وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ قَالاَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اسْتَبَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَرَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ . بِمِثْلِ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ .
Bizga Abdulloh ibn Abdurrahmon Doriymiy va Abu Bakr ibn Ishoq rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Abu Yamon xabar berdi, bizga Shuayb xabar berdi, u Zuhriydan, menga Abu Salama ibn Abdurrahmon va Sa'id ibn Musayyab xabar berdilar, ular Abu Hurayradan rivoyat qildilar, u dedi: Musulmonlardan bir kishi va yahudiylardan bir kishi janjallashib qoldi — Ibrohim ibn Sa'dning ibn Shihobdan rivoyat qilgan hadisi kabi.
وَحَدَّثَنِي عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ، يَحْيَى عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ جَاءَ يَهُودِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَدْ لُطِمَ وَجْهُهُ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَى حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ " فَلاَ أَدْرِي أَكَانَ مِمَّنْ صَعِقَ فَأَفَاقَ قَبْلِي أَوِ اكْتَفَى بِصَعْقَةِ الطُّورِ " .
Menga Amr Noqid rivoyat qildi, bizga Abu Ahmad Zubayriy rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, u Amr ibn Yahyodan, u otasidan, u Abu Sa'id Xudriydan rivoyat qildi, u dedi: Yahudiy yuziga shapaloq urilgan holda Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldiga keldi. U hadisni Zuhriy hadisi ma'nosida keltirdi, faqat u shunday dedi: «Bilmadim, u hushdan ketganlardan bo'lib mendan oldin hushiga keldimi yoki Tur kunidagi hushdan ketish bilan kifoyalanildimi».
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُخَيِّرُوا بَيْنَ الأَنْبِيَاءِ " . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ نُمَيْرٍ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى حَدَّثَنِي أَبِي .
Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Vaki' rivoyat qildi, u Sufyondan. (h) Va bizga ibn Numayr rivoyat qildi, bizga otam rivoyat qildi, bizga Sufyon rivoyat qildi, u Amr ibn Yahyodan, u otasidan, u Abu Sa'id Xudriydan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Payg'ambarlar orasini ustun qilib ajratmanglar». Ibn Numayr hadisida: ‹Amr ibn Yahyo: menga otam rivoyat qildi› deyilgan.
حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، وَشَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، الْبُنَانِيِّ وَسُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَتَيْتُ - وَفِي رِوَايَةِ هَدَّابٍ مَرَرْتُ - عَلَى مُوسَى لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عِنْدَ الْكَثِيبِ الأَحْمَرِ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي قَبْرِهِ " .
Bizga Haddob ibn Xolid va Shaybon ibn Farrux rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Hammod ibn Salama rivoyat qildi, u Sobit Bunoniy va Sulaymon Taymiydan, ular Anas ibn Molikdan rivoyat qildilar: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Me'rojga olib chiqilgan kechada men qizil qum tepaligi yonida Musoning oldiga keldim — Haddob rivoyatida ‹o'tdim› — u qabrida tik turib namoz o'qiyotgan edi».
وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ، أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، كِلاَهُمَا عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، التَّيْمِيِّ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَرَرْتُ عَلَى مُوسَى وَهُوَ يُصَلِّي فِي قَبْرِهِ " . وَزَادَ فِي حَدِيثِ عِيسَى " مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي " .
Va bizga Ali ibn Xashram rivoyat qildi, bizga Iso, ya'ni ibn Yunus xabar berdi. (h) Va bizga Usmon ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Jarir rivoyat qildi, ikkalasi Sulaymon Taymiydan, u Anasdan. (h) Va buni bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba rivoyat qildi, bizga Abda ibn Sulaymon rivoyat qildi, u Sufyondan, u Sulaymon Taymiydan, u: Anasni shunday deganini eshitdim, dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Men Musoning oldidan o'tdim, u qabrida namoz o'qiyotgan edi». Iso hadisida ‹Me'rojga olib chiqilgan kechada o'tdim› deb qo'shdi.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، - حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ " قَالَ - يَعْنِي اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى - لاَ يَنْبَغِي لِعَبْدٍ لِي - وَقَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى لِعَبْدِي - أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى عَلَيْهِ السَّلاَمُ " . قَالَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ شُعْبَةَ .
Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba, Muhammad ibn Musanno va Muhammad ibn Bashshor rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Muhammad ibn Ja'far rivoyat qildi, bizga Shu'ba rivoyat qildi, u Sa'd ibn Ibrohimdan, u dedi: Humayd ibn Abdurrahmonni Abu Hurayradan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qilib aytganini eshitdim: «Allah taboraka va taolo dedi: Mening bandamga — ibn Musanno ‹mening bandamga› dedi — ‹Men Yunus ibn Mattodan alayhissalom yaxshiroqman› deyish loyiq emas». Ibn Abu Shayba: ‹Muhammad ibn Ja'far, u Shu'badan› dedi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، يَقُولُ حَدَّثَنِي ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَا يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى " . وَنَسَبَهُ إِلَى أَبِيهِ .
Bizga Muhammad ibn Musanno va ibn Bashshor — lafz ibn Musannoniki — rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Muhammad ibn Ja'far rivoyat qildi, bizga Shu'ba rivoyat qildi, u Qatodadan, u dedi: Abul Oliyani shunday deganini eshitdim: Menga Nabiyngizning sollallahu alayhi vasallam amakivachchasi — ya'ni ibn Abbos — rivoyat qildi, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan: «Bandaga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas» dedilar. Va uni otasiga nisbat berdi.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا يَحْيَى، بْنُ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَكْرَمُ النَّاسِ قَالَ " أَتْقَاهُمْ " . قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ . قَالَ " فَيُوسُفُ نَبِيُّ اللَّهِ ابْنُ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ نَبِيِّ اللَّهِ ابْنِ خَلِيلِ اللَّهِ " . قَالُوا لَيْسَ عَنْ هَذَا نَسْأَلُكَ . قَالَ " فَعَنْ مَعَادِنِ الْعَرَبِ تَسْأَلُونِي خِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الإِسْلاَمِ إِذَا فَقِهُوا " .
Bizga Zuhayr ibn Harb, Muhammad ibn Musanno va Ubaydulloh ibn Sa'id rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Yahyo ibn Sa'id rivoyat qildi, u Ubaydullohdan, menga Sa'id ibn Abu Sa'id xabar berdi, u otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi, u dedi: ‹Ey Allahning Rasuli, odamlarning eng karamlisi kim?› deyildi. U: «Eng taqvodorlari» dedi. Ular: ‹Biz buni so'ramayapmiz› dedilar. U: «Unday bo'lsa Yusuf — Allahning payg'ambari, Allah payg'ambarining o'g'li, Allah payg'ambarining o'g'li, Allahning xalili (Ibrohim)ning o'g'li» dedi. Ular: ‹Biz buni so'ramayapmiz› dedilar. U: «Unda mendan arablarning asllari haqida so'rayapsizlarmi? Ularning johiliyatdagi yaxshilari, agar diynni anglasalar, Islomda ham yaxshilaridir» dedi.
حَدَّثَنَا هَدَّابُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي، هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " كَانَ زَكَرِيَّاءُ نَجَّارًا " .
Bizga Haddob ibn Xolid rivoyat qildi, bizga Hammod ibn Salama rivoyat qildi, u Sobitdan, u Abu Rofi'dan, u Abu Hurayradan rivoyat qildi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Zakariyyo duradgor (najjor) edi».
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ . فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ . فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ . قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا . قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . قَالَ نَعَمْ . فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . يَقُولُ مَائِلٌ . قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا " . قَالَ " وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا . وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا .
