حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو سَعِيدٍ، الأَشَجُّ أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ صُبَيْحٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ رَجُلٌ فَقَالَ تَرَكْتُ فِي الْمَسْجِدِ رَجُلاً يُفَسِّرُ الْقُرْآنَ بِرَأْيِهِ يُفَسِّرُ هَذِهِ الآيَةَ { يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ} قَالَ يَأْتِي النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ دُخَانٌ فَيَأْخُذُ بِأَنْفَاسِهِمْ حَتَّى يَأْخُذَهُمْ مِنْهُ كَهَيْئَةِ الزُّكَامِ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ مَنْ عَلِمَ عِلْمًا فَلْيَقُلْ بِهِ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ فَإِنَّ مِنْ فِقْهِ الرَّجُلِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لاَ عِلْمَ لَهُ بِهِ اللَّهُ أَعْلَمُ . إِنَّمَا كَانَ هَذَا أَنَّ قُرَيْشًا لَمَّا اسْتَعْصَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دَعَا عَلَيْهِمْ بِسِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ فَأَصَابَهُمْ قَحْطٌ وَجَهْدٌ حَتَّى جَعَلَ الرَّجُلُ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا كَهَيْئَةِ الدُّخَانِ مِنَ الْجَهْدِ وَحَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ لِمُضَرَ فَإِنَّهُمْ قَدْ هَلَكُوا فَقَالَ " لِمُضَرَ إِنَّكَ لَجَرِيءٌ " . قَالَ فَدَعَا اللَّهَ لَهُمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { إِنَّا كَاشِفُو الْعَذَابِ قَلِيلاً إِنَّكُمْ عَائِدُونَ} قَالَ فَمُطِرُوا فَلَمَّا أَصَابَتْهُمُ الرَّفَاهِيَةُ - قَالَ - عَادُوا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ - قَالَ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّمَاءُ بِدُخَانٍ مُبِينٍ * يَغْشَى النَّاسَ هَذَا عَذَابٌ أَلِيمٌ} { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرَى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ} قَالَ يَعْنِي يَوْمَ بَدْرٍ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Абу Муовия ва Вакиъ ривоят қилдилар (ҳ); менга Абу Саъид Ашажж ҳам ривоят қилди, бизга Вакиъ хабар берди (ҳ); бизга Усмон ибн Абу Шайба ҳам ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди — ҳаммаси Аъмашдан (ҳ); бизга Яҳё ибн Яҳё ва Абу Курайб ҳам ривоят қилдилар — матн Яҳёники — улар дедилар: бизга Абу Муовия Аъмашдан, у Муслим ибн Субайҳдан, у Масруқдан ривоят қилди. У деди: Абдуллаҳнинг олдига бир киши келиб: «Мен масжидда Қуръанни ўз фикри билан тафсир қилаётган бир кишини қолдирдим. У мана шу ‹Осмон равшан тутун келтирадиган кун› оятини тафсир қилиб: ‹Қиёмат кунида одамларга тутун келади, уларнинг нафасларини олади, ҳатто ундан уларга тумовга ўхшаш ҳолат етади› дейди» деди. Шунда Абдуллаҳ деди: «Ким бир илмни билса, у билан гапирсин, ким билмаса: ‹Аллаҳ аълам› десин. Зеро кишининг билмайдиган нарсаси ҳақида ‹Аллаҳ аълам› дейиши — унинг фиқҳи (донолиги)дандир. Бу шундай эди: Қурайш Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга итоатсизлик қилганида, у уларнинг устига Юсуфнинг етти йилидек (қаҳатчилик) йилларини (сўраб) қарғаган эди. Шунда уларни қаҳатчилик ва машаққат тутиб, ҳатто киши осмонга қараганида машаққатдан ўзи билан осмон ўртасида тутун шаклидаги нарсани кўрар эди ва ҳатто суякларни едилар. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига бир киши келиб: «Эй Аллаҳнинг Расули! Музар (қабиласи) учун Аллаҳдан мағфират сўра, зеро улар ҳалок бўлдилар» деди. У: «Музар учунми?! Сен журъатли экансан» деди. У деди: Сўнг у улар учун Аллаҳга дуо қилди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Албатта Биз азобни озгина кўтарувчимиз, (лекин) албатта сизлар (куфрга) қайтувчиларсиз› (оятини) нозил қилди. У деди: Шунда уларга ёмғир ёғдирилди. Уларга фаровонлик етганида, улар аввалги ҳолатларига қайтдилар. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: ‹Бас, осмон равшан тутун келтирадиган кунни кут. (У) одамларни ўраб олади. Бу аламли азобдир› (ва) ‹Энг катта тутиб олиш билан тутадиган кун. Албатта Биз қасос олувчимиз› (оятларини) нозил қилди. У деди: Яъни Бадр кунини (назарда тутади).