Jannat tavsifi kitobi

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ، الْوَارِثِ أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ عَفَّانَ وَقَالَ عَوْنُ بْنُ عُتْبَةَ ‏.‏

Bizga Ishoq ibn Ibrohim va Muhammad ibn Musanno, ikkalasi Abdussamad ibn Abdulvorisdan hadis aytdilar: bizga Hammom xabar berdi, bizga Qatoda shu isnod bilan Affonning hadisiga o'xshash hadis aytdi va u: «Avn ibn Utba» dedi.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَبَلَةَ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، حَدَّثَنَا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ، حَدَّثَنَا شَدَّادٌ أَبُو طَلْحَةَ الرَّاسِبِيُّ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِذُنُوبٍ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَيَغْفِرُهَا اللَّهُ لَهُمْ وَيَضَعُهَا عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى ‏"‏ ‏.‏ فِيمَا أَحْسِبُ أَنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو رَوْحٍ لاَ أَدْرِي مِمَّنِ الشَّكُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو بُرْدَةَ فَحَدَّثْتُ بِهِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ أَبُوكَ حَدَّثَكَ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏

Bizga Muhammad ibn Amr ibn Abbod ibn Jabala ibn Abu Ravvod hadis aytdi, bizga Haramiy ibn Umora hadis aytdi, bizga Shaddod Abu Talha Rosibiy G'aylon ibn Jaryrdan, u Abu Burdadan, u otasidan, u Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan hadis aytdi, u kishi dedilar: «Qiyomat kuni musulmonlardan bir necha odamlar tog'lar misol gunohlar bilan keladilar, shunda Allah u (gunoh)larni ularga mag'firat qiladi va uni yahudiylar bilan nasroniylar ustiga qo'yadi». — «Men shunday o'ylayman» (dedi rovi). Abu Ravh: «Shubha kimdan ekanini bilmayman» dedi. Abu Burda aytdi: men buni Umar ibn Abdulazizga hadis qilib aytdim, u: «Otang buni senga Nabiy sollallahu alayhi vasallamdan hadis qilib aytdimi?» dedi. Men: «Ha» dedim.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عُمَرَ كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي النَّجْوَى قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏ "‏ يُدْنَى الْمُؤْمِنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَتَّى يَضَعَ عَلَيْهِ كَنَفَهُ فَيُقَرِّرُهُ بِذُنُوبِهِ فَيَقُولُ هَلْ تَعْرِفُ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ أَعْرِفُ ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي قَدْ سَتَرْتُهَا عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَإِنِّي أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ ‏.‏ فَيُعْطَى صَحِيفَةَ حَسَنَاتِهِ وَأَمَّا الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ فَيُنَادَى بِهِمْ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Bizga Zuhayr ibn Harb hadis aytdi, bizga Ismoil ibn Ibrohim Hishom Dastavoiydan, u Qatodadan, u Safvon ibn Muhrizdan hadis aytdi, u aytdi: bir kishi ibn Umarga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning najvo (yashirin so'zlashuv) haqida nima deganlarini qanday eshitgan eding?» dedi. U: «Men u kishining shunday deganlarini eshitganman» dedi: «Qiyomat kuni mo'min o'z Rabbiga, aziz va jalil zotga yaqinlashtiriladi, hatto U uni (rahmat) panohiga oladi va unga gunohlarini bir-bir tan oldiradi va: «Tanidingmi?» deydi. U: «Ha, ey Rabbim, tanidim» deydi. U: «Men ularni sen uchun dunyoda yashirgan edim, bugun esa men ularni senga mag'firat qilaman» deydi. So'ng unga yaxshiliklari yozilgan sahifa beriladi. Kofirlar va munofiqlarga kelsak, ular barcha xaloyiq oldida: «Mana bular Allah haqida yolg'on aytganlar» deb e'lon qilinadi».

حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّةَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ ثُمَّ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ وَهُوَ يُرِيدُ الرُّومَ وَنَصَارَى الْعَرَبِ بِالشَّامِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ كَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلاَ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِمُ الَّذِي يُرِيدُ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابُ حَافِظٍ - يُرِيدُ بِذَلِكَ الدِّيوَانَ - قَالَ كَعْبٌ فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا ‏.‏ وَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَادِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ فَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذَلِكَ لِي فَطَفِقْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أَنِّي لاَ أَرَى لِي أُسْوَةً إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكًا فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ ‏"‏ مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلاً مُبَيِّضًا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا هُو أَبُو خَيْثَمَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِينَ لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ ‏.‏ فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَىْءٍ أَبَدًا فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏ ‏.‏ فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ ‏"‏ ‏.‏ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي عُذْرٌ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ فَقَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُكَذِّبَ نَفْسِي - قَالَ - ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ قَالُوا نَعَمْ لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ - قَالَ - فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شِهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ - قَالَ - فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي ‏.‏ قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ - قَالَ - فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - وَقَالَ - تَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِيَ الأَرْضُ فَمَا هِيَ بِالأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي نَظَرَ إِلَىَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَىَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَ - فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَىَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ وَكُنْتُ كَاتِبًا فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا وَهَذِهِ أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ ‏.‏ فَتَيَامَمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا - قَالَ - فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ - قَالَ - فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ - قَالَ - فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ وَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ - قَالَ - فَقُلْتُ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ - قَالَ - فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنَا - قَالَ - ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ - قَالَ - فَخَرَرْتُ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ ‏.‏ - قَالَ - فَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَىَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي فَنَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ ‏.‏ فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِتَهْنِئْكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ ‏.‏ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ ‏"‏ أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ - قَالَ - وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِيَ الَّذِي بِخَيْبَرَ - قَالَ - وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي اللَّهُ بِهِ وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِيَ اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏ قَالَ كَعْبٌ وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ وَقَالَ اللَّهُ ‏{‏ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ‏}‏ قَالَ كَعْبٌ كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ ‏.‏ وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَوَاءً ‏.‏