Bizga Amr ibn Muhammad Noqid, Ishoq ibn Ibrohim Hanzaliy, Ubaydulloh ibn Sa'id va Muhammad ibn Abu Umar Makkiy — barchasi ibn Uyaynadan, lafz ibn Abu Umarniki — rivoyat qildilar: bizga Sufyon ibn Uyayna rivoyat qildi, bizga Amr ibn Dinor rivoyat qildi, u Sa'id ibn Jubayrdan, u dedi: Ibn Abbosga: ‹Navf Bikoliy Muso alayhissalom — Bani Isroil sohibi, Xizr alayhissalom sohibi bo'lgan Muso emas, deb da'vo qilmoqda› dedim. U dedi: Allahning dushmani yolg'on aytdi. Men Ubay ibn Ka'bni shunday deganini eshitdim: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni shunday deganlarini eshitdim: «Muso alayhissalom Bani Isroil orasida xutba qilib turgan edi. Undan: ‹Odamlarning eng bilimdoni kim?› deb so'ralganda, u: ‹Men bilimdonman› dedi. Shunda Allah unga g'azab qildi, chunki u ilmni Allahga qaytarmadi. Allah unga vahiy qildi: ‹Bandalarimdan biri — ikki dengiz qo'shilgan joyda — sendan bilimdonroqdir›. Muso dedi: ‹Ey Rabbim, unga qanday yetaman?› Unga: ‹Bir savatda baliq olib bor, baliqni qayerda yo'qotsang, u o'sha yerdadir› deyildi. U yo'lga chiqdi, yonida xizmatkori Yusha' ibn Nun bor edi. Muso alayhissalom savatda baliq olib, xizmatkori bilan yurib bordi, toki bir toshning oldiga yetishdi. Muso alayhissalom va xizmatkori uxlab qoldilar. Baliq savatda silkinib, savatdan chiqib dengizga tushib ketdi. Allah undan suvning oqimini to'sib qo'ydi, hatto u toq (ravoq) kabi bo'lib qoldi, baliq uchun yo'l, Muso va xizmatkori uchun esa hayratlanarli bo'ldi. Ular o'sha kunlarining va kechalarining qolganini yurib bordilar. Musoning sohibi unga xabar berishni unutdi. Muso alayhissalom tongda dedi: ‹Nonushtamizni keltir, biz bu safarimizdan charchadik›. U buyurilgan joydan o'tib ketmaguncha charchamagan edi. Xizmatkor dedi: ‹Toshga panoh tortgan paytimizni ko'rdingmi? Men baliqni unutibman. Uni eslashdan meni shaytondan boshqa hech narsa unuttirmadi. U dengizda hayratomuz tarzda yo'l olib ketdi›. Muso dedi: ‹Ana shu biz istagan narsa edi›. So'ng ular izlariga qaytib, kuzatib bordilar. Ular izlarini kuzatib toshga yetib bordilar va kiyimga o'ralib yotgan bir kishini ko'rdilar. Muso unga salom berdi. Xizr unga dedi: ‹Sening yeringda salom qayerdan?› U dedi: ‹Men Musoman›. Xizr dedi: ‹Bani Isroil Musosimi?› U: ‹Ha› dedi. Xizr dedi: ‹Sen Allahning ilmidan bir ilm uzrasanki, uni Allah senga o'rgatgan, men uni bilmayman. Men ham Allahning ilmidan bir ilm uzraman, uni menga Allah o'rgatgan, sen uni bilmaysan›. Muso alayhissalom unga dedi: ‹Senga o'rgatilgan to'g'ri yo'l (ilm)dan menga ham o'rgatishing uchun ortingdan ergashaymi?› U dedi: ‹Sen men bilan birga sabr qila olmaysan. O'zing anglab yetmagan narsaga qanday sabr qilasan?› Muso dedi: ‹Allah xohlasa, meni sabrli topasan va men senga hech bir ishda osiy bo'lmayman›. Xizr unga dedi: ‹Agar menga ergashsang, men o'zim senga eslatmagunimcha hech narsa haqida so'ramagin›. Muso ‹Ha› dedi. Xizr va Muso dengiz sohilida yurib ketdilar. Yonlaridan bir kema o'tdi, ular kema ahlidan o'zlarini olib o'tishni so'radilar. Ular Xizrni tanidilar va ularni haq olmasdan olib o'tdilar. Xizr kemaning taxtalaridan birini olib uni yulib oldi. Muso unga dedi: ‹Bizni haq olmasdan olib o'tgan qavmning kemasini olib teshdingmi? Ahlini cho'ktirish uchunmi? Sen og'ir bir ish qilding›. Xizr dedi: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan, demabmidim?