أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ جُلُوسًا وَهُوَ مُضْطَجِعٌ بَيْنَنَا فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّ قَاصًّا عِنْدَ أَبْوَابِ كِنْدَةَ يَقُصُّ وَيَزْعُمُ أَنَّ آيَةَ الدُّخَانِ تَجِيءُ فَتَأْخُذُ بِأَنْفَاسِ الْكُفَّارِ وَيَأْخُذُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَجَلَسَ وَهُوَ غَضْبَانُ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ شَيْئًا فَلْيَقُلْ بِمَا يَعْلَمُ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ لأَحَدِكُمْ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ يَعْلَمُ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم { قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا رَأَى مِنَ النَّاسِ إِدْبَارًا فَقَالَ " اللَّهُمَّ سَبْعٌ كَسَبْعِ يُوسُفَ " . قَالَ فَأَخَذَتْهُمْ سَنَةٌ حَصَّتْ كُلَّ شَىْءٍ حَتَّى أَكَلُوا الْجُلُودَ وَالْمَيْتَةَ مِنَ الْجُوعِ وَيَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ أَحَدُهُمْ فَيَرَى كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ فَأَتَاهُ أَبُو سُفْيَانَ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّكَ جِئْتَ تَأْمُرُ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَبِصِلَةِ الرَّحِمِ وَإِنَّ قَوْمَكَ قَدْ هَلَكُوا فَادْعُ اللَّهَ لَهُمْ - قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ} إِلَى قَوْلِهِ { إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} . قَالَ أَفَيُكْشَفُ عَذَابُ الآخِرَةِ { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} فَالْبَطْشَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَدْ مَضَتْ آيَةُ الدُّخَانِ وَالْبَطْشَةُ وَاللِّزَامُ وَآيَةُ الرُّومِ .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳим хабар берди, бизга Жарир Мансурдан, у Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан хабар берди. У деди: Биз Абдуллаҳнинг ҳузурида ўтирган эдик, у эса орамизда ётган эди. Шунда унинг олдига бир киши келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон, албатта Кинда дарвозалари олдида бир қиссахон қисса айтиб, Духон (тутун) ояти келиб кофирларнинг нафасларини олишини ва мўминларга ундан тумовга ўхшаш ҳолат етишини даъво қилмоқда» деди. Шунда Абдуллаҳ ўтирди ва ғазабланиб: «Эй одамлар! Аллаҳдан қўрқинглар! Сизлардан ким бирор нарсани билса, биладиган нарсасини айтсин, ким билмаса: ‹Аллаҳ аълам (билгувчироқ)› десин. Зеро сизлардан бировнинг билмайдиган нарсаси ҳақида ‹Аллаҳ аълам› дейиши (унинг учун яхшироқ) илмдир. Чунки Аллаҳ азза ва жалла ўз Набийига соллаллаҳу алайҳи васаллам: ‹Айт: Мен бунга сизлардан бирон ажр сўрамайман ва мен ўзимни такаллуф қилувчилардан эмасман› деди. Албатта Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам одамларнинг юз ўгиришини кўрганида: ‹Эй Аллаҳ! (Уларга) Юсуфнинг етти (йилингидек) етти (қаҳатчилик йили бер)› деди. У деди: Шунда уларни ҳар нарсани йўқ қиладиган қаҳатчилик тутди, ҳатто очликдан териларни ва ўлимтикни ҳам едилар. Уларнинг бири осмонга қараса, тутун шаклидаги нарсани кўрар эди. Сўнг Абу Суфён унинг олдига келиб: «Эй Муҳаммад! Сен Аллаҳга итоат қилишга ва қариндошлик алоқасини улашга буюриб келдинг. Албатта қавминг ҳалок бўлди. Уларга Аллаҳга дуо қил» деди. Аллаҳ азза ва жалла: ‹Бас, осмон равшан бир тутун келтирадиган кунни кут. (У) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир› — Унинг ‹Албатта сизлар (куфрга) қайтувчиларсиз› дегани(гача) (оятларини нозил қилди). У деди: Охират азоби ҳам очиладими? ‹Энг катта тутиб олиш билан тутадиган кун. Албатта Биз қасос олувчимиз› — бас, тутиб олиш — Бадр куни (бўлган). Ва Духон ояти, тутиб олиш, лизом (азоб) ва Рум ояти ўтиб бўлди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، الأَشَجُّ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ صُبَيْحٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٌ فَقَالَ تَرَكْتُ فِي الْمَسْجِدِ رَجُلاً يُفَسِّرُ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ يُفَسِّرُ هَذِهِ الآيَةَ { يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} قَالَ يَأْتِي النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ دُخَانٌ فَيَأْخُذُ بِأَنْفَاسِهِمْ حَتَّى يَأْخُذَهُمْ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ مَنْ عَلِمَ عِلْمًا فَلْيَقُلْ بِهِ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ عِلْمَ لَهُ بِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ . إِنَّمَا كَانَ هَذَا أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا اسْتَعْصَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دَعَا