Menga Abut Tohir Ahmad ibn Amr ibn Abdulloh ibn Amr ibn Sarh, Banu Umayyaning mavlosi, hadis aytdi: menga ibn Vahb xabar berdi, menga Yunus ibn Shihobdan xabar berdi, u aytdi: So'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabuk g'azotini qildilar, u kishi Rumliklarni va Shomdagi nasroniy arablarni maqsad qilgan edilar. Ibn Shihob aytdi: menga Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik xabar berdiki, Abdulloh ibn Ka'b ko'r bo'lib qolganda o'g'illari orasidan Ka'bning yetaklovchisi edi, u aytdi: men Ka'b ibn Molikning Tabuk g'azotida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolib qolganida bo'lgan voqeasini hadis qilib aytayotganini eshitdim. Ka'b ibn Molik aytdi: men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan qilgan biror g'azotlarida ortda qolmaganman, faqat Tabuk g'azotidan boshqa. Ammo men Badr g'azotida ham qolgan edim, biroq undan qolganlarning hech birini hech kim koyimagan edi, chunki Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va musulmonlar Quraysh karvonini maqsad qilib chiqqan edilar, hatto Allah ular bilan dushmanlari orasini va'dasiz jamladi. Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahdlashganimizda — hozir bo'lgan edim, men u (Aqaba)ning o'rniga Badrda hozir bo'lishni xohlamasdim, garchi Badr odamlar orasida undan ko'ra mashhurroq bo'lsa ham. Mening Tabuk g'azotida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolganimning xabari shu ediki, men u kishidan o'sha g'azotda ortda qolganimchalik hech qachon kuchli va boy bo'lmagan edim. Allahga qasamki, undan oldin men hech qachon ikkita ulov to'plamagan edim, faqat o'sha g'azotda ikkitasini to'pladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam u (g'azot)ni qattiq jaziramada qildilar, uzoq safarni, suvsiz cho'lni va ko'p dushmanni qarshilamoqchi bo'ldilar. Shuning uchun u kishi musulmonlarga ularning ishini ochiq bayon qildilar, toki g'azotlariga tayyorgarlik ko'rsinlar deb. U kishi ularga maqsad qilgan yo'nalishlarini xabar berdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga bo'lgan musulmonlar ko'p edi, ularni biror yozuvchining daftari jamlay olmas edi — bu bilan u devon (ro'yxat)ni nazarda tutdi. Ka'b aytdi: g'oyib bo'lmoqchi bo'lgan kishi, Allah aziz va jalil zotdan u haqida vahiy tushmagunicha buni yashirin qoladi deb o'ylar edi va bunday odam kam edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'sha g'azotni mevalar va soyalar yaxshilangan paytda qildilar, men esa unga rag'batsizroq edim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va u kishi bilan birga musulmonlar tayyorgarlik ko'rdilar, men ham ular bilan tayyorgarlik ko'rgani erta tongda chiqar edim-u, hech narsa qilmasdan qaytar edim. Ichimda: «Xohlasam, men buni qila olaman» der edim. Bu hol mengacha shunday davom etaverdi, hatto odamlar jiddiy harakatni davom ettirdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam erta tongda yo'lga chiqdilar, musulmonlar ham u kishi bilan birga, men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. So'ng erta tongda chiqib, qaytdim, hech narsa qilmadim. Bu hol shunday davom etaverdi, hatto ular tezlashib, g'azot uzoqlashib ketdi. Shunda men yo'lga chiqib, ularga yetib olmoqchi bo'ldim — koshki shunday qilganimda edi! — biroq bu menga taqdir qilinmadi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, meni nifoqda gumon qilingan kishi yoki Allah uzrli qilgan zaiflardan boshqa o'zimga o'xshashni ko'rmasligim qayg'uga solar edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabukga yetgunlaricha meni eslamadilar. U kishi Tabukda qavm ichida o'tirgan holda: «Ka'b ibn Molik nima qildi?» dedilar. Banu Salamadan bir kishi: «Ey Rasulullah, uni ikki burdasi (chiroyli kiyimlari) va ikki yoniga (o'ziga) mahliyo bo'lib qarashi ushlab qoldi» dedi. Mu'oz ibn Jabal unga: «Yomon gap aytding, Allahga qasamki, ey Rasulullah, biz uning haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz» dedi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam sukut qildilar. Shu holatda turganlarida sarob bilan ko'rinib-yo'qolayotgan oq kiyimli bir kishini ko'rdilar, shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Abu Xaysama bo'lgin» dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama Ansoriy ekan — u munofiqlar uni mazax qilganlarida bir so' xurmo sadaqa qilgan kishi edi. Ka'b ibn Molik aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabukdan qaytib kelayotganliklari menga yetgach, qayg'uga botdim va yolg'on o'ylay boshladim. «Ertaga u kishining g'azabidan nima bilan qutulaman?» der edim va bunga ahlimdan fikrli har bir kishidan yordam so'rar edim. Menga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam kelib qoldilar» deyilganda yolg'on mendan ketdi, hatto men undan hech narsa bilan qutula olmasligimni angladim va rost so'zlashga qaror qildim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam erta tongda kelib qoldilar. U kishi safardan kelganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rak'at namoz o'qib, so'ng odamlar uchun o'tirar edilar. U kishi shunday qilganlarida, ortda qolganlar kela boshladilar va u kishiga uzr aytib, qasam icha boshladilar. Ular sakson uchcha kishi edilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularning oshkora (uzrlari)ni qabul qildilar, ularga bay'at oldilar va ular uchun istig'for so'radilar, ichki sirlarini esa Allahga havola qildilar. Nihoyat men keldim. Salom berganimda u kishi g'azablangan kishidek tabassum qildilar, so'ng: «Kel» dedilar. Men yurib kelib, u kishining oldilarida o'tirdim. U kishi menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Sen ulovingni sotib olmaganmiding?» dedilar. Men aytdim: «Ey Rasulullah, Allahga qasamki, agar dunyo ahlidan sizdan boshqasining oldida o'tirsam, biror uzr bilan uning g'azabidan qutulaman deb o'ylar edim, chunki menga (yaxshi) gapirish (qobiliyati) berilgan. Lekin, Allahga qasamki, men aniq bildimki, agar bugun sizga ko'ngil olar yolg'on hadis aytsam, Allah tez orada sizni menga g'azablantirishi mumkin, agar sizga rost hadis aytsam, sen menga g'azab qilasiz, lekin men bunda Allahdan yaxshi oqibatni umid qilaman. Allahga qasamki, mening hech qanday uzrim yo'q edi. Allahga qasamki, men sizdan ortda qolganimchalik hech qachon kuchli va boy bo'lmagan edim». Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Buniki rost gapirdi, sen tur, Allah sen haqingda hukm chiqargunicha» dedilar. Men turdim, Banu Salamadan bir necha kishilar o'rnidan turib, ortimdan ergashdilar va menga: «Allahga qasamki, biz seni bundan oldin biror gunoh qilganini bilmaymiz. Ortda qolganlar uzr aytganidek, sen Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga uzr aytmasliging bilan ojizlik qilding. Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning sen uchun istig'for so'rashlari gunohingga yetarli bo'lar edi» dedilar. (Ka'b) aytdi: Allahga qasamki, ular meni shunchalik koyidilarki, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga qaytib, o'zimni yolg'onchi qilmoqchi bo'ldim. So'ng men ularga: «Bu (ish) men bilan birga yana birovning boshiga tushdimi?» dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi uchradi, ular ham sen aytgan kabi aytdilar, ularga ham senga aytilgan kabi aytildi» dedilar. Men: «Ular kim?» dedim. Ular: «Muroro ibn Robi'a Omiriy va Hilol ibn Umayya Voqifiy» dedilar. Ular menga Badrda hozir bo'lgan ikki solih kishini zikr qildilar, ularda (men uchun) o'rnak bor edi. Ularni menga zikr qilganlarida men (o'z so'zimda) davom etdim. (Ka'b) aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam musulmonlarga ortda qolganlar ichidan biz uchovimiz bilan gaplashishni man qildilar. Odamlar bizdan chetlandilar va bizga (munosabatlarini) o'zgartirdilar, hatto menga yer ichimda begona bo'lib qoldi, u men taniydigan yer emas edi. Biz shu holatda ellik kecha turdik. Ikki sherigim esa tushkunlikka tushib, uylarida yig'lab o'tirib qoldilar. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir bo'lar va bozorlarda aylanar edim, lekin men bilan hech kim gaplashmas edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib, u kishi namozdan keyin majlislarida o'tirganlarida salom berar edim, ichimda: «U kishi salomimga javob qaytarish uchun labini qimirlatdimi yoki yo'qmi?» der edim. So'ng u kishiga yaqin joyda namoz o'qib, u kishiga o'g'rincha qarar edim. Namozimga yuzlansam, u kishi menga qarar, u kishi tomon o'girilsam, mendan yuz o'girar edilar. Musulmonlarning bu jafosi menga uzoq cho'zilgach, men yurib borib, amakimning o'g'li va menga eng sevimli inson bo'lgan Abu Qatodaning bog' devoriga oshib o'tdim va unga salom berdim. Allahga qasamki, u salomimga javob qaytarmadi. Men unga: «Ey Abu Qatoda, Allah nomi bilan so'rayman, sen men Allahni va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?» dedim. U sukut qildi. Men qaytarib so'radim, u sukut qildi. Yana qaytarib so'radim, u: «Allahu Rasuli yaxshiroq biluvchi» dedi. Shunda ko'zlarim yoshga to'ldi, men orqaga qaytib, devorga oshib o'tdim. Madina bozorida yurganimda, Shom aholisidan bo'lgan, Madinaga taom olib kelib sotuvchi bir nabatiy: «Ka'b ibn Molikni kim ko'rsatib qo'yadi?» der edi. Odamlar unga meni ko'rsatdilar, hatto u oldimga kelib, menga G'asson podshohidan kelgan bir maktubni topshirdi. Men yozuvni bilar edim, shuning uchun uni o'qidim. Unda: «Ammo ba'd: bizga sohibing senga jafo qilgani yetib keldi, Allah seni xorlik va zoye bo'lish makonida qilmagan, bizga qo'shilgin, biz senga hamdard bo'lamiz» deb yozilgan edi. Uni o'qiganimda men: «Bu ham balodandir» dedim. Shunda men uni tandirga tashlab, u bilan o'tin yoqdim. Nihoyat elliktadan qirqtasi o'tib, vahiy kechikkanda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning elchisi menga keldi va: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam senga xotiningdan chetlanishni buyurmoqdalar» dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yo'q, balki undan chetlan, unga yaqinlashma» dedi. U kishi ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. Men xotinimga: «Ahlingning oldiga borib, Allah bu ishda hukm chiqargunicha ularning oldida bo'lib tur» dedim. Hilol ibn Umayyaning xotini Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib: «Ey Rasulullah, Hilol ibn Umayya keksaygan, nochor odam, uning xizmatkori yo'q, men unga xizmat qilsam yomon ko'rasizmi?» dedi. U kishi: «Yo'q, lekin u senga yaqinlashmasin» dedilar. U: «Allahga qasamki, unda biror narsaga (intilish) harakati yo'q. Allahga qasamki, u o'z ishi bo'lgandan beri shu kunigacha yig'lab kelmoqda» dedi. (Ka'b) aytdi: ahlimdan ba'zilari menga: «Xotining haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ruxsat so'rasang bo'lar edi, axir Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga ruxsat berdilar-ku» dedilar. Men: «Men uning haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ruxsat so'ramayman, undan ruxsat so'rasam Rasulullah sollallahu alayhi vasallam nima deyishlarini bilmayman, men esa yosh kishiman» dedim. Men shu holda o'n kecha turdim, gaplashish man qilingandan beri bizga ellik kecha to'ldi. So'ng ellinchi kechaning tongida uylarimizdan birining tomida bomdod namozini o'qidim. Allah aziz va jalil zot biz haqimizda zikr qilgan holatda — o'zim o'zimga tor bo'lib, yer o'zining kengligi bilan menga tang bo'lib — o'tirganimda, Sal' (tog'i) ustiga chiqqan bir baqiruvchining ovozini eshitdim, u baland ovoz bilan: «Ey Ka'b ibn Molik, suyunchi!» der edi. (Ka'b) aytdi: men sajdaga yiqildim va kengchilik kelganini angladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bomdod namozini o'qiganlarida odamlarga Allahning bizga tavbasini (qabul qilganini) e'lon qilgan edilar, shunda odamlar bizga suyunchi berishga ketdilar. Ikki sherigim tomon ham suyunchi beruvchilar ketdi, bir kishi menga ot choptirib keldi, Aslam (qabilasi)dan bir yuguruvchi men tomon yugurib, tog'ga chiqdi. Ovoz otdan tezroq yetib keldi. Ovozini eshitganim suyunchi berib kelganida, men unga ikkala kiyimimni yechib, suyunchisi uchun unga kiydirdim. Allahga qasamki, o'sha kuni ulardan boshqa narsam yo'q edi. Men ikkita kiyim qarz olib, ularni kiydim va Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tomon yo'l oldim. Odamlar to'p-to'p bo'lib meni qarshi olib, tavba bilan tabriklab: «Allahning senga tavba (qabul qilishi) muborak bo'lsin» der edilar. Nihoyat masjidga kirdim, qarasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam masjidda o'tirgan ekanlar, atroflarida odamlar. Talha ibn Ubaydulloh shoshib o'rnidan turib, men bilan ko'rishdi va meni tabrikladi. Allahga qasamki, muhojirlardan undan boshqa hech kim o'rnidan turmadi. (Rovi) aytdi: Ka'b buni Talhaga hech unutmas edi. Ka'b aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga salom berganimda, u kishi yuzlari quvonchdan porlab: «Onang seni tuqqanidan beri sening boshingdan o'tgan eng yaxshi kun bilan suyunchi bo'lsin» dedilar. Men: «Ey Rasulullah, bu sizning tarafingizdanmi yoki Allahning tarafidanmi?» dedim. U kishi: «Yo'q, balki Allahning tarafidan» dedilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam quvonganlarida yuzlari nurlanar, go'yo yuzlari oy parchasidek bo'lar edi. Biz buni shundan bilar edik. Men u kishining oldilarida o'tirganimda: «Ey Rasulullah, mening tavbamning (bir belgisi) shuki, men molimni Allah va Uning Rasuliga sadaqa qilib, undan butunlay ajraladirman» dedim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Molingning bir qismini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq» dedilar. Men: «Men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman» dedim va: «Ey Rasulullah, Allah meni faqat rostgo'ylik bilan najot berdi, mening tavbamning (bir belgisi) shuki, men tirik ekanman, rostdan boshqasini gapirmayman» dedim. Allahga qasamki, men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga zikr qilgan kunimdan shu kunimgacha musulmonlardan biror kishini Allah rost so'zda men kabi go'zal sinaganini bilmayman. Allahga qasamki, men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga aytgan kunimdan shu kunimgacha qasddan biror yolg'on aytmadim, men Allahning meni qolgan (umrim)da ham (shunday) saqlashini umid qilaman. (Ka'b) aytdi: shunda Allah aziz va jalil zot quyidagi oyatni nozil qildi: «Albatta, Allah Nabiyning, muhojirlar va ansorlarning — qiyinchilik vaqtida unga ergashganlarning, ularning bir guruhining qalblari og'ib ketishiga oz qolganidan keyin — tavbalarini qabul qildi. So'ng ularning tavbalarini qabul qildi. Albatta, U ularga mehribon va rahmlidir. Hamda ortda qoldirilgan uch kishining (tavbalarini qabul qildi), hatto yer o'zining kengligi bilan ularga tang bo'lib, jonlari ham o'zlariga tang bo'lganida...» — to: «Ey iymon keltirganlar, Allahdan qo'rqinglar va rostgo'ylar bilan birga bo'linglar» (oyatigacha). Ka'b aytdi: Allahga qasamki, Allah meni Islomga hidoyat qilganidan keyin Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga rostgo'y bo'lganimdan — yolg'on aytib, yolg'on aytganlar halok bo'lgani kabi halok bo'lmaganimdan — ko'ra ko'nglimda buyukroq biror ne'matni menga ato qilmadi. Albatta, Allah vahiyni nozil qilganda yolg'on aytganlarga biror kishiga aytmagan eng yomon (so'z)ni aytdi. Allah shunday dedi: «Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz o'girishingiz uchun sizga Allah nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz o'giringlar! Albatta, ular nopokdir, joylari esa jahannamdir, qilgan ishlari uchun jazo o'laroq. Sizlar ulardan rozi bo'lishingiz uchun sizga qasam ichadilar. Agar sizlar ulardan rozi bo'lsangiz ham, albatta Allah fosiq qavmdan rozi bo'lmaydi». Ka'b aytdi: biz uchovimiz, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam qasam ichganlarida (uzrlarini) qabul qilgan, bay'at olgan va ular uchun istig'for so'ragan o'sha kishilarning ishidan ortda qoldirildik. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bizning ishimizni Allah u haqida hukm chiqargunicha kechiktirdilar. Shuning uchun Allah aziz va jalil zot: «Va ortda qoldirilgan uch kishining (tavbasini)» dedi. Allah zikr qilgan «ortda qoldirilish» bizning g'azotdan ortda qolishimiz emas, balki u kishining bizni (hukmdan) ortga qoldirishlari va bizning ishimizni u kishiga qasam ichib, uzr aytgan va u kishi (uzrini) qabul qilgan kishilardan kechiktirishlaridir. Buni menga Muhammad ibn Rofe' ham hadis qilib aytdi: bizga Hujayn ibn Musanno hadis aytdi, bizga Lays Uqayldan, u ibn Shihobdan, Yunusning Zuhriydan rivoyat qilgan isnodi bilan aynan o'shanday hadis aytdi.

حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ مَوْلَى بَنِي أُمَيَّةَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ ثُمَّ غَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزْوَةَ تَبُوكَ وَهُوَ يُرِيدُ الرُّومَ وَنَصَارَى الْعَرَبِ بِالشَّامِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ كَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلاَّ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي قَدْ تَخَلَّفْتُ فِي غَزْوَةِ بَدْرٍ وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهُ إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ يُرِيدُونَ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهُمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الإِسْلاَمِ وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا وَكَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ وَاللَّهِ مَا جَمَعْتُ قَبْلَهَا رَاحِلَتَيْنِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ فَغَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَاسْتَقْبَلَ عَدُوًّا كَثِيرًا فَجَلاَ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِمُ الَّذِي يُرِيدُ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَثِيرٌ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ كِتَابُ حَافِظٍ - يُرِيدُ بِذَلِكَ الدِّيوَانَ - قَالَ كَعْبٌ فَقَلَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ يَظُنُّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْىٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلاَلُ فَأَنَا إِلَيْهَا أَصْعَرُ فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَىْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا ‏.‏ وَأَقُولُ فِي نَفْسِي أَنَا قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَمَرَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَادِيًا وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا ثُمَّ غَدَوْتُ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ فَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ فَيَا لَيْتَنِي فَعَلْتُ ثُمَّ لَمْ يُقَدَّرْ ذَلِكَ لِي فَطَفِقْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَحْزُنُنِي أَنِّي لاَ أَرَى لِي أُسْوَةً إِلاَّ رَجُلاً مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلاً مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ تَبُوكًا فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ ‏"‏ مَا فَعَلَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَالنَّظَرُ فِي عِطْفَيْهِ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ بِئْسَ مَا قُلْتَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ رَأَى رَجُلاً مُبَيِّضًا يَزُولُ بِهِ السَّرَابُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُنْ أَبَا خَيْثَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا هُو أَبُو خَيْثَمَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهُوَ الَّذِي تَصَدَّقَ بِصَاعِ التَّمْرِ حِينَ لَمَزَهُ الْمُنَافِقُونَ ‏.‏ فَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلاً مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي بَثِّي فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ بِمَ أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ كُلَّ ذِي رَأْىٍ مِنْ أَهْلِي فَلَمَّا قِيلَ لِي إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَنْجُوَ مِنْهُ بِشَىْءٍ أَبَدًا فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ وَصَبَّحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَادِمًا وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلاً فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلاَنِيَتَهُمْ وَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ حَتَّى جِئْتُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَعَالَ ‏"‏ ‏.‏ فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا خَلَّفَكَ ‏"‏ ‏.‏ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلاً وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَىَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَىَّ فِيهِ إِنِّي لأَرْجُو فِيهِ عُقْبَى اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي عُذْرٌ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى وَلاَ أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا لَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لاَ تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا اعْتَذَرَ بِهِ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ فَقَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَكَ ‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُكَذِّبَ نَفْسِي - قَالَ - ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي مِنْ أَحَدٍ قَالُوا نَعَمْ لَقِيَهُ مَعَكَ رَجُلاَنِ قَالاَ مِثْلَ مَا قُلْتَ فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلُ مَا قِيلَ لَكَ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هُمَا قَالُوا مُرَارَةُ بْنُ رَبِيعَةَ الْعَامِرِيُّ وَهِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ - قَالَ - فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شِهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ - قَالَ - فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي ‏.‏ قَالَ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ - قَالَ - فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ - وَقَالَ - تَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ لِي فِي نَفْسِيَ الأَرْضُ فَمَا هِيَ بِالأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً فَأَمَّا صَاحِبَاىَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلاَةَ وَأَطُوفُ فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلاَةِ فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلاَتِي نَظَرَ إِلَىَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ ذَلِكَ عَلَىَّ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَىَّ السَّلاَمَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمَنَّ أَنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ قَالَ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَسَكَتَ فَعُدْتُ فَنَاشَدْتُهُ فَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاىَ وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي فِي سُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ نَبَطِ أَهْلِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - قَالَ - فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ إِلَىَّ حَتَّى جَاءَنِي فَدَفَعَ إِلَىَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ وَكُنْتُ كَاتِبًا فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنَا أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلاَ مَضْيَعَةٍ فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا وَهَذِهِ أَيْضًا مِنَ الْبَلاَءِ ‏.‏ فَتَيَامَمْتُ بِهَا التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهَا بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ وَاسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا - قَالَ - فَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَىَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ - قَالَ - فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الأَمْرِ - قَالَ - فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ لاَ يَقْرَبَنَّكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَىْءٍ وَوَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي امْرَأَتِكَ فَقَدْ أَذِنَ لاِمْرَأَةِ هِلاَلِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدُمَهُ - قَالَ - فَقُلْتُ لاَ أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يُدْرِينِي مَاذَا يَقُولُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ - قَالَ - فَلَبِثْتُ بِذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ فَكَمُلَ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينَ نُهِيَ عَنْ كَلاَمِنَا - قَالَ - ثُمَّ صَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ صَبَاحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَىَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَىَّ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى سَلْعٍ يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ - قَالَ - فَخَرَرْتُ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنْ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ ‏.‏ - قَالَ - فَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلاَةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا فَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَىَّ مُبَشِّرُونَ وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَىَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ قِبَلِي وَأَوْفَى الْجَبَلَ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي فَنَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَىَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبِشَارَتِهِ وَاللَّهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ ‏.‏ فَلَبِسْتُهُمَا فَانْطَلَقْتُ أَتَأَمَّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ لِتَهْنِئْكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ ‏.‏ حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ وَحَوْلَهُ النَّاسُ فَقَامَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي وَاللَّهِ مَا قَامَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ كَعْبٌ لاَ يَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ وَيَقُولُ ‏"‏ أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ كَأَنَّ وَجْهَهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ - قَالَ - وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ - قَالَ - فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِيَ الَّذِي بِخَيْبَرَ - قَالَ - وَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ إِنَّمَا أَنْجَانِي بِالصِّدْقِ وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لاَ أُحَدِّثَ إِلاَّ صِدْقًا مَا بَقِيتُ - قَالَ - فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ أَنَّ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلاَهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا أَحْسَنَ مِمَّا أَبْلاَنِي اللَّهُ بِهِ وَاللَّهِ مَا تَعَمَّدْتُ كَذْبَةً مُنْذُ قُلْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى يَوْمِي هَذَا وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِيَ اللَّهُ فِيمَا بَقِيَ ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ * وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ‏}‏ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ‏}‏ قَالَ كَعْبٌ وَاللَّهِ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنْ نِعْمَةٍ قَطُّ بَعْدَ إِذْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلاَمِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ أَكُونَ كَذَبْتُهُ فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوا إِنَّ اللَّهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوا حِينَ أَنْزَلَ الْوَحْىَ شَرَّ مَا قَالَ لأَحَدٍ وَقَالَ اللَّهُ ‏{‏ سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ * يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ‏}‏ قَالَ كَعْبٌ كُنَّا خُلِّفْنَا أَيُّهَا الثَّلاَثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللَّهُ فِيهِ فَبِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ مِمَّا خُلِّفْنَا تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا عَمَّنْ حَلَفَ لَهُ وَاعْتَذَرَ إِلَيْهِ فَقَبِلَ مِنْهُ ‏.‏ وَحَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا حُجَيْنُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِ يُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، سَوَاءً ‏.‏

Menga Abut Tohir Ahmad ibn Amr ibn Abdulloh ibn Amr ibn Sarh, Banu Umayyaning mavlosi, hadis aytdi: menga ibn Vahb xabar berdi, menga Yunus ibn Shihobdan xabar berdi, u aytdi: So'ng Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabuk g'azotini qildilar, u kishi Rumliklarni va Shomdagi nasroniy arablarni maqsad qilgan edilar. Ibn Shihob aytdi: menga Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik xabar berdiki, Abdulloh ibn Ka'b ko'r bo'lib qolganda o'g'illari orasidan Ka'bning yetaklovchisi edi, u aytdi: men Ka'b ibn Molikning Tabuk g'azotida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolib qolganida bo'lgan voqeasini hadis qilib aytayotganini eshitdim. Ka'b ibn Molik aytdi: men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan qilgan biror g'azotlarida ortda qolmaganman, faqat Tabuk g'azotidan boshqa. Ammo men Badr g'azotida ham qolgan edim, biroq undan qolganlarning hech birini hech kim koyimagan edi, chunki Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va musulmonlar Quraysh karvonini maqsad qilib chiqqan edilar, hatto Allah ular bilan dushmanlari orasini va'dasiz jamladi. Men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga Aqaba kechasida — biz Islom uchun ahdlashganimizda — hozir bo'lgan edim, men u (Aqaba)ning o'rniga Badrda hozir bo'lishni xohlamasdim, garchi Badr odamlar orasida undan ko'ra mashhurroq bo'lsa ham. Mening Tabuk g'azotida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ortda qolganimning xabari shu ediki, men u kishidan o'sha g'azotda ortda qolganimchalik hech qachon kuchli va boy bo'lmagan edim. Allahga qasamki, undan oldin men hech qachon ikkita ulov to'plamagan edim, faqat o'sha g'azotda ikkitasini to'pladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam u (g'azot)ni qattiq jaziramada qildilar, uzoq safarni, suvsiz cho'lni va ko'p dushmanni qarshilamoqchi bo'ldilar. Shuning uchun u kishi musulmonlarga ularning ishini ochiq bayon qildilar, toki g'azotlariga tayyorgarlik ko'rsinlar deb. U kishi ularga maqsad qilgan yo'nalishlarini xabar berdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga bo'lgan musulmonlar ko'p edi, ularni biror yozuvchining daftari jamlay olmas edi — bu bilan u devon (ro'yxat)ni nazarda tutdi. Ka'b aytdi: g'oyib bo'lmoqchi bo'lgan kishi, Allah aziz va jalil zotdan u haqida vahiy tushmagunicha buni yashirin qoladi deb o'ylar edi va bunday odam kam edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'sha g'azotni mevalar va soyalar yaxshilangan paytda qildilar, men esa unga rag'batsizroq edim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam va u kishi bilan birga musulmonlar tayyorgarlik ko'rdilar, men ham ular bilan tayyorgarlik ko'rgani erta tongda chiqar edim-u, hech narsa qilmasdan qaytar edim. Ichimda: «Xohlasam, men buni qila olaman» der edim. Bu hol mengacha shunday davom etaverdi, hatto odamlar jiddiy harakatni davom ettirdilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam erta tongda yo'lga chiqdilar, musulmonlar ham u kishi bilan birga, men esa tayyorgarligimdan hech narsa qilmagan edim. So'ng erta tongda chiqib, qaytdim, hech narsa qilmadim. Bu hol shunday davom etaverdi, hatto ular tezlashib, g'azot uzoqlashib ketdi. Shunda men yo'lga chiqib, ularga yetib olmoqchi bo'ldim — koshki shunday qilganimda edi! — biroq bu menga taqdir qilinmadi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam chiqib ketganlaridan keyin odamlar orasiga chiqsam, meni nifoqda gumon qilingan kishi yoki Allah uzrli qilgan zaiflardan boshqa o'zimga o'xshashni ko'rmasligim qayg'uga solar edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabukga yetgunlaricha meni eslamadilar. U kishi Tabukda qavm ichida o'tirgan holda: «Ka'b ibn Molik nima qildi?» dedilar. Banu Salamadan bir kishi: «Ey Rasulullah, uni ikki burdasi (chiroyli kiyimlari) va ikki yoniga (o'ziga) mahliyo bo'lib qarashi ushlab qoldi» dedi. Mu'oz ibn Jabal unga: «Yomon gap aytding, Allahga qasamki, ey Rasulullah, biz uning haqida yaxshilikdan boshqa narsa bilmaymiz» dedi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam sukut qildilar. Shu holatda turganlarida sarob bilan ko'rinib-yo'qolayotgan oq kiyimli bir kishini ko'rdilar, shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Abu Xaysama bo'lgin» dedilar. Qarasalar, u Abu Xaysama Ansoriy ekan — u munofiqlar uni mazax qilganlarida bir so' xurmo sadaqa qilgan kishi edi. Ka'b ibn Molik aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Tabukdan qaytib kelayotganliklari menga yetgach, qayg'uga botdim va yolg'on o'ylay boshladim. «Ertaga u kishining g'azabidan nima bilan qutulaman?» der edim va bunga ahlimdan fikrli har bir kishidan yordam so'rar edim. Menga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam kelib qoldilar» deyilganda yolg'on mendan ketdi, hatto men undan hech narsa bilan qutula olmasligimni angladim va rost so'zlashga qaror qildim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam erta tongda kelib qoldilar. U kishi safardan kelganlarida avval masjiddan boshlar, unda ikki rak'at namoz o'qib, so'ng odamlar uchun o'tirar edilar. U kishi shunday qilganlarida, ortda qolganlar kela boshladilar va u kishiga uzr aytib, qasam icha boshladilar. Ular sakson uchcha kishi edilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularning oshkora (uzrlari)ni qabul qildilar, ularga bay'at oldilar va ular uchun istig'for so'radilar, ichki sirlarini esa Allahga havola qildilar. Nihoyat men keldim. Salom berganimda u kishi g'azablangan kishidek tabassum qildilar, so'ng: «Kel» dedilar. Men yurib kelib, u kishining oldilarida o'tirdim. U kishi menga: «Seni nima ortda qoldirdi? Sen ulovingni sotib olmaganmiding?» dedilar. Men aytdim: «Ey Rasulullah, Allahga qasamki, agar dunyo ahlidan sizdan boshqasining oldida o'tirsam, biror uzr bilan uning g'azabidan qutulaman deb o'ylar edim, chunki menga (yaxshi) gapirish (qobiliyati) berilgan. Lekin, Allahga qasamki, men aniq bildimki, agar bugun sizga ko'ngil olar yolg'on hadis aytsam, Allah tez orada sizni menga g'azablantirishi mumkin, agar sizga rost hadis aytsam, sen menga g'azab qilasiz, lekin men bunda Allahdan yaxshi oqibatni umid qilaman. Allahga qasamki, mening hech qanday uzrim yo'q edi. Allahga qasamki, men sizdan ortda qolganimchalik hech qachon kuchli va boy bo'lmagan edim». Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Buniki rost gapirdi, sen tur, Allah sen haqingda hukm chiqargunicha» dedilar. Men turdim, Banu Salamadan bir necha kishilar o'rnidan turib, ortimdan ergashdilar va menga: «Allahga qasamki, biz seni bundan oldin biror gunoh qilganini bilmaymiz. Ortda qolganlar uzr aytganidek, sen Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga uzr aytmasliging bilan ojizlik qilding. Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning sen uchun istig'for so'rashlari gunohingga yetarli bo'lar edi» dedilar. (Ka'b) aytdi: Allahga qasamki, ular meni shunchalik koyidilarki, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga qaytib, o'zimni yolg'onchi qilmoqchi bo'ldim. So'ng men ularga: «Bu (ish) men bilan birga yana birovning boshiga tushdimi?» dedim. Ular: «Ha, sen bilan birga ikki kishi uchradi, ular ham sen aytgan kabi aytdilar, ularga ham senga aytilgan kabi aytildi» dedilar. Men: «Ular kim?» dedim. Ular: «Muroro ibn Robi'a Omiriy va Hilol ibn Umayya Voqifiy» dedilar. Ular menga Badrda hozir bo'lgan ikki solih kishini zikr qildilar, ularda (men uchun) o'rnak bor edi. Ularni menga zikr qilganlarida men (o'z so'zimda) davom etdim. (Ka'b) aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam musulmonlarga ortda qolganlar ichidan biz uchovimiz bilan gaplashishni man qildilar. Odamlar bizdan chetlandilar va bizga (munosabatlarini) o'zgartirdilar, hatto menga yer ichimda begona bo'lib qoldi, u men taniydigan yer emas edi. Biz shu holatda ellik kecha turdik. Ikki sherigim esa tushkunlikka tushib, uylarida yig'lab o'tirib qoldilar. Men esa qavmning eng yoshi va eng baquvvati edim, shuning uchun chiqib, namozda hozir bo'lar va bozorlarda aylanar edim, lekin men bilan hech kim gaplashmas edi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib, u kishi namozdan keyin majlislarida o'tirganlarida salom berar edim, ichimda: «U kishi salomimga javob qaytarish uchun labini qimirlatdimi yoki yo'qmi?» der edim. So'ng u kishiga yaqin joyda namoz o'qib, u kishiga o'g'rincha qarar edim. Namozimga yuzlansam, u kishi menga qarar, u kishi tomon o'girilsam, mendan yuz o'girar edilar. Musulmonlarning bu jafosi menga uzoq cho'zilgach, men yurib borib, amakimning o'g'li va menga eng sevimli inson bo'lgan Abu Qatodaning bog' devoriga oshib o'tdim va unga salom berdim. Allahga qasamki, u salomimga javob qaytarmadi. Men unga: «Ey Abu Qatoda, Allah nomi bilan so'rayman, sen men Allahni va Uning Rasulini sevishimni bilmaysanmi?» dedim. U sukut qildi. Men qaytarib so'radim, u sukut qildi. Yana qaytarib so'radim, u: «Allahu Rasuli yaxshiroq biluvchi» dedi. Shunda ko'zlarim yoshga to'ldi, men orqaga qaytib, devorga oshib o'tdim. Madina bozorida yurganimda, Shom aholisidan bo'lgan, Madinaga taom olib kelib sotuvchi bir nabatiy: «Ka'b ibn Molikni kim ko'rsatib qo'yadi?» der edi. Odamlar unga meni ko'rsatdilar, hatto u oldimga kelib, menga G'asson podshohidan kelgan bir maktubni topshirdi. Men yozuvni bilar edim, shuning uchun uni o'qidim. Unda: «Ammo ba'd: bizga sohibing senga jafo qilgani yetib keldi, Allah seni xorlik va zoye bo'lish makonida qilmagan, bizga qo'shilgin, biz senga hamdard bo'lamiz» deb yozilgan edi. Uni o'qiganimda men: «Bu ham balodandir» dedim. Shunda men uni tandirga tashlab, u bilan o'tin yoqdim. Nihoyat elliktadan qirqtasi o'tib, vahiy kechikkanda, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning elchisi menga keldi va: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallam senga xotiningdan chetlanishni buyurmoqdalar» dedi. Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yo'q, balki undan chetlan, unga yaqinlashma» dedi. U kishi ikki sherigimga ham shunday (xabar) yubordilar. Men xotinimga: «Ahlingning oldiga borib, Allah bu ishda hukm chiqargunicha ularning oldida bo'lib tur» dedim. Hilol ibn Umayyaning xotini Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib: «Ey Rasulullah, Hilol ibn Umayya keksaygan, nochor odam, uning xizmatkori yo'q, men unga xizmat qilsam yomon ko'rasizmi?» dedi. U kishi: «Yo'q, lekin u senga yaqinlashmasin» dedilar. U: «Allahga qasamki, unda biror narsaga (intilish) harakati yo'q. Allahga qasamki, u o'z ishi bo'lgandan beri shu kunigacha yig'lab kelmoqda» dedi. (Ka'b) aytdi: ahlimdan ba'zilari menga: «Xotining haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ruxsat so'rasang bo'lar edi, axir Hilol ibn Umayyaning xotiniga unga xizmat qilishga ruxsat berdilar-ku» dedilar. Men: «Men uning haqida Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan ruxsat so'ramayman, undan ruxsat so'rasam Rasulullah sollallahu alayhi vasallam nima deyishlarini bilmayman, men esa yosh kishiman» dedim. Men shu holda o'n kecha turdim, gaplashish man qilingandan beri bizga ellik kecha to'ldi. So'ng ellinchi kechaning tongida uylarimizdan birining tomida bomdod namozini o'qidim. Allah aziz va jalil zot biz haqimizda zikr qilgan holatda — o'zim o'zimga tor bo'lib, yer o'zining kengligi bilan menga tang bo'lib — o'tirganimda, Sal' (tog'i) ustiga chiqqan bir baqiruvchining ovozini eshitdim, u baland ovoz bilan: «Ey Ka'b ibn Molik, suyunchi!» der edi. (Ka'b) aytdi: men sajdaga yiqildim va kengchilik kelganini angladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bomdod namozini o'qiganlarida odamlarga Allahning bizga tavbasini (qabul qilganini) e'lon qilgan edilar, shunda odamlar bizga suyunchi berishga ketdilar. Ikki sherigim tomon ham suyunchi beruvchilar ketdi, bir kishi menga ot choptirib keldi, Aslam (qabilasi)dan bir yuguruvchi men tomon yugurib, tog'ga chiqdi. Ovoz otdan tezroq yetib keldi. Ovozini eshitganim suyunchi berib kelganida, men unga ikkala kiyimimni yechib, suyunchisi uchun unga kiydirdim. Allahga qasamki, o'sha kuni ulardan boshqa narsam yo'q edi. Men ikkita kiyim qarz olib, ularni kiydim va Rasulullah sollallahu alayhi vasallam tomon yo'l oldim. Odamlar to'p-to'p bo'lib meni qarshi olib, tavba bilan tabriklab: «Allahning senga tavba (qabul qilishi) muborak bo'lsin» der edilar. Nihoyat masjidga kirdim, qarasam, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam masjidda o'tirgan ekanlar, atroflarida odamlar. Talha ibn Ubaydulloh shoshib o'rnidan turib, men bilan ko'rishdi va meni tabrikladi. Allahga qasamki, muhojirlardan undan boshqa hech kim o'rnidan turmadi. (Rovi) aytdi: Ka'b buni Talhaga hech unutmas edi. Ka'b aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga salom berganimda, u kishi yuzlari quvonchdan porlab: «Onang seni tuqqanidan beri sening boshingdan o'tgan eng yaxshi kun bilan suyunchi bo'lsin» dedilar. Men: «Ey Rasulullah, bu sizning tarafingizdanmi yoki Allahning tarafidanmi?» dedim. U kishi: «Yo'q, balki Allahning tarafidan» dedilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam quvonganlarida yuzlari nurlanar, go'yo yuzlari oy parchasidek bo'lar edi. Biz buni shundan bilar edik. Men u kishining oldilarida o'tirganimda: «Ey Rasulullah, mening tavbamning (bir belgisi) shuki, men molimni Allah va Uning Rasuliga sadaqa qilib, undan butunlay ajraladirman» dedim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Molingning bir qismini ushlab qol, bu sen uchun yaxshiroq» dedilar. Men: «Men Xaybardagi ulushimni ushlab qolaman» dedim va: «Ey Rasulullah, Allah meni faqat rostgo'ylik bilan najot berdi, mening tavbamning (bir belgisi) shuki, men tirik ekanman, rostdan boshqasini gapirmayman» dedim. Allahga qasamki, men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga zikr qilgan kunimdan shu kunimgacha musulmonlardan biror kishini Allah rost so'zda men kabi go'zal sinaganini bilmayman. Allahga qasamki, men buni Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga aytgan kunimdan shu kunimgacha qasddan biror yolg'on aytmadim, men Allahning meni qolgan (umrim)da ham (shunday) saqlashini umid qilaman. (Ka'b) aytdi: shunda Allah aziz va jalil zot quyidagi oyatni nozil qildi: «Albatta, Allah Nabiyning, muhojirlar va ansorlarning — qiyinchilik vaqtida unga ergashganlarning, ularning bir guruhining qalblari og'ib ketishiga oz qolganidan keyin — tavbalarini qabul qildi. So'ng ularning tavbalarini qabul qildi. Albatta, U ularga mehribon va rahmlidir. Hamda ortda qoldirilgan uch kishining (tavbalarini qabul qildi), hatto yer o'zining kengligi bilan ularga tang bo'lib, jonlari ham o'zlariga tang bo'lganida...» — to: «Ey iymon keltirganlar, Allahdan qo'rqinglar va rostgo'ylar bilan birga bo'linglar» (oyatigacha). Ka'b aytdi: Allahga qasamki, Allah meni Islomga hidoyat qilganidan keyin Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga rostgo'y bo'lganimdan — yolg'on aytib, yolg'on aytganlar halok bo'lgani kabi halok bo'lmaganimdan — ko'ra ko'nglimda buyukroq biror ne'matni menga ato qilmadi. Albatta, Allah vahiyni nozil qilganda yolg'on aytganlarga biror kishiga aytmagan eng yomon (so'z)ni aytdi. Allah shunday dedi: «Siz ularning oldiga qaytib borganingizda, ulardan yuz o'girishingiz uchun sizga Allah nomi bilan qasam ichadilar. Bas, ulardan yuz o'giringlar! Albatta, ular nopokdir, joylari esa jahannamdir, qilgan ishlari uchun jazo o'laroq. Sizlar ulardan rozi bo'lishingiz uchun sizga qasam ichadilar. Agar sizlar ulardan rozi bo'lsangiz ham, albatta Allah fosiq qavmdan rozi bo'lmaydi». Ka'b aytdi: biz uchovimiz, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam qasam ichganlarida (uzrlarini) qabul qilgan, bay'at olgan va ular uchun istig'for so'ragan o'sha kishilarning ishidan ortda qoldirildik. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bizning ishimizni Allah u haqida hukm chiqargunicha kechiktirdilar. Shuning uchun Allah aziz va jalil zot: «Va ortda qoldirilgan uch kishining (tavbasini)» dedi. Allah zikr qilgan «ortda qoldirilish» bizning g'azotdan ortda qolishimiz emas, balki u kishining bizni (hukmdan) ortga qoldirishlari va bizning ishimizni u kishiga qasam ichib, uzr aytgan va u kishi (uzrini) qabul qilgan kishilardan kechiktirishlaridir. Buni menga Muhammad ibn Rofe' ham hadis qilib aytdi: bizga Hujayn ibn Musanno hadis aytdi, bizga Lays Uqayldan, u ibn Shihobdan, Yunusning Zuhriydan rivoyat qilgan isnodi bilan aynan o'shanday hadis aytdi.

وَحَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا مَعْقِلٌ، - وَهُوَ ابْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عَمِّهِ، عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ حِينَ أُصِيبَ بَصَرُهُ وَكَانَ أَعْلَمَ قَوْمِهِ وَأَوْعَاهُمْ لأَحَادِيثِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعْتُ أَبِي كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ وَهُوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تِيبَ عَلَيْهِمْ يُحَدِّثُ أَنَّهُ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ غَيْرَ غَزْوَتَيْنِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَقَالَ فِيهِ وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَاسٍ كَثِيرٍ يَزِيدُونَ عَلَى عَشْرَةِ آلاَفٍ وَلاَ يَجْمَعُهُمْ دِيوَانُ حَافِظٍ ‏.‏

Menga Salama ibn Shabib hadis aytdi, bizga Hasan ibn A'yan hadis aytdi, bizga Ma'qil — u ibn Ubaydulloh — Zuhriydan hadis aytdi: menga Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Ka'b ibn Molik amakisi Ubaydulloh ibn Ka'bdan xabar berdi — u Ka'bning ko'zi ojiz bo'lib qolganida yetaklovchisi edi va qavmining eng olimi hamda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam sahobalarining hadislarini eng yaxshi yodda saqlovchisi edi — u aytdi: men otam Ka'b ibn Molikdan — u tavbalari qabul qilingan uch kishidan biri edi — eshitdim, u hadis aytayotgan ediki, u Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan qilgan biror g'azotlarida ortda qolmagan, faqat ikki g'azotdan boshqa. So'ng u hadisni keltirdi va unda dedi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'n mingdan ortiq ko'p odamlar bilan g'azot qildilar, ularni biror yozuvchining devoni jamlay olmas edi.

حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، الأَيْلِيُّ ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ ابْنُ رَافِعٍ حَدَّثَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، وَالسِّيَاقُ، حَدِيثُ مَعْمَرٍ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدٍ وَابْنِ رَافِعٍ قَالَ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ جَمِيعًا عَنِ الزُّهْرِيِّ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَعَلْقَمَةُ بْنِ وَقَّاصٍ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكُلُّهُمْ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنْ حَدِيثِهَا وَبَعْضُهُمْ كَانَ أَوْعَى لِحَدِيثِهَا مِنْ بَعْضٍ وَأَثْبَتَ اقْتِصَاصًا وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ الْحَدِيثَ الَّذِي حَدَّثَنِي وَبَعْضُ حَدِيثِهِمْ يُصَدِّقُ بَعْضًا ذَكَرُوا أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُ - قَالَتْ عَائِشَةُ - فَأَقْرَعَ بَيْنَنَا فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا فَخَرَجَ فِيهَا سَهْمِي فَخَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أُنْزِلَ الْحِجَابُ فَأَنَا أُحْمَلُ فِي هَوْدَجِي وَأُنْزَلُ فِيهِ مَسِيرَنَا حَتَّى إِذَا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَزْوِهِ وَقَفَلَ وَدَنَوْنَا مِنَ الْمَدِينَةِ آذَنَ لَيْلَةً بِالرَّحِيلِ فَقُمْتُ حِينَ آذَنُوا بِالرَّحِيلِ فَمَشَيْتُ حَتَّى جَاوَزْتُ الْجَيْشَ فَلَمَّا قَضَيْتُ مِنْ شَأْنِي أَقْبَلْتُ إِلَى الرَّحْلِ فَلَمَسْتُ صَدْرِي فَإِذَا عِقْدِي مِنْ جَزْعِ ظَفَارِ قَدِ انْقَطَعَ فَرَجَعْتُ فَالْتَمَسْتُ عِقْدِي فَحَبَسَنِي ابْتِغَاؤُهُ وَأَقْبَلَ الرَّهْطُ الَّذِينَ كَانُوا يَرْحَلُونَ لِي فَحَمَلُوا هَوْدَجِي فَرَحَلُوهُ عَلَى بَعِيرِيَ الَّذِي كُنْتُ أَرْكَبُ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنِّي فِيهِ - قَالَتْ - وَكَانَتِ النِّسَاءُ إِذْ ذَاكَ خِفَافًا لَمْ يُهَبَّلْنَ وَلَمْ يَغْشَهُنَّ اللَّحْمُ إِنَّمَا يَأْكُلْنَ الْعُلْقَةَ مِنَ الطَّعَامِ فَلَمْ يَسْتَنْكِرِ الْقَوْمُ ثِقَلَ الْهَوْدَجِ حِينَ رَحَلُوهُ وَرَفَعُوهُ وَكُنْتُ جَارِيَةً حَدِيثَةَ السِّنِّ فَبَعَثُوا الْجَمَلَ وَسَارُوا وَوَجَدْتُ عِقْدِي بَعْدَ مَا اسْتَمَرَّ الْجَيْشُ فَجِئْتُ مَنَازِلَهُمْ وَلَيْسَ بِهَا دَاعٍ وَلاَ مُجِيبٌ فَتَيَمَّمْتُ مَنْزِلِي الَّذِي كُنْتُ فِيهِ وَظَنَنْتُ أَنَّ الْقَوْمَ سَيَفْقِدُونِي فَيَرْجِعُونَ إِلَىَّ فَبَيْنَا أَنَا جَالِسَةٌ فِي مَنْزِلِي غَلَبَتْنِي عَيْنِي فَنِمْتُ وَكَانَ صَفْوَانُ بْنُ الْمُعَطَّلِ السُّلَمِيُّ ثُمَّ الذَّكْوَانِيُّ قَدْ عَرَّسَ مِنْ وَرَاءِ الْجَيْشِ فَادَّلَجَ فَأَصْبَحَ عِنْدَ مَنْزِلِي فَرَأَى سَوَادَ إِنْسَانٍ نَائِمٍ فَأَتَانِي فَعَرَفَنِي حِينَ رَآنِي وَقَدْ كَانَ يَرَانِي قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ الْحِجَابُ عَلَىَّ فَاسْتَيْقَظْتُ بِاسْتِرْجَاعِهِ حِينَ عَرَفَنِي فَخَمَّرْتُ وَجْهِي بِجِلْبَابِي وَوَاللَّهِ مَا يُكَلِّمُنِي كَلِمَةً وَلاَ سَمِعْتُ مِنْهُ كَلِمَةً غَيْرَ اسْتِرْجَاعِهِ حَتَّى أَنَاخَ رَاحِلَتَهُ فَوَطِئَ عَلَى يَدِهَا فَرَكِبْتُهَا فَانْطَلَقَ يَقُودُ بِي الرَّاحِلَةَ حَتَّى أَتَيْنَا الْجَيْشَ بَعْدَ مَا نَزَلُوا مُوغِرِينَ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ فَهَلَكَ مَنْ هَلَكَ فِي شَأْنِي وَكَانَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَاشْتَكَيْتُ حِينَ قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ شَهْرًا وَالنَّاسُ يُفِيضُونَ فِي قَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ وَلاَ أَشْعُرُ بِشَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَهُوَ يَرِيبُنِي فِي وَجَعِي أَنِّي لاَ أَعْرِفُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اللُّطْفَ الَّذِي كُنْتُ أَرَى مِنْهُ حِينَ أَشْتَكِي إِنَّمَا يَدْخُلُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيُسَلِّمُ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَذَاكَ يَرِيبُنِي وَلاَ أَشْعُرُ بِالشَّرِّ حَتَّى خَرَجْتُ بَعْدَ مَا نَقِهْتُ وَخَرَجَتْ مَعِي أُمُّ مِسْطَحٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ وَهُوَ مُتَبَرَّزُنَا وَلاَ نَخْرُجُ إِلاَّ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنَّ نَتَّخِذَ الْكُنُفَ قَرِيبًا مِنْ بُيُوتِنَا وَأَمْرُنَا أَمْرُ الْعَرَبِ الأُوَلِ فِي التَّنَزُّهِ وَكُنَّا نَتَأَذَّى بِالْكُنُفِ أَنْ نَتَّخِذَهَا عِنْدَ بُيُوتِنَا فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَأُمُّ مِسْطَحٍ وَهِيَ بِنْتُ أَبِي رُهْمِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ وَأُمُّهَا ابْنَةُ صَخْرِ بْنِ عَامِرٍ خَالَةُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَابْنُهَا مِسْطَحُ بْنُ أُثَاثَةَ بْنِ عَبَّادِ بْنِ الْمُطَّلِبِ فَأَقْبَلْتُ أَنَا وَبِنْتُ أَبِي رُهْمٍ قِبَلَ بَيْتِي حِينَ فَرَغْنَا مِنْ شَأْنِنَا فَعَثَرَتْ أُمُّ مِسْطَحٍ فِي مِرْطِهَا فَقَالَتْ تَعِسَ مِسْطَحٌ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا بِئْسَ مَا قُلْتِ أَتَسُبِّينَ رَجُلاً قَدْ شَهِدَ بَدْرًا ‏.‏ قَالَتْ أَىْ هَنْتَاهُ أَوَلَمْ تَسْمَعِي مَا قَالَ قُلْتُ وَمَاذَا قَالَ قَالَتْ فَأَخْبَرَتْنِي بِقَوْلِ أَهْلِ الإِفْكِ فَازْدَدْتُ مَرَضًا إِلَى مَرَضِي فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَتَأْذَنُ لِي أَنْ آتِيَ أَبَوَىَّ قَالَتْ وَأَنَا حِينَئِذٍ أُرِيدُ أَنْ أَتَيَقَّنَ الْخَبَرَ مِنْ قِبَلِهِمَا ‏.‏ فَأَذِنَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجِئْتُ أَبَوَىَّ فَقُلْتُ لأُمِّي يَا أُمَّتَاهْ مَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ فَقَالَتْ يَا بُنَيَّةُ هَوِّنِي عَلَيْكِ فَوَاللَّهِ لَقَلَّمَا كَانَتِ امْرَأَةٌ قَطُّ وَضِيئَةٌ عِنْدَ رَجُلٍ يُحِبُّهَا وَلَهَا ضَرَائِرُ إِلاَّ كَثَّرْنَ عَلَيْهَا - قَالَتْ - قُلْتُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَقَدْ تَحَدَّثَ النَّاسُ بِهَذَا قَالَتْ فَبَكَيْتُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ حَتَّى أَصْبَحْتُ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ثُمَّ أَصَبَحْتُ أَبْكِي وَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ وَأُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ حِينَ اسْتَلْبَثَ الْوَحْىُ يَسْتَشِيرُهُمَا فِي فِرَاقِ أَهْلِهِ - قَالَتْ - فَأَمَّا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ فَأَشَارَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالَّذِي يَعْلَمُ مِنْ بَرَاءَةِ أَهْلِهِ وَبِالَّذِي يَعْلَمُ فِي نَفْسِهِ لَهُمْ مِنَ الْوُدِّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُمْ أَهْلُكَ وَلاَ نَعْلَمُ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ وَأَمَّا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ لَمْ يُضَيِّقِ اللَّهُ عَلَيْكَ وَالنِّسَاءُ سِوَاهَا كَثِيرٌ وَإِنْ تَسْأَلِ الْجَارِيَةَ تَصْدُقْكَ - قَالَتْ - فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَرِيرَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ بَرِيرَةُ هَلْ رَأَيْتِ مِنْ شَىْءٍ يَرِيبُكِ مِنْ عَائِشَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لَهُ بَرِيرَةُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنْ رَأَيْتُ عَلَيْهَا أَمْرًا قَطُّ أَغْمِصُهُ عَلَيْهَا أَكْثَرَ مِنْ أَنَّهَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ تَنَامُ عَنْ عَجِينِ أَهْلِهَا فَتَأْتِي الدَّاجِنُ فَتَأْكُلُهُ - قَالَتْ - فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ ابْنِ سَلُولَ - قَالَتْ - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ رَجُلٍ قَدْ بَلَغَ أَذَاهُ فِي أَهْلِ بَيْتِي فَوَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ خَيْرًا وَلَقَدْ ذَكَرُوا رَجُلاً مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ إِلاَّ خَيْرًا وَمَا كَانَ يَدْخُلُ عَلَى أَهْلِي إِلاَّ مَعِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ أَنَا أَعْذِرُكَ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ كَانَ مِنَ الأَوْسِ ضَرَبْنَا عُنُقَهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ إِخْوَانِنَا الْخَزْرَجِ أَمَرْتَنَا فَفَعَلْنَا أَمْرَكَ - قَالَتْ - فَقَامَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَهُوَ سَيِّدُ الْخَزْرَجِ وَكَانَ رَجُلاً صَالِحًا وَلَكِنِ اجْتَهَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لاَ تَقْتُلُهُ وَلاَ تَقْدِرُ عَلَى قَتْلِهِ ‏.‏ فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَمِّ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ كَذَبْتَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ تُجَادِلُ عَنِ الْمُنَافِقِينَ فَثَارَ الْحَيَّانِ الأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَقْتَتِلُوا وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ حَتَّى سَكَتُوا وَسَكَتَ - قَالَتْ - وَبَكَيْتُ يَوْمِي ذَلِكَ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ ثُمَّ بَكَيْتُ لَيْلَتِي الْمُقْبِلَةَ لاَ يَرْقَأُ لِي دَمْعٌ وَلاَ أَكْتَحِلُ بِنَوْمٍ وَأَبَوَاىَ يَظُنَّانِ أَنَّ الْبُكَاءَ فَالِقٌ كَبِدِي فَبَيْنَمَا هُمَا جَالِسَانِ عِنْدِي وَأَنَا أَبْكِي اسْتَأْذَنَتْ عَلَىَّ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَأَذِنْتُ لَهَا فَجَلَسَتْ تَبْكِي - قَالَتْ - فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ دَخَلَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ ثُمَّ جَلَسَ - قَالَتْ - وَلَمْ يَجْلِسْ عِنْدِي مُنْذُ قِيلَ لِي مَا قِيلَ وَقَدْ لَبِثَ شَهْرًا لاَ يُوحَى إِلَيْهِ فِي شَأْنِي بِشَىْءٍ - قَالَتْ - فَتَشَهَّدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ جَلَسَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ يَا عَائِشَةُ فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي عَنْكِ كَذَا وَكَذَا فَإِنْ كُنْتِ بَرِيئَةً فَسَيُبَرِّئُكِ اللَّهُ وَإِنْ كُنْتِ أَلْمَمْتِ بِذَنْبٍ فَاسْتَغْفِرِي اللَّهَ وَتُوبِي إِلَيْهِ فَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اعْتَرَفَ بِذَنْبٍ ثُمَّ تَابَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَقَالَتَهُ قَلَصَ دَمْعِي حَتَّى مَا أُحِسُّ مِنْهُ قَطْرَةً فَقُلْتُ لأَبِي أَجِبْ عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا قَالَ ‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لأُمِيِّ أَجِيبِي عَنِّي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ وَاللَّهِ مَا أَدْرِي مَا أَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ وَأَنَا جَارِيَةٌ حَدِيثَةُ السِّنِّ لاَ أَقْرَأُ كَثِيرًا مِنَ الْقُرْآنِ إِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّكُمْ قَدْ سَمِعْتُمْ بِهَذَا حَتَّى اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِكُمْ وَصَدَّقْتُمْ بِهِ فَإِنْ قُلْتُ لَكُمْ إِنِّي بَرِيئَةٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لاَ تُصَدِّقُونِي بِذَلِكَ وَلَئِنِ اعْتَرَفْتُ لَكُمْ بِأَمْرٍ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ لَتُصَدِّقُونَنِي وَإِنِّي وَاللَّهِ مَا أَجِدُ لِي وَلَكُمْ مَثَلاً إِلاَّ كَمَا قَالَ أَبُو يُوسُفَ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ ‏.‏ قَالَتْ ثُمَّ تَحَوَّلْتُ فَاضْطَجَعْتُ عَلَى فِرَاشِي - قَالَتْ - وَأَنَا وَاللَّهِ حِينَئِذٍ أَعْلَمُ أَنِّي بَرِيئَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ مُبَرِّئِي بِبَرَاءَتِي وَلَكِنْ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنْ يُنْزَلَ فِي شَأْنِي وَحْىٌ يُتْلَى وَلَشَأْنِي كَانَ أَحْقَرَ فِي نَفْسِي مِنْ أَنْ يَتَكَلَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيَّ بِأَمْرٍ يُتْلَى وَلَكِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَرَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّوْمِ رُؤْيَا يُبَرِّئُنِي اللَّهُ بِهَا قَالَتْ فَوَاللَّهِ مَا رَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَجْلِسَهُ وَلاَ خَرَجَ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ أَحَدٌ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَهُ مَا كَانَ يَأْخُذُهُ مِنَ الْبُرَحَاءِ عِنْدَ الْوَحْىِ حَتَّى إِنَّهُ لَيَتَحَدَّرُ مِنْهُ مِثْلُ الْجُمَانِ مِنَ الْعَرَقِ فِي الْيَوْمِ الشَّاتِ مِنْ ثِقَلِ الْقَوْلِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِ - قَالَتْ - فَلَمَّا سُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَضْحَكُ فَكَانَ أَوَّلَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا أَنْ قَالَ ‏"‏ أَبْشِرِي يَا عَائِشَةُ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ بَرَّأَكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ لِي أُمِّي قُومِي إِلَيْهِ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَقُومُ إِلَيْهِ وَلاَ أَحْمَدُ إِلاَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ بَرَاءَتِي - قَالَتْ - فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ‏}‏ عَشْرَ آيَاتٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَؤُلاَءِ الآيَاتِ بَرَاءَتِي - قَالَتْ - فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ وَفَقْرِهِ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَيْهِ شَيْئًا أَبَدًا بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ‏}‏ قَالَ حِبَّانُ بْنُ مُوسَى قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ هَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي ‏.‏ فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ لاَ أَنْزِعُهَا مِنْهُ أَبَدًا ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلَ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرِي ‏"‏ مَا عَلِمْتِ أَوْ مَا رَأَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَحْمِي سَمْعِي وَبَصَرِي وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ إِلاَّ خَيْرًا ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَهِيَ الَّتِي كَانَتْ تُسَامِينِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَعَصَمَهَا اللَّهُ بِالْوَرَعِ وَطَفِقَتْ أُخْتُهَا حَمْنَةُ بِنْتُ جَحْشٍ تُحَارِبُ لَهَا فَهَلَكَتْ فِيمَنْ هَلَكَ ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَهَذَا مَا انْتَهَى إِلَيْنَا مِنْ أَمْرِ هَؤُلاَءِ الرَّهْطِ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ يُونُسَ احْتَمَلَتْهُ الْحَمِيَّةُ ‏.‏