› Muso dedi: ‹Unutganim sababli meni ayblama va ishimda meni qiyinchilikka solma›. So'ng ular kemadan chiqdilar. Sohilda yurayotganlarida boshqa bolalar bilan o'ynayotgan bir bola bor edi. Xizr uning boshini ushlab, qo'li bilan uni uzib uni o'ldirdi. Muso dedi: ‹Bir jon evaziga bo'lmagan pok bir jonni o'ldirdingmi? Sen yomon bir ish qilding›. Xizr dedi: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan, demabmidim senga?› Muso dedi: ‹Bu avvalgisidan ham og'irroq. Agar bundan keyin sendan biror narsa haqida so'rasam, mening hamrohligimda bo'lmagin. Mendan uzr (qabul qilish) chegarasiga yetding›. Ular yo'lga tushdilar, toki bir qishloq ahlining oldiga keldilar va undan taom so'radilar. Ular bularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. Ular u yerda qulamoqchi bo'lib turgan bir devorni topdilar — ya'ni egilgan edi. Xizr qo'li bilan shunday qilib uni tiklab qo'ydi. Muso unga dedi: ‹Biz kelgan qavm bizni mehmon qilmadi, bizni taomlantirmadi. Istasang, buning evaziga haq olarding›. Xizr dedi: ‹Bu mening sen bilan ajralishimdir. Endi men senga sabr qila olmagan narsalaringning ta'vilini xabar beraman›». Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Allah Musoga rahmat qilsin! Men shuni istardimki, u sabr qilganida, bizga ularning xabarlaridan ko'proq hikoya qilinardi». Va Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Musodan bo'lgan birinchisi unutish edi». Va dedilar: «Bir chumchuq kelib kemaning chetiga qo'ndi, so'ng dengizdan cho'qib oldi. Xizr unga dedi: ‹Mening ilmim va sening ilming Allahning ilmidan faqat shu chumchuq dengizdan kamaytirgan miqdorichagina kamaytirdi›». Sa'id ibn Jubayr dedi: U ‹Ularning oldida har bir yaxshi kemani zo'rlik bilan tortib oluvchi bir podshoh bor edi› deb o'qirdi. Va ‹Bolaga kelsak, u kofir edi› deb o'qirdi.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْقَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَقَبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى الَّذِي ذَهَبَ يَلْتَمِسُ الْعِلْمَ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ . قَالَ أَسَمِعْتَهُ يَا سَعِيدُ قُلْتُ نَعَمْ . قَالَ كَذَبَ نَوْفٌ .
Menga Muhammad ibn Abdula'lo Qaysiy rivoyat qildi, bizga Mu'tamir ibn Sulaymon Taymiy rivoyat qildi, u otasidan, u Raqabadan, u Abu Ishoqdan, u Sa'id ibn Jubayrdan, u dedi: Ibn Abbosga: ‹Navf, ilm izlab borgan Muso — Bani Isroil Musosi emas, deb da'vo qilmoqda› deyildi. U: ‹Ey Sa'id, sen buni undan eshitdingmi?› dedi. Men: ‹Ha› dedim. U: ‹Navf yolg'on aytdi› dedi.
حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّهُ بَيْنَمَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي قَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَأَيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَبَلاَؤُهُ إِذْ قَالَ مَا أَعْلَمُ فِي الأَرْضِ رَجُلاً خَيْرًا أَوْ أَعْلَمَ مِنِّي . قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْخَيْرِ مِنْهُ أَوْ عِنْدَ مَنْ هُوَ إِنَّ فِي الأَرْضِ رَجُلاً هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ . قَالَ يَا رَبِّ فَدُلَّنِي عَلَيْهِ . قَالَ فَقِيلَ لَهُ تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَإِنَّهُ حَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ . قَالَ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَعُمِّيَ عَلَيْهِ فَانْطَلَقَ وَتَرَكَ فَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ فَجَعَلَ لاَ يَلْتَئِمُ عَلَيْهِ صَارَ مِثْلَ الْكُوَّةِ قَالَ فَقَالَ فَتَاهُ أَلاَ أَلْحَقُ نَبِيَّ اللَّهِ فَأُخْبِرَهُ قَالَ فَنُسِّيَ . فَلَمَّا تَجَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا . قَالَ وَلَمْ يُصِبْهُمْ نَصَبٌ حَتَّى تَجَاوَزَا . قَالَ فَتَذَكَّرَ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي . فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَأَرَاهُ مَكَانَ الْحُوتِ قَالَ هَا هُنَا وُصِفَ لِي . قَالَ فَذَهَبَ يَلْتَمِسُ فَإِذَا هُوَ بِالْخَضِرِ مُسَجًّى ثَوْبًا مُسْتَلْقِيًا عَلَى الْقَفَا أَوْ قَالَ عَلَى حَلاَوَةِ الْقَفَا قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَكَشَفَ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ قَالَ وَعَلَيْكُمُ السَّلاَمُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ وَمَنْ مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ . قَالَ مَجِيءٌ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا . قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا . شَىْءٌ أُمِرْتُ بِهِ أَنْ أَفْعَلَهُ إِذَا رَأَيْتَهُ لَمْ تَصْبِرْ . قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا . قَالَ انْتَحَى عَلَيْهَا . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ . قَالَ فَانْطَلَقَ إِلَى أَحَدِهِمْ بَادِيَ الرَّأْىِ فَقَتَلَهُ فَذُعِرَ عِنْدَهَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ذَعْرَةً مُنْكَرَةً . قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ هَذَا الْمَكَانِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْلاَ أَنَّهُ عَجَّلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . وَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ - قَالَ وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنَ الأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَ��َلَى أَخِي كَذَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا - " فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ لِئَامًا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَاسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . قَالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ وَأَخَذَ بِثَوْبِهِ . قَالَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ إِلَى آخِرِ الآيَةِ . فَإِذَا جَاءَ الَّذِي يُسَخِّرُهَا وَجَدَهَا مُنْخَرِقَةً فَتَجَاوَزَهَا فَأَصْلَحُوهَا بِخَشَبَةٍ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَطُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ قَدْ عَطَفَا عَلَيْهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَدْرَكَ أَرْهَقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا . وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ " . إِلَى آخِرِ الآيَةِ .
Bizga Ubay ibn Ka'b rivoyat qildi, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni shunday deganlarini eshitdim: «Muso alayhissalom o'z qavmi orasida ularga Allahning kunlarini eslatib turgan edi — Allahning kunlari Uning ne'matlari va sinovlaridir — shunda u dedi: ‹Men yer yuzida o'zimdan yaxshiroq yoki bilimdonroq bir kishini bilmayman›. Allah unga vahiy qildi: ‹Men yaxshilikni undan yaxshiroq bilaman, yoki u kimning huzurida ekanini bilaman. Yer yuzida bir kishi bor, u sendan bilimdonroqdir›. Muso dedi: ‹Ey Rabbim, meni unga yo'llab qo'y›. Unga: ‹Sho'r baliq tayyorla, u baliqni qayerda yo'qotsang, o'sha yerdadir› deyildi. U xizmatkori bilan yo'lga chiqdi, toki toshga yetdilar. Unga ko'rinmay qoldi (uxlab qoldi), u yo'lga chiqib xizmatkorini qoldirdi. Baliq suvda silkinib, ustiga suv qovushmay, deraza (kovak) kabi bo'lib qoldi. Xizmatkori dedi: ‹Allahning payg'ambariga yetib borib xabar bermaymi?