عَلَيْهِمْ بِسِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ فَأَصَابَهُمْ قَحْطٌ وَجَهْدٌ حَتَّى جَعَلَ الرَّجُلُ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ مِنَ الْجَهْدِ وَحَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ لِمُضَرَ فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا فَقَالَ " لِمُضَرَ إِنَّكَ لَجَرِيءٌ " . قَالَ فَدَعَا اللَّهَ لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} قَالَ فَمُطِرُوا فَلَمَّا أَصَابَتْهُمُ الرَّفَاهِيَةُ - قَالَ - عَادُوا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ - قَالَ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ} { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} قَالَ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абу Муовия ва Вакиъ ривоят қилдилар (ҳ); менга Абу Саъид Ашажж ҳам ривоят қилди, бизга Вакиъ хабар берди (ҳ); бизга Усмон ибн Абу Шайба ҳам ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди — ҳаммаси Аъмашдан (ҳ); бизга Яҳё ибн Яҳё ва Абу Курайб ҳам ривоят қилдилар — матн Яҳёники — улар дедилар: бизга Абу Муовия Аъмашдан, у Муслим ибн Субайҳдан, у Масруқдан ривоят қилди. У деди: Абдуллаҳнинг олдига бир киши келиб: «Мен масжидда Қуръанни ўз фикри билан тафсир қилаётган бир кишини қолдирдим. У мана шу ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кун› оятини тафсир қилиб: ‹Қиёмат кунида одамларга тутун келади, уларнинг нафасларини олади, ҳатто ундан уларга тумовга ўхшаш ҳолат етади› дейди» деди. Шунда Абдуллаҳ деди: «Ким бир илмни билса, у билан гапирсин, ким билмаса: ‹Аллаҳ аълам› десин. Зеро кишининг билмайдиган нарсаси ҳақида ‹Аллаҳ аълам› дейиши — унинг фиқҳи (донолиги)дандир. Бу шундай эди: Қурайш Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга итоатсизлик қилганида, у уларнинг устига Юсуфнинг етти йилидек (қаҳатчилик) йилларини (сўраб) қарғаган эди. Шунда уларни қаҳатчилик ва машаққат тутиб, ҳатто киши осмонга қараганида машаққатдан ўзи билан осмон ўртасида тутун шаклидаги нарсани кўрар эди ва ҳатто суякларни едилар. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига бир киши келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули! Музар (қабиласи) учун Аллаҳдан мағфират сўра, зеро улар ҳалок бўлдилар» деди. У: «Музар учунми?! Сен журъатли экансан» деди. У деди: Сўнг у улар учун Аллаҳга дуо қилди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта Биз азобни озгина кўтарувчимиз, (лекин) албатта сизлар (куфрга) қайтувчиларсиз› (оятини) нозил қилди. У деди: Шунда уларга ёмғир ёғдирилди. Уларга фаровонлик етганида, улар аввалги ҳолатларига қайтдилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Бас, осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут. (У) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир› (ва) ‹Энг катта тутиб олиш билан тутадиган кун. Албатта Биз қасос олувчимиз› (оятларини) нозил қилди. У деди: Яъни Бадр кунини (назарда тутади).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ خَمْسٌ قَدْ مَضَيْنَ الدُّخَانُ وَاللِّزَامُ وَالرُّومُ وَالْبَطْشَةُ وَالْقَمَرُ .
Бизга Қутайба ибн Саъид ривоят қилди, бизга Жарир Аъмашдан, у Абуз-Зуҳодан, у Масруқдан, у Абдуллаҳдан ривоят қилди. У деди: «Бештаси ўтиб бўлди: Духон (тутун), лизом (азоб), Рум, батша (тутиб олиш) ва қамар (ойнинг ёрилиши)».
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ .
Бизга Абу Саъид Ашажж ривоят қилди, бизга Вакиъ ривоят қилди, бизга Аъмаш шу иснод билан шунингдек ривоят қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنِ الْحَسَنِ الْعُرَنِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أُبَىِّ، بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الأَكْبَرِ} قَالَ مَصَائِبُ الدُّنْيَا وَالرُّومُ وَالْبَطْشَةُ أَوِ الدُّخَانُ . شُعْبَةُ الشَّاكُّ فِي الْبَطْشَةِ أَوِ الدُّخَانِ .
Бизга Муҳаммад ибн Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилиб дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди (ҳ); бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ҳам ривоят қилди — матн уники — бизга Ғундар Шуъбадан, у Қатодадан, у Азрадан, у Ҳасан Уранийдан, у Яҳё ибн Жаззордан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Убай ибн Каъбдан ривоят қилди — Аллаҳ азза ва жалланинг ‹Албатта Биз уларга энг катта азобдан олдин энг яқин азобдан таттирамиз› дегани(ояти) ҳақида. У деди: «Дунё мусибатлари, Рум (жанги) ва батша (тутиб олиш) ёки Духон (тутун)». Шуъба батша ёки Духонда шубҳа қилувчидир.