Bizga Habbon ibn Muso hadis aytdi: bizga Abdulloh ibn Muborak xabar berdi: bizga Yunus ibn Yazid Ayliy xabar berdi. (h) Hamda bizga Ishoq ibn Ibrohim Hanzaliy, Muhammad ibn Rofe' va Abd ibn Humayd hadis aytdilar. Ibn Rofe': «hadis aytdi» dedi, qolgan ikkisi: «xabar berdi» dedilar: bizga Abdurazzoq xabar berdi: bizga Ma'mar xabar berdi — matn Ma'marning hadisi, Abd va ibn Rofe'ning rivoyatidan. Yunus va Ma'mar, ikkalasi Zuhriydan (rivoyat qildilar): menga Sa'id ibn Musayyab, Urva ibn Zubayr, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Mas'ud Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjalari Oishaning hadisidan — ifk (tuhmat) ahli unga aytadiganlarini aytib, Allah uni ular aytgan narsalardan poklab qo'ygan voqeasidan — xabar berdilar. Ularning har biri menga uning hadisidan bir qismini hadis qilib aytdi, ba'zilari boshqasidan ko'ra hadisini yaxshiroq yodda saqlagan va aniqroq bayon qilgan edi. Men ularning har biridan menga aytgan hadisni yodda saqladim, ularning hadisining bir qismi boshqasini tasdiqlaydi. Ular zikr qildilarki, Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjalari Oisha aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam safarga chiqmoqchi bo'lganlarida xotinlari orasida qur'a tashlar edilar, qaysisining qur'asi chiqsa, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam u bilan birga chiqar edilar. Oisha aytdi: u kishi qilgan bir g'azotda biz orasida qur'a tashladilar, unda mening qur'am chiqdi, shunda men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan birga chiqdim — bu hijob (parda oyati) nozil bo'lgandan keyin edi. Men hovdajimda (kajavamda) ko'tarilar, yo'lda unda olib borilar edim. Nihoyat Rasulullah sollallahu alayhi vasallam g'azotlaridan bo'shab, qaytib Madinaga yaqinlashganimizda, u kishi bir kechasi yo'lga tushishni e'lon qildilar. Yo'lga tushishni e'lon qilganlarida men turib, lashkardan o'tib ketdim. Hojatimni bitirgach, ortga, ulovim oldiga keldim, ko'kragimni paypaslasam, Zafor jaz'idan (xosh-marjondan) qilingan marjonim uzilib qolgan ekan. Men qaytib, marjonimni izladim, uni qidirish meni ushlab qoldi. Meni ulovga mindiruvchi guruh kelib, hovdajimni ko'tardilar va men minib yuradigan tuyamga ortdilar, ular meni uning ichida deb o'ylardilar. O'sha paytda ayollar yengil bo'lib, semirmagan, etga to'lmagan edilar, faqat ozgina taom yer edilar. Shuning uchun qavm hovdajni ko'tarib ortganlarida uning og'irligini g'alati ko'rmadilar, men esa yosh juvon edim. Ular tuyani yo'lga solib, jo'nab ketdilar. Men lashkar ketib bo'lganidan keyin marjonimni topdim va ularning manzillariga keldim, u yerda na chaqiruvchi, na javob beruvchi bor edi. Men o'zim bo'lgan manzilimga kelib, qavm meni yo'qotib, oldimga qaytadilar deb o'yladim. Manzilimda o'tirganimda, ko'zim uyquga g'olib bo'lib, uxlab qoldim. Safvon ibn Mu'attal Sulamiy, so'ng Zakvoniy lashkarning ortida tunab qolgan edi, u kechasi yo'lga tushib, tongda mening manzilim oldiga yetib keldi va uxlab yotgan bir kishining qorasini ko'rdi. U mening oldimga keldi va meni ko'rganda tanidi — chunki u menga hijob (parda) buyurilishidan oldin meni ko'rar edi. Men uning meni tanib, «inno lillahi va inno ilayhi roji'un» deganida uyg'onib ketdim va jilbobim bilan yuzimni yopdim. Allahga qasamki, u menga biror so'z gapirmadi, men ham undan «inno lillahi...» deganidan boshqa biror so'z eshitmadim. U ulovini cho'ktirib, oldingi oyog'ini bosib turdi, men unga mindim. U meni minib turgan ulovni yetaklab yo'lga tushdi, nihoyat tush paytining qoq jaziramasida tushgan lashkarga yetdik. Mening ishimda halok bo'ladigan halok bo'ldi, uning kattasini o'z bo'yniga olgan Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul edi. Biz Madinaga keldik, men Madinaga kelganimizda bir oy kasal bo'ldim. Odamlar ifk (tuhmat) ahlining gapiga sho'ng'ib yurar, men esa bundan biror narsani sezmas edim. Meni kasallik chog'imda shubhaga solgan narsa shu ediki, men kasallanganimda ko'radigan Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning iltifotlarini ko'rmas edim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam faqat kirib, salom berib, so'ng: «U (ayoling) qanday?» deb so'rardilar, xolos. Bu meni shubhaga solar, men esa yomonlikni sezmas edim. Nihoyat men sog'ayganimdan keyin chiqdim, men bilan birga Ummu Mistah Manosi' tomon chiqdi — bu bizning hojat chiqaradigan joyimiz edi, biz faqat kechadan kechagacha chiqar edik. Bu biz uylarimizga yaqin hojatxonalar qurishimizdan oldin edi, bizning ishimiz hojatni chetga chiqib bitirishda avvalgi arablarning ishidek edi, biz uylarimiz yonida hojatxona qurishdan ozorlanar edik. Men va Ummu Mistah — u Abu Ruhm ibn Muttalib ibn Abdimanofning qizi, onasi Saxr ibn Omirning qizi, Abu Bakr Siddiqning xolasi, o'g'li esa Mistah ibn Usosa ibn Abbod ibn Muttalib edi — yo'lga tushdik. Men va Abu Ruhmning qizi ishimizdan bo'shaganimizdan keyin uyim tomon yuzlandik. Shunda Ummu Mistah o'z chodirasiga (etagiga) qoqilib: «Mistah halok bo'lsin» dedi. Men unga: «Yomon gap aytding, Badrda hozir bo'lgan kishini so'kasanmi?» dedim. U: «Ey beparvo, sen u aytgan gapni eshitmadingmi?» dedi. Men: «U nima dedi?» dedim. U menga ifk ahlining gapini xabar berdi. Shunda mening kasalligimga kasallik qo'shildi. Uyimga qaytganimda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam oldimga kirdilar, salom berdilar, so'ng: «U (ayoling) qanday?» dedilar. Men: «Ota-onamning oldiga borishimga ruxsat berasizmi?» dedim — Oisha aytdi: men o'sha paytda xabarni ular tarafidan aniq bilmoqchi edim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam menga ruxsat berdilar, men ota-onamning oldiga keldim va onamga: «Ey onajon, odamlar nima deb gaplashayapti?» dedim. U: «Ey qizginam, o'zingni qiynama, Allahga qasamki, eri sevadigan, kelishgan ayolning kundoshlari bor bo'lsa, ular unga ko'p (tuhmat) qilmaganlari kam bo'ladi» dedi. Men: «Subhonallah! Odamlar buni gaplashganmi?» dedim. (Oisha) aytdi: men o'sha kechani tongacha yig'ladim, ko'z yoshim tinmas, uyqu ko'zimga kirmas edi. So'ng tongni yig'lab qarshiladim. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam vahiy kechikkanida Ali ibn Abu Tolib va Usoma ibn Zaydni chaqirib, ahllaridan (men bilan) ajralish haqida ular bilan maslahatlashdilar. Usoma ibn Zayd Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga u kishining ahllarining pokligi haqida bilgani va o'z ko'nglida ular uchun bilgan muhabbati bilan: «Ey Rasulullah, ular sizning ahlingiz, biz yaxshilikdan boshqani bilmaymiz» deb maslahat berdi. Ali ibn Abu Tolib esa: «Allah sizni qiynamagan, undan boshqa ayollar ko'p, agar cho'ridan so'rasangiz, u sizga rost aytadi» dedi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Bariyrani chaqirib: «Ey Bariyra, sen Oishada seni shubhaga soladigan biror narsani ko'rdingmi?» dedilar. Bariyra u kishiga: «Sizni haq bilan yuborgan zotga qasamki, men unda hech qachon ayblaydigan biror ishni ko'rmadim, faqat u yosh juvonligi tufayli ahlining xamiri yonida uxlab qolib, uy hayvoni (qo'y) kelib uni yeb ketgani bo'lmasa» dedi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam minbarga chiqib, Abdulloh ibn Ubayy ibn Salulning ishida (uni qoralashda) yordam so'radilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam minbar ustida turib: «Ey musulmonlar jamoasi, oilam haqida ozori shunchalik yetib kelgan bir kishi (uni qoralashda) menga kim yordam beradi? Allahga qasamki, men ahlimni faqat yaxshilik bilan bilaman. Ular bir kishini ham (tuhmatga) zikr qildilar, men uni ham faqat yaxshilik bilan bilaman, u mening ahlimning oldiga faqat men bilan birga kirar edi» dedilar. Shunda Sa'd ibn Mu'oz Ansoriy o'rnidan turib: «Men sizga undan (qoralashda) yordam beraman, ey Rasulullah, agar u Avs (qabilasi)dan bo'lsa, bo'ynini uramiz, agar birodarlarimiz Xazrajdan bo'lsa, bizga buyuring, biz buyrug'ingizni bajaramiz» dedi. Shunda Xazrajning sayyidi bo'lgan Sa'd ibn Uboda o'rnidan turdi — u solih kishi edi, lekin (qabilachilik) qizg'inligi uni johillikka soldi — va Sa'd ibn Mu'ozga: «Yolg'on aytding, Allahga qasamki, sen uni o'ldirmaysan ham, o'ldirishga qodir ham bo'lmaysan» dedi. Shunda Sa'd ibn Mu'ozning amakisining o'g'li Usayd ibn Huzayr o'rnidan turib, Sa'd ibn Ubodaga: «Yolg'on aytding, Allahga qasamki, biz uni albatta o'ldiramiz. Sen munofiqsan, munofiqlar tarafida tortishyapsan» dedi. Shunda Avs va Xazraj — ikki qabila — o'rinlaridan qo'zg'aldi, hatto bir-birlari bilan urishishga oz qoldi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam esa minbar ustida tik turgan edilar. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam ularni jim qilaverdilar, nihoyat ular jim bo'lishdi, u kishi ham jim bo'ldilar. (Oisha) aytdi: men o'sha kunimni yig'lab o'tkazdim, ko'z yoshim tinmas, uyqu ko'zimga kirmas edi. So'ng kelgusi kechamni ham yig'lab o'tkazdim, ko'z yoshim tinmas, uyqu ko'zimga kirmas edi. Ota-onam yig'i jigarimni yorib yuboradi deb o'ylar edilar. Ular ikkalasi oldimda o'tirgan, men yig'lar edim. Shunda ansorlardan bir ayol mendan (kirishga) ruxsat so'radi, men unga ruxsat berdim, u yig'lab o'tirdi. Biz shu holatda turganimizda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam oldimizga kirdilar, salom berdilar, so'ng o'tirdilar. (Oisha) aytdi: menga aytilgan gap aytilgandan beri u kishi mening yonimda o'tirmagan edilar. U kishi mening ishim haqida hech narsa vahiy qilinmay bir oy turgan edilar. (Oisha) aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'tirganlarida tashahhud aytdilar, so'ng: «Ammo ba'd, ey Oisha, menga sen haqingda shunday-shunday (gap) yetib keldi. Agar sen pok bo'lsang, tez orada Allah seni poklaydi. Agar biror gunohga botgan bo'lsang, Allahdan mag'firat so'ra va Unga tavba qil, chunki banda gunohini tan olib, so'ng tavba qilsa, Allah uning tavbasini qabul qiladi» dedilar. (Oisha) aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam so'zlarini tugatganlarida ko'z yoshim quridi, hatto undan bir tomchini ham sezmadim. Men otamga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga u kishi aytgan narsada men tomonimdan javob bering» dedim. U: «Allahga qasamki, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga nima deyishimni bilmayman» dedi. Men onamga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga men tomonimdan javob bering» dedim. U: «Allahga qasamki, men Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga nima deyishimni bilmayman» dedi. Shunda men — Qur'andan ko'p o'qiy olmaydigan yosh juvon — aytdim: «Allahga qasamki, men aniq bildimki, sizlar bu (gap)ni eshitgansizlar, hatto u dillaringizda qaror topdi va sizlar uni tasdiqladingizlar. Agar men sizlarga: ‹Men pokman› desam — Allah biladiki, men pokman — buni tasdiqlamaysizlar. Agar men sizlarga bir ishni tan olsam — Allah biladiki, men pokman — meni tasdiqlaysizlar. Allahga qasamki, men o'zimga va sizlarga, faqat Yusufning otasi aytgan (so'z)dan boshqa misol topa olmayman: ‹Bas, (menga) chiroyli sabr (lozim), sizlar ta'riflayotgan narsada Allahdan yordam so'raladi›». (Oisha) aytdi: so'ng men o'girilib, to'shagimga yonboshlab yotdim. Allahga qasamki, men o'sha paytda o'zim pok ekanimni va Allah meni pokligim bilan poklashini bilar edim. Lekin, Allahga qasamki, men o'zim haqimda tilovat qilinadigan vahiy nozil bo'ladi deb o'ylamas edim, mening ishim o'z ko'nglimda Allah aziz va jalil zot u haqida tilovat qilinadigan bir narsa bilan so'zlashidan kichikroq edi. Lekin men Rasulullah sollallahu alayhi vasallam uyqularida bir tush ko'rib, Allah meni u bilan poklashini umid qilar edim. Allahga qasamki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam o'tirgan joylaridan jilmadilar, ahli baytdan ham hech kim chiqmadi, hatto Allah aziz va jalil zot O'z Nabiysiga vahiy nozil qildi, u kishini vahiy paytida tutadigan og'irlik tutdi, hatto sovuq kunda bo'lsa-da, u kishidan marvariddek ter quyilib oqar edi, u kishiga nozil qilinayotgan so'zning og'irligidan. (Oisha) aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallamdan (vahiy holati) ko'tarilganda u kishi kular edilar. U kishining gapirgan birinchi so'zlari: «Suyunchi, ey Oisha! Allah seni pokladi» bo'ldi. Onam menga: «O'rningdan turib u kishining oldiga bor» dedi. Men: «Allahga qasamki, men u kishining oldiga turmayman va faqat Allahga hamd aytaman, mening pokligimni nozil qilgan O'sha (zot)dir» dedim. (Oisha) aytdi: shunda Allah aziz va jalil zot: «Albatta, ifk (tuhmat)ni keltirganlar sizlardan bo'lgan bir guruhdir» — (deb) o'n oyatni nozil qildi. Allah aziz va jalil zot mening pokligim haqida bu oyatlarni nozil qildi. (Oisha) aytdi: Abu Bakr — u Mistahga qarindoshligi va kambag'alligi tufayli unga nafaqa berib turar edi — «Allahga qasamki, Oishaga aytgan gapidan keyin men unga hech qachon biror narsa nafaqa bermayman» dedi. Shunda Allah aziz va jalil zot: «Sizlardan fazl va boylik egalari bo'lganlar qarindoshlarga... berishga qasam ichmasinlar» — to: «Allahning sizlarni mag'firat qilishini xohlamaysizlarmi?» (so'ziga qadar) nozil qildi. Habbon ibn Muso aytdi: Abdulloh ibn Muborak aytdi: bu Allahning Kitobidagi eng umidbaxsh oyatdir. Shunda Abu Bakr: «Allahga qasamki, men Allahning meni mag'firat qilishini albatta xohlayman» dedi va Mistahga berib turgan nafaqasini qaytarib berdi hamda: «Men buni undan hech qachon tortib olmayman» dedi. Oisha aytdi: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjalari Zaynab bint Jahshdan mening ishim haqida: «Nimani bilding yoki nimani ko'rding?» deb so'ragan edilar. U: «Ey Rasulullah, men quloq va ko'zimni (yolg'ondan) saqlayman, Allahga qasamki, men yaxshilikdan boshqasini bilmadim» dedi. Oisha aytdi: u Nabiy sollallahu alayhi vasallamning zavjalari orasidan men bilan (go'zallik va martabada) tenglashar edi, lekin Allah uni taqvodorlik bilan saqladi. Uning singlisi Hamna bint Jahsh esa u uchun (men bilan) urishishga tushdi va u ham halok bo'lganlar qatorida halok bo'ldi. Zuhriy aytdi: bu shu guruhning ishidan bizgacha yetib kelgan (xabar)dir. U Yunusning hadisida: «(qabilachilik) qizg'inligi uni qamrab oldi» dedi.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ، بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا ذُكِرَ مِنْ شَأْنِي الَّذِي ذُكِرَ وَمَا عَلِمْتُ بِهِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطِيبًا فَتَشَهَّدَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏ "‏ أَمَّا بَعْدُ أَشِيرُوا عَلَىَّ فِي أُنَاسٍ أَبَنُوا أَهْلِي وَايْمُ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي مِنْ سُوءٍ قَطُّ وَأَبَنُوهُمْ بِمَنْ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَطُّ وَلاَ دَخَلَ بَيْتِي قَطُّ إِلاَّ وَأَنَا حَاضِرٌ وَلاَ غِبْتُ فِي سَفَرٍ إِلاَّ غَابَ مَعِي ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ وَفِيهِ وَلَقَدْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْتِي فَسَأَلَ جَارِيَتِي فَقَالَتْ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهَا عَيْبًا إِلاَّ أَنَّهَا كَانَتْ تَرْقُدُ حَتَّى تَدْخُلَ الشَّاةُ فَتَأْكُلَ عَجِينَهَا أَوْ قَالَتْ خَمِيرَهَا - شَكَّ هِشَامٌ - فَانْتَهَرَهَا بَعْضُ أَصْحَابِهِ فَقَالَ اصْدُقِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَسْقَطُوا لَهَا بِهِ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَيْهَا إِلاَّ مَا يَعْلَمُ الصَّائِغُ عَلَى تِبْرِ الذَّهَبِ الأَحْمَرِ ‏.‏ وَقَدْ بَلَغَ الأَمْرُ ذَلِكَ الرَّجُلَ الَّذِي قِيلَ لَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا كَشَفْتُ عَنْ كَنَفِ أُنْثَى قَطُّ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ وَقُتِلَ شَهِيدًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ وَفِيهِ أَيْضًا مِنَ الزِّيَادَةَ وَكَانَ الَّذِينَ تَكَلَّمُوا بِهِ مِسْطَحٌ وَحَمْنَةُ وَحَسَّانُ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ فَهُوَ الَّذِي كَانَ يَسْتَوْشِيهِ وَيَجْمَعُهُ وَهُوَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ وَحِمْنَةُ ‏.‏

Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba va Muhammad ibn Aloo hadis aytdilar, ikkalasi: bizga Abu Usoma Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oishadan hadis aytdi, u aytdi: men haqimda aytilgan o'sha gap aytilganda — men esa bundan bexabar edim — Rasulullah sollallahu alayhi vasallam xutba qilib o'rnidan turdilar, tashahhud aytdilar, Allahga hamd aytdilar va Unga loyiq tarzda sano aytdilar, so'ng: «Ammo ba'd, oilamga tuhmat qilgan kishilar haqida menga maslahat beringlar. Allah nomi bilan (qasamki), men oilamda hech qachon biror yomonlikni bilmadim, ular oilamga tuhmat qilgan kishi haqida ham, Allahga qasamki, men hech qachon biror yomonlikni bilmadim, u mening uyimga faqat men hozir bo'lganimda kirar, men biror safarda g'oyib bo'lsam, faqat men bilan birga g'oyib bo'lar edi» dedilar. So'ng u (rovi) hadisni qissasi bilan keltirdi. Unda: Rasulullah sollallahu alayhi vasallam mening uyimga kirib, cho'rimdan so'radilar, u: «Allahga qasamki, men unda biror aybni bilmadim, faqat u xamirini (yoritib) qo'yib uxlab qolar, qo'y kelib uning xamirini — yoki «achitqisini» dedi, Hishom shubha qildi — yeb ketardi, xolos» dedi. Shunda sahobalardan ba'zilari uni dag'dag'a qildilar va: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga rost gapir» dedilar, hatto unga (bo'lgan voqeani) ochiq aytdirdilar. U: «Subhonallah! Allahga qasamki, men unda zargar qizil oltinning xolis bo'lagida bilgan narsadan boshqasini bilmadim» dedi. Bu ish o'sha (tuhmatga) qo'shilgan kishiga ham yetib bordi, u: «Subhonallah! Allahga qasamki, men hech qachon biror ayolning pardasini ochmaganman» dedi. Oisha aytdi: u keyin Allah yo'lida shahid bo'ldi. Unda yana shu ziyoda bor: u (tuhmat) gapini gapirganlar Mistah, Hamna va Hasson edilar. Munofiq Abdulloh ibn Ubayyga kelsak, u o'sha (gap)ni qo'zg'ab, to'plovchi va uning kattasini o'z bo'yniga olgan kishi edi, Hamna ham (shular qatorida).

حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، كَانَ يُتَّهَمُ بِأُمِّ وَلَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَلِيٍّ ‏ "‏ اذْهَبْ فَاضْرِبْ عُنُقَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ عَلِيٌّ فَإِذَا هُوَ فِي رَكِيٍّ يَتَبَرَّدُ فِيهَا فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ اخْرُجْ ‏.‏ فَنَاوَلَهُ يَدَهُ فَأَخْرَجَهُ فَإِذَا هُوَ مَجْبُوبٌ لَيْسَ لَهُ ذَكَرٌ فَكَفَّ عَلِيٌّ عَنْهُ ثُمَّ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَمَجْبُوبٌ مَا لَهُ ذَكَرٌ

Menga Zuhayr ibn Harb hadis aytdi, bizga Affon hadis aytdi, bizga Hammod ibn Salama hadis aytdi, bizga Sobit Anasdan xabar berdiki, bir kishi Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning ummu valadlari (kanizagi) bilan ayblanar edi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam Aliga: «Bor, uning bo'ynini ur» dedilar. Ali uning oldiga keldi, qarasa, u bir quduqda sovuqlanib turgan ekan. Ali unga: «Chiq» dedi va unga qo'lini uzatib, uni chiqardi. Qarasa, u maqbub (jinsiy a'zosi kesilgan), zakari yo'q ekan. Shunda Ali undan (qo'lini) tortdi, so'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib: «Ey Rasulullah, u maqbub ekan, uning zakari yo'q ekan» dedi.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، أَنَّهُ سَمِعَ زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ، يَقُولُ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ أَصَابَ النَّاسَ فِيهِ شِدَّةٌ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ لأَصْحَابِهِ لاَ تُنْفِقُوا عَلَى مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِهِ ‏.‏ قَالَ زُهَيْرٌ وَهِيَ قِرَاءَةُ مَنْ خَفَضَ حَوْلَهُ ‏.‏ وَقَالَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ مِنْهَا الأَذَلَّ - قَالَ - فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِذَلِكَ فَأَرْسَلَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ فَسَأَلَهُ فَاجْتَهَدَ يَمِينَهُ مَا فَعَلَ فَقَالَ كَذَبَ زَيْدٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - قَالَ - فَوَقَعَ فِي نَفْسِي مِمَّا قَالُوهُ شِدَّةٌ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقِي ‏{‏ إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ‏}‏ قَالَ ثُمَّ دَعَاهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِيَسْتَغْفِرَ لَهُمْ - قَالَ - فَلَوَّوْا رُءُوسَهُمْ ‏.‏ وَقَوْلُهُ ‏{‏ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ‏}‏ وَقَالَ كَانُوا رِجَالاً أَجْمَلَ شَىْءٍ ‏.‏

Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba hadis aytdi, bizga Hasan ibn Muso hadis aytdi, bizga Zuhayr ibn Mu'oviya hadis aytdi, bizga Abu Ishoq hadis aytdiki, u Zayd ibn Arqamning shunday deganini eshitgan: biz Rasulullah sollallahu alayhi vasallam bilan bir safarga chiqdik, unda odamlarga qiyinchilik yetdi. Shunda Abdulloh ibn Ubayy o'z sheriklariga: «Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning huzuridagilarga, ular u kishining atrofidan tarqab ketguncha, nafaqa qilmanglar» dedi. Zuhayr aytdi: «havlahu» so'zini past (kasra bilan) o'qiganlarning qiroati shunday. Va u: «Agar Madinaga qaytsak, albatta aziz bo'lganlar undan xor bo'lganlarni chiqarib yuboradi» dedi. (Zayd) aytdi: men Nabiy sollallahu alayhi vasallamning oldilariga kelib, bularni xabar berdim. U kishi Abdulloh ibn Ubayyni chaqirtirib, undan so'radilar, u qattiq qasam ichib, bunday qilmaganini (aytdi) va: «Zayd Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga yolg'on aytdi» dedi. (Zayd) aytdi: ular aytgan narsadan ko'nglimga qattiq (alam) tushdi, hatto Allah meni tasdiqlab: «Munofiqlar senga kelganda...» (oyatini) nozil qildi. (Zayd) aytdi: so'ng Nabiy sollallahu alayhi vasallam ular uchun istig'for so'rash uchun ularni chaqirdilar, ular esa boshlarini burdilar. Uning so'zi: «Go'yo ular suyab qo'yilgan yog'ochlardir». Va u: «Ular eng kelishgan erkaklar edilar» dedi.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي شَيْبَةَ - قَالَ ابْنُ عَبْدَةَ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ أَتَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَبْرَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ فَأَخْرَجَهُ مِنْ قَبْرِهِ فَوَضَعَهُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ وَنَفَثَ عَلَيْهِ مِنْ رِيقِهِ وَأَلْبَسَهُ قَمِيصَهُ فَاللَّهُ أَعْلَمُ ‏.‏

Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba, Zuhayr ibn Harb va Ahmad ibn Abda Zabbiy hadis aytdilar — matn ibn Abu Shaybaniki — ibn Abda: «xabar berdi» dedi, qolgan ikkisi: «hadis aytdi» dedilar: bizga Sufyon ibn Uyayna Amrdan (hadis aytdi)ki, u Jobirning shunday deganini eshitgan: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Abdulloh ibn Ubayyning qabriga keldilar va uni qabridan chiqarib, ikki tizzalari ustiga qo'ydilar, unga so'laklaridan purkadilar va unga ko'ylaklarini kiydirdilar. Allahu a'lam (Allah yaxshiroq biluvchi).

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ بَعْدَ مَا أُدْخِلَ حُفْرَتَهُ ‏.‏ فَذَكَرَ بِمِثْلِ حَدِيثِ سُفْيَانَ ‏.‏

Menga Ahmad ibn Yusuf Azdiy hadis aytdi, bizga Abdurazzoq hadis aytdi, bizga ibn Jurayj xabar berdi: menga Amr ibn Dinor xabar berdi, u aytdi: men Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdim: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Abdulloh ibn Ubayyning oldiga, u qabriga kiritilganidan keyin keldilar. So'ng u (rovi) Sufyonning hadisi kabi zikr qildi.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ جَاءَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ قَمِيصَهُ يُكَفِّنُ فِيهِ أَبَاهُ فَأَعْطَاهُ ثُمَّ سَأَلَهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَامَ عُمَرُ فَأَخَذَ بِثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُصَلِّي عَلَيْهِ وَقَدْ نَهَاكَ اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ فَقَالَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً وَسَأَزِيدُهُ عَلَى سَبْعِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنَّهُ مُنَافِقٌ ‏.‏ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ‏}‏

Bizga Abu Bakr ibn Abu Shayba hadis aytdi, bizga Abu Usoma hadis aytdi, bizga Ubaydulloh ibn Umar Nofe'dan, u ibn Umardan hadis aytdi, u aytdi: Abdulloh ibn Ubayy ibn Salul vafot etganda, uning o'g'li Abdulloh ibn Abdulloh Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning oldilariga keldi va u kishidan otasini kafanlash uchun ko'ylaklarini berishlarini so'radi. U kishi unga berdilar. So'ng undan u (otasi)ga (janoza) namozini o'qib berishni so'radi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga namoz o'qigani turdilar. Shunda Umar o'rnidan turib, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamning kiyimlaridan ushlab: «Ey Rasulullah, unga namoz o'qiysizmi, axir Allah sizni unga namoz o'qishdan qaytargan-ku?» dedi. Rasulullah sollallahu alayhi vasallam: «Allah meni faqat ixtiyor (tanlov) qildi-ku, U: «Ular uchun istig'for so'rasang ham, so'ramasang ham (baribir), agar ular uchun yetmish marta istig'for so'rasang ham (Allah mag'firat qilmaydi)» dedi, men esa unga yetmishdan ham ortiq qo'shaman» dedilar. U (Umar): «Axir u munofiq-ku» dedi. Shunda Rasulullah sollallahu alayhi vasallam unga namoz o'qidilar. So'ng Allah aziz va jalil zot: «Va ularning birortasiga, u o'lganda hech qachon namoz o'qima va uning qabri ustida turma» (oyatini) nozil qildi.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ الْقَطَّانُ - عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَزَادَ قَالَ فَتَرَكَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Bizga Muhammad ibn Musanno va Ubaydulloh ibn Sa'id hadis aytdilar, ikkalasi: bizga Yahyo — u Qatton — Ubaydullohdan shu isnod bilan shunga o'xshash hadis aytdi va shu ziyodani qo'shdi: u aytdi: shunda u kishi ularga (munofiqlarga janoza) namozini o'qishni tark qildilar.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي، مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ اجْتَمَعَ عِنْدَ الْبَيْتِ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ قَلِيلٌ فِقْهُ قُلُوبِهِمْ كَثِيرٌ شَحْمُ بُطُونِهِمْ فَقَالَ أَحَدُهُمْ أَتَرَوْنَ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ وَقَالَ الآخَرُ يَسْمَعُ إِنْ جَهَرْنَا وَلاَ يَسْمَعُ إِنْ أَخْفَيْنَا وَقَالَ الآخَرُ إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَهُوَ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلاَ أَبْصَارُكُمْ وَلاَ جُلُودُكُمْ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Bizga Muhammad ibn Abu Umar Makkiy hadis aytdi, bizga Sufyon Mansurdan, u Mujohiddan, u Abu Ma'mardan, u ibn Mas'uddan hadis aytdi, u aytdi: Bayt (Ka'ba) oldida uch kishi yig'ildi — ikki qurayshlik va bir saqafiy, yoki ikki saqafiy va bir qurayshlik — dillarining fiqhi (tushunchasi) oz, qorinlarining yog'i ko'p edi. Ulardan biri: «Sizningcha, Allah biz aytayotgan narsani eshitadimi?» dedi. Boshqasi: «Agar baland aytsak eshitadi, yashirin aytsak eshitmaydi» dedi. Yana biri: «Agar baland aytganimizda eshitsa, demak yashirin aytganimizda ham eshitadi» dedi. Shunda Allah aziz va jalil zot: «Sizlar quloqlaringiz, ko'zlaringiz va terilaringiz o'zingizga qarshi guvohlik berishidan yashirinmas edingizlar» — oyatini nozil qildi.

وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ خَلاَّدٍ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، ح وَقَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، بِنَحْوِهِ ‏.‏

Menga Abu Bakr ibn Xallod Bohiliy hadis aytdi, bizga Yahyo — ya'ni ibn Sa'id — hadis aytdi, bizga Sufyon hadis aytdi, menga Sulaymon Umora ibn Umaydan, u Vahb ibn Robi'adan, u Abdullohdan hadis aytdi. (h) Va u (Yahyo): bizga Sufyon hadis aytdi, dedi: menga Mansur Mujohiddan, u Abu Ma'mardan, u Abdullohdan shunga o'xshash hadis aytdi.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيٍّ، - وَهُوَ ابْنُ ثَابِتٍ - قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى أُحُدٍ فَرَجَعَ نَاسٌ مِمَّنْ كَانَ مَعَهُ فَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِيهِمْ فِرْقَتَيْنِ قَالَ بَعْضُهُمْ نَقْتُلُهُمْ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏{‏ فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ‏}‏

Bizga Ubaydulloh ibn Mu'oz Anbariy hadis aytdi, bizga otam hadis aytdi, bizga Shu'ba Adiydan — u ibn Sobit — hadis aytdi, u aytdi: men Abdulloh ibn Yazidning Zayd ibn Sobitdan hadis aytayotganini eshitdim: Nabiy sollallahu alayhi vasallam Uhud (jangi)ga chiqdilar, shunda u kishi bilan birga bo'lganlardan bir guruh odam qaytib ketdi. Nabiy sollallahu alayhi vasallamning sahobalari ular (qaytganlar) haqida ikki firqaga bo'lindilar. Ba'zilari: «Ularni o'ldiramiz» dedi, ba'zilari: «Yo'q» dedi. Shunda: «Sizlarga nima bo'ldiki, munofiqlar haqida ikki firqa bo'lib qoldingizlar?» (oyati) nozil bo'ldi.

وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، كِلاَهُمَا عَنْ شُعْبَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏

Menga Zuhayr ibn Harb hadis aytdi, bizga Yahyo ibn Sa'id hadis aytdi. (h) Va menga Abu Bakr ibn Nofe' hadis aytdi, bizga G'undar hadis aytdi, ikkalasi Shu'badan shu isnod bilan shunga o'xshash hadis aytdilar.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ التَّمِيمِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي، مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، الْخُدْرِيِّ أَنَّ رِجَالاً، مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانُوا إِذَا خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْغَزْوِ تَخَلَّفُوا عَنْهُ وَفَرِحُوا بِمَقْعَدِهِمْ خِلاَفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم اعْتَذَرُوا إِلَيْهِ وَحَلَفُوا وَأَحَبُّوا أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَنَزَلَتْ ‏{‏ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ‏}‏

Bizga Hasan ibn Ali Hulvoniy va Muhammad ibn Sahl Tamimiy hadis aytdilar, ikkalasi: bizga ibn Abu Maryam hadis aytdi, bizga Muhammad ibn Ja'far xabar berdi, menga Zayd ibn Aslam Atoo ibn Yasordan, u Abu Sa'id Xudriydan xabar berdiki, Rasulullah sollallahu alayhi vasallam zamonida munofiqlardan ba'zi kishilar Nabiy sollallahu alayhi vasallam g'azotga chiqqanlarida ortda qolar, Rasulullah sollallahu alayhi vasallamga muxolif ravishda o'tirib qolganliklaridan xursand bo'lar edilar. Nabiy sollallahu alayhi vasallam (g'azotdan) kelganlarida esa u kishiga uzr aytib, qasam ichar va qilmagan ishlari bilan maqtalishni yaxshi ko'rar edilar. Shunda: «Qilgan ishlaridan xursand bo'ladigan va qilmagan narsalari bilan maqtalishni yaxshi ko'radigan kimsalarni — ularni azobdan najotda deb hisoblama» (oyati) nozil bo'ldi.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَهَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - وَاللَّفْظُ لِزُهَيْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ، بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ قَالَ اذْهَبْ يَا رَافِعُ - لِبَوَّابِهِ - إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ فَقُلْ لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ مِنَّا فَرِحَ بِمَا أَتَى وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَا لَكُمْ وَلِهَذِهِ الآيَةِ إِنَّمَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلاَ تَكْتُمُونَهُ‏}‏ هَذِهِ الآيَةَ وَتَلاَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا‏}‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ سَأَلَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ شَىْءٍ فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ فَخَرَجُوا قَدْ أَرَوْهُ أَنْ قَدْ أَخْبَرُوهُ بِمَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ وَاسْتَحْمَدُوا بِذَلِكَ إِلَيْهِ وَفَرِحُوا بِمَا أَتَوْا مِنْ كِتْمَانِهِمْ إِيَّاهُ مَا سَأَلَهُمْ عَنْهُ ‏.‏

Bizga Zuhayr ibn Harb va Horun ibn Abdulloh hadis aytdilar — matn Zuhayrniki — ikkalasi: bizga Hajjoj ibn Muhammad ibn Jurayjdan hadis aytdi, menga ibn Abu Mulayka xabar berdiki, Humayd ibn Abdurahmon ibn Avf unga xabar berdiki, Marvon: «Ey Rofe' — eshik og'asiga — ibn Abbosning oldiga borib ayt: agar har birimiz qilgan ishidan xursand bo'lib, qilmagan narsasi bilan maqtalishni yaxshi ko'rgani uchun azoblanadigan bo'lsa, biz hammamiz albatta azoblanar edik» dedi. Shunda ibn Abbos: «Sizlarga bu oyatdan nima? Bu oyat faqat kitob ahli haqida nozil qilingan» dedi. So'ng ibn Abbos: «Va o'shanda Allah kitob berilganlardan: «Uni odamlarga albatta bayon qilasizlar va uni yashirmaysizlar» deb ahd-paymon olgan edi» — shu oyatni tilovat qildi va ibn Abbos: «Qilgan ishlaridan xursand bo'ladigan va qilmagan narsalari bilan maqtalishni yaxshi ko'radigan kimsalarni (azobdan najotda deb hisoblama)» (oyatini) ham tilovat qildi. Va ibn Abbos: «Nabiy sollallahu alayhi vasallam ulardan bir narsa haqida so'radilar, ular esa uni u kishidan yashirib, boshqa narsani xabar qildilar, so'ng u kishiga so'ragan narsalarini xabar bergandek ko'rsatib chiqib ketdilar va bu bilan u kishidan maqtov kutdilar hamda u kishi so'ragan narsani yashirganlari bilan, qilgan ishlaridan xursand bo'ldilar» dedi.