› Lekin unutdi. Ular o'tib ketgach, u xizmatkoriga dedi: ‹Nonushtamizni keltir, biz bu safarimizdan charchadik›. Ular o'tib ketmagunlaricha ularga charchoq yetmagan edi. So'ng eslab dedi: ‹Toshga panoh tortganimizni ko'rdingmi? Men baliqni unutibman. Uni eslashdan meni shaytondan boshqa hech narsa unuttirmadi. U dengizda hayratomuz tarzda yo'l oldi›. Muso dedi: ‹Ana shu biz istagan narsa edi›. Ular izlariga kuzatib qaytdilar. U Musoga baliqning joyini ko'rsatdi va dedi: ‹Mana shu yer menga ta'riflangan edi›. Muso izlab borganda, Xizrni kiyimga o'ralib, chalqancha — yoki ‹ensasiga› — yotgan holatda topdi. Muso: ‹Assalomu alaykum› dedi. U yuzidan kiyimni ochib: ‹Va alaykumussalom, sen kimsan?› dedi. U: ‹Men Musoman› dedi. U: ‹Qaysi Muso?› dedi. U: ‹Bani Isroil Musosi› dedi. U: ‹Seni nima keltirdi?› dedi. Muso: ‹Senga o'rgatilgan to'g'ri yo'l (ilm)dan menga o'rgatishing uchun keldim› dedi. U: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan. O'zing anglamagan narsaga qanday sabr qilasan? Bu menga buyurilgan, qilishim lozim bo'lgan ish, sen uni ko'rsang sabr qila olmaysan› dedi. Muso: ‹Allah xohlasa, meni sabrli topasan, men senga hech bir ishda osiy bo'lmayman› dedi. U: ‹Agar menga ergashsang, men o'zim senga eslatmagunimcha hech narsa haqida so'ramagin› dedi. Ular yo'lga chiqdilar, toki kemaga minganlarida u kemani teshdi. Muso alayhissalom unga dedi: ‹Ahlini cho'ktirish uchun kemani teshdingmi? Sen og'ir bir ish qilding›. U: ‹Sen men bilan sabr qila olmaysan, demabmidim?› dedi. Muso: ‹Unutganim sababli meni ayblama, ishimda meni qiyinchilikka solma› dedi. Ular yo'lga chiqdilar, toki o'ynayotgan bolalarga duch keldilar. U birdaniga ulardan biriga borib uni o'ldirdi. Shunda Muso alayhissalom dahshatli darajada qo'rqib ketdi va dedi: ‹Bir jon evaziga bo'lmagan pok bir jonni o'ldirdingmi? Sen yomon bir ish qilding›». Rasulullah sollallahu alayhi vasallam shu joyda dedilar: «Allahning rahmati bizga va Musoga bo'lsin! Agar u shoshilmaganida, ajoyibotlar ko'rgan bo'lardi. Lekin uni sohibidan uyat tutdi. U dedi: ‹Agar bundan keyin sendan biror narsa so'rasam, mening hamrohligimda bo'lmagin. Mendan uzr chegarasiga yetding›. Agar u sabr qilganida, ajoyibotlar ko'rardi». U (rivoyatchi) dedi: U payg'ambarlardan birortasini zikr qilsa, o'zidan boshlardi: «Allahning rahmati bizga va falon birodarimga bo'lsin. Allahning rahmati bizga bo'lsin». «Ular yo'lga chiqdilar, toki bir baxil qishloq ahliga keldilar va majlislar oralab yurib, undan taom so'radilar. Ular bularni mehmon qilishdan bosh tortdilar. Ular u yerda qulamoqchi bo'lib turgan bir devorni topdilar, u uni tiklab qo'ydi. Muso dedi: ‹Istasang, buning evaziga haq olarding›. U: ‹Bu mening sen bilan ajralishimdir› dedi va Musoning kiyimini ushladi. U dedi: ‹Endi men senga sabr qila olmagan narsalaringning ta'vilini xabar beraman. Kemaga kelsak, u dengizda ishlaydigan miskinlarniki edi...›».
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، كِلاَهُمَا عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَ حَدِيثِهِ .
Va bizga Abdulloh ibn Abdurrahmon Doriymiy rivoyat qildi, bizga Muhammad ibn Yusuf xabar berdi. (h) Va bizga Abd ibn Humayd rivoyat qildi, bizga Ubaydulloh ibn Muso xabar berdi, ikkalasi Isroildan, u Abu Ishoqdan, Taymiyning isnodi bilan, u Abu Ishoqdan, o'sha hadisi kabi rivoyat qildilar.
وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ { لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} .
Va bizga Amr Noqid rivoyat qildi, bizga Sufyon ibn Uyayna rivoyat qildi, u Amrdan, u Sa'id ibn Jubayrdan, u ibn Abbosdan, u Ubay ibn Ka'bdan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam ‹Istasang, buning evaziga haq olarding› (oyatini ‹lattaxazta› emas, ‹lataxazta› shaklida) o'qidilar.
حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ تَمَارَى هُوَ وَالْحُرُّ بْنُ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فِي صَاحِبِ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ الْخَضِرُ . فَمَرَّ بِهِمَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ الأَنْصَارِيُّ فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ يَا أَبَا الطُّفَيْلِ هَلُمَّ إِلَيْنَا فَإِنِّي قَدْ تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَهَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ شَأْنَهُ فَقَالَ أُبَىٌّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " بَيْنَمَا مُوسَى فِي مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى لاَ . فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى بَلْ عَبْدُنَا الْخَضِرُ - قَالَ - فَسَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ الْحُوتَ آيَةً وَقِيلَ لَهُ إِذَا افْتَقَدْتَ الْحُوتَ فَارْجِعْ فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ فَسَارَ مُوسَى مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسِيرَ ثُمَّ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا . فَقَالَ فَتَى مُوسَى حِينَ سَأَلَهُ الْغَدَاءَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ . فَقَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي . فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَوَجَدَا خَضِرًا . فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا مَا قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ " . إِلاَّ أَنَّ يُونُسَ قَالَ فَكَانَ يَتَّبِعُ أَثَرَ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ .
Menga Harmala ibn Yahyo rivoyat qildi, bizga ibn Vahb xabar berdi, menga Yunus xabar berdi, u ibn Shihobdan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Mas'uddan, u Abdulloh ibn Abbosdan: U Hurr ibn Qays ibn Hisn Fazoriy bilan Muso alayhissalomning sohibi haqida bahslashdi. Ibn Abbos: ‹U Xizrdir› dedi. Yonlaridan Ubay ibn Ka'b Ansoriy o'tib qoldi. Ibn Abbos uni chaqirib dedi: ‹Ey Abut Tufayl, bizning oldimizga kel. Men va mana shu sohibim Musoning — uni uchratish yo'lini so'ragan — sohibi haqida bahslashdik. Sen Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni uning ahvolini zikr qilganlarini eshitganmiding?› Ubay dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamni shunday deganlarini eshitdim: «Muso Bani Isroildan bir guruh orasida turganda, uning oldiga bir kishi kelib dedi: ‹Sen o'zingdan bilimdonroq birortasini bilasanmi?› Muso: ‹Yo'q› dedi. Shunda Allah Musoga vahiy qildi: ‹Yo'q, bandamiz Xizr (bilimdonroqdir)›. Muso uni uchratish yo'lini so'radi. Allah unga baliqni bir belgi qilib qo'ydi va unga: ‹Baliqni yo'qotganingda qayt, sen uni uchratasan› deyildi. Muso Allah xohlagancha yurdi, so'ng xizmatkoriga: ‹Nonushtamizni keltir› dedi. Musoning xizmatkori undan nonushta so'ralganda dedi: ‹Toshga panoh tortgan paytimizni ko'rdingmi? Men baliqni unutibman. Uni eslashdan meni shaytondan boshqa hech narsa unuttirmadi›. Muso xizmatkoriga: ‹Ana shu biz istagan narsa edi› dedi. Ular izlariga kuzatib qaytdilar va Xizrni topdilar. Ularning ishi Allah Kitobida hikoya qilgan tarzda bo'ldi». Faqat Yunus: ‹U dengizda baliqning izini kuzatib borardi› dedi.
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ، حَدَّثَهُ قَالَ نَظَرْتُ إِلَى أَقْدَامِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رُءُوسِنَا وَنَحْنُ فِي الْغَارِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ نَظَرَ إِلَى قَدَمَيْهِ أَبْصَرَنَا تَحْتَ قَدَمَيْهِ فَقَالَ " يَا أَبَا بَكْرٍ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنِ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا " .
Menga Zuhayr ibn Harb, Abd ibn Humayd va Abdulloh ibn Abdurrahmon Doriymiy rivoyat qildilar. Abdulloh ‹xabar berdi› dedi, qolgan ikkisi ‹rivoyat qildi› dedilar: bizga Habbon ibn Hilol rivoyat qildi, bizga Hammom rivoyat qildi, bizga Sobit rivoyat qildi, bizga Anas ibn Molik rivoyat qildi: Abu Bakr Siddiq unga rivoyat qilib dedi: G'orda turganimizda men mushriklarning oyoqlarini boshimiz uzra ko'rdim va dedim: ‹Ey Allahning Rasuli, agar ulardan biri oyoqlari ostiga qarasa, bizni oyoqlari ostida ko'rib qolardi›. Shunda u dedi: «Ey Abu Bakr, uchinchisi Allah bo'lgan ikki kishi haqida nima o'ylaysan?»
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ يَحْيَى بْنِ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي، النَّضْرِ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ " عَبْدٌ خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ أَنْ يُؤْتِيَهُ زَهْرَةَ الدُّنْيَا وَبَيْنَ مَا عِنْدَهُ فَاخْتَارَ مَا عِنْدَهُ " . فَبَكَى أَبُو بَكْرٍ وَبَكَى فَقَالَ فَدَيْنَاكَ بِآبَائِنَا وَأُمَّهَاتِنَا . قَالَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هُوَ الْمُخَيَّرُ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ أَعْلَمَنَا بِهِ . وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَمَنَّ النَّاسِ عَلَىَّ فِي مَالِهِ وَصُحْبَتِهِ أَبُو بَكْرٍ وَلَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً وَلَكِنْ أُخُوَّةُ الإِسْلاَمِ لاَ تُبْقَيَنَّ فِي الْمَسْجِدِ خَوْخَةٌ إِلاَّ خَوْخَةَ أَبِي بَكْرٍ " .
Bizga Abdulloh ibn Ja'far ibn Yahyo ibn Xolid rivoyat qildi, bizga Ma'n rivoyat qildi, bizga Molik rivoyat qildi, u Abun Nadrdan, u Ubayd ibn Hunayndan, u Abu Sa'iddan: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam minbarga o'tirib dedilar: «Bir banda — Allah uni dunyo ziynatini berishi bilan O'z huzuridagi narsa orasida ixtiyorli qo'ygan edi — u Allah huzuridagi narsani tanladi». Shunda Abu Bakr yig'ladi. U yana yig'lab dedi: ‹Ota-onalarimizni senga fido qildik›. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'zlari ixtiyorli qo'yilgan kishi edilar, Abu Bakr esa oramizdagi eng bilimdonimiz edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam dedilar: «Mol va suhbati bilan menga eng minnat qilgan (eng ko'p ehson qilgan) odam Abu Bakrdir. Agar men birortasini xalil (chuqur do'st) tutadigan bo'lsam, Abu Bakrni xalil tutardim. Lekin Islom birodarligi (yetarli). Masjidda Abu Bakrning eshikchasidan boshqa hech qanday eshikcha qoldirilmasin».
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ، بْنِ حُنَيْنٍ وَبُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ يَوْمًا . بِمِثْلِ حَدِيثِ مَالِكٍ .
Bizga Sa'id ibn Mansur rivoyat qildi, bizga Fulayh ibn Sulaymon rivoyat qildi, u Solim Abun Nadrdan, u Ubayd ibn Hunayn va Busr ibn Sa'iddan, ular Abu Sa'id Xudriydan, u dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bir kuni odamlarga xutba qildilar — Molik hadisi kabi.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ الْعَبْدِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، بْنِ رَجَاءٍ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي الْهُذَيْلِ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ، اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ خَلِيلاً وَلَكِنَّهُ أَخِي وَصَاحِبِي وَقَدِ اتَّخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ صَاحِبَكُمْ خَلِيلاً " .
Bizga Muhammad ibn Bashshor Abdiy rivoyat qildi, bizga Muhammad ibn Ja'far rivoyat qildi, bizga Shu'ba rivoyat qildi, u Ismoil ibn Rajodan, u dedi: Abdulloh ibn Abul Huzaylni Abul Ahvasdan rivoyat qilib aytganini eshitdim, u dedi: Abdulloh ibn Mas'udni Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan rivoyat qilib aytganini eshitdim: «Agar men birortasini xalil tutadigan bo'lsam, Abu Bakrni xalil tutardim. Lekin u mening birodarim va sohibimdir. Allah azza va jalla esa sizning sohibingizni (meni) xalil tutgan».
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ أُمَّتِي أَحَدًا خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُ أَبَا بَكْرٍ " .
Bizga Muhammad ibn Musanno va ibn Bashshor — lafz ibn Musannoniki — rivoyat qildilar, ular dedilar: bizga Muhammad ibn Ja'far rivoyat qildi, bizga Shu'ba rivoyat qildi, u Abu Ishoqdan, u Abul Ahvasdan, u Abdullohdan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan: «Agar men ummatimdan birortasini xalil tutadigan bo'lsam, Abu Bakrni xalil tutardim».