باب مَا جَاءَ فِي الْعَبْدِ يَكُونُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيُعْتِقُ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا أَوْ قَالَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ بِقِيمَةِ الْعَدْلِ فَهُوَ عَتِيقٌ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ " . قَالَ أَيُّوبُ وَرُبَّمَا قَالَ نَافِعٌ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَعْنِي فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سَالِمٌ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), (у) дедилар: «Ким қул (учун)даги ўз улушини — ёки (у) «ҳиссасини», ёки (у) «шериклигини» деди — озод қилса ва унинг (қулнинг қолган қисми)нинг одилона нархидаги қийматига етадиган моли бўлса, у (қул) бутунлай озоддир. Акс ҳолда, у (қулнинг) озод қилинган қисми озод қилингандир.» Айюб деди