بَاب سُؤَالِ الْيَهُودِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الرُّوحِ وَقَوْله تَعَالَى يَسْأَلُونَكَ عَنْ الرُّوحِ الْآيَةَ
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَيْنَمَا أَنَا أَمْشِي، مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى عَسِيبٍ إِذْ مَرَّ بِنَفَرٍ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ فَقَالُوا مَا رَابَكُمْ إِلَيْهِ لاَ يَسْتَقْبِلُكُمْ بِشَىْءٍ تَكْرَهُونَهُ . فَقَالُوا سَلُوهُ فَقَامَ إِلَيْهِ بَعْضُهُمْ فَسَأَلَهُ عَنِ الرُّوحِ - قَالَ - فَأَسْكَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا فَعَلِمْتُ أَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ - قَالَ - فَقُمْتُ مَكَانِي فَلَمَّا نَزَلَ الْوَحْىُ قَالَ { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً}
Бизга Умар ибн Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Аъмаш ривоят қилди, менга Иброҳим Алқамадан, у Абдуллаҳдан ривоят қилди. У деди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан бир экинзорда юрар эдим, у эса бир хурмо шохига суянган эди. Бирдан у яҳудийлардан бир гуруҳ олдидан ўтди. Уларнинг баъзилари баъзиларига: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар» деди. Улар: «Сизни унга нима ундамоқда? У сизга ёқмайдиган бирон нарса билан рўбарў қилмайди» дедилар. Шунда улар: «Сўранглар» дедилар. Улардан бири унинг олдига туриб, ундан руҳ ҳақида сўради. У деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам жим турди, унга ҳеч нарса қайтармади. Шунда мен унга ваҳий нозил бўлаётганини билдим. У деди: Мен ўз ўрнимда туриб қолдим. Ваҳий нозил бўлганида у: ‹Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айт: Руҳ Роббимнинг ишидандир ва сизларга озгина илмдан бошқа нарса берилмаган› (оятини) ўқиди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كِلاَهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرْثٍ بِالْمَدِينَةِ . بِنَحْوِ حَدِيثِ حَفْصٍ غَيْرَ أَنَّ فِي حَدِيثِ وَكِيعٍ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ وَمَا أُوتُوا . مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ خَشْرَمٍ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Саъид Ашажж ривоят қилиб дедилар: бизга Вакиъ ривоят қилди (ҳ); бизга Ишоқ ибн Иброҳим Ҳанзалий ва Али ибн Хашрам ҳам ривоят қилиб дедилар: бизга Исо ибн Юнус хабар берди — иккови Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳдан ривоят қилдилар. У деди: Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Мадинадаги бир экинзорда юрар эдим — Ҳафснинг ҳадиси каби. Фақат Вакиънинг ҳадисида ‹Сизларга озгина илмдан бошқа нарса берилмаган› дейилган. Исо ибн Юнуснинг ҳадисида эса — Ибн Хашрамнинг ривоятидан — ‹Уларга берилмаган› дейилган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ إِدْرِيسَ، يَقُولُ سَمِعْتُ الأَعْمَشَ، يَرْوِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي نَخْلٍ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ . ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِهِمْ عَنِ الأَعْمَشِ وَقَالَ فِي رِوَايَتِهِ وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً .
Бизга Абу Саъид Ашажж ривоят қилиб деди: Абдуллаҳ ибн Идриснинг шундай деганини эшитдим: Аъмашнинг буни Абдуллаҳ ибн Муррадан, у Масруқдан, у Абдуллаҳдан ривоят қилганини эшитдим. У деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам бир хурмозорда хурмо шохига суяниб турган эди. Сўнг уларнинг Аъмашдан ривоятларига ўхшашини зикр қилди ва ўз ривоятида: ‹Сизларга озгина илмдан бошқа нарса берилмаган› деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، - وَاللَّفْظُ لِعَبْدِ اللَّهِ - قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ خَبَّابٍ، قَالَ كَانَ لِي عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ دَيْنٌ فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ لِي لَنْ أَقْضِيَكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ - قَالَ - فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي لَنْ أَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ . قَالَ وَإِنِّي لَمَبْعُوثٌ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ فَسَوْفَ أَقْضِيكَ إِذَا رَجَعْتُ إِلَى مَالٍ وَوَلَدٍ . قَالَ وَكِيعٌ كَذَا قَالَ الأَعْمَشُ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لأُوتَيَنَّ مَالاً وَوَلَدًا} إِلَى قَوْلِهِ { وَيَأْتِينَا فَرْدًا}
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абдуллаҳ ибн Саъид Ашажж ривоят қилдилар — матн Абдуллаҳники — улар дедилар: бизга Вакиъ ривоят қилди, бизга Аъмаш Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан, у Хаббобдан ривоят қилди. У деди: Менинг Ос ибн Воилда қарзим бор эди. Мен уни ундиргани олдига келдим. У менга: «Сен Муҳаммадга кофир бўлмагунингча сенга қарзни қайтармайман» деди. У деди: Мен унга: «Мен сен ўлиб, сўнг қайта тирилмагунингча Муҳаммадга кофир бўлмайман» дедим. У: «Мен ўлимдан кейин тирилиб қайтариламанми?! Унда мол ва фарзандга қайтганимда сенга қайтараман» деди. Вакиъ деди: Аъмаш шундай деди. У деди: Шунда мана шу оят нозил бўлди: ‹Бизнинг оятларимизга кофир бўлган ва: ‹Албатта менга мол ва фарзанд берилади› деганни кўрдингми?› — Унинг ‹У Бизга ёлғиз ҳолда келади› дегани(ояти)гача.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ . نَحْوَ حَدِيثِ وَكِيعٍ وَفِي حَدِيثِ جَرِيرٍ قَالَ كُنْتُ قَيْنًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَعَمِلْتُ لِلْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ عَمَلاً فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди (ҳ); бизга Ибн Нумайр ҳам ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди (ҳ); бизга Ишоқ ибн Иброҳим ҳам ривоят қилди, бизга Жарир хабар берди (ҳ); бизга Ибн Абу Умар ҳам ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди — ҳаммаси Аъмашдан шу иснод билан — Вакиънинг ҳадиси каби. Жарирнинг ҳадисида у: «Мен жоҳилиятда темирчи эдим. Ос ибн Воил учун бир иш қилдим. Сўнг уни ундириш учун олдига келдим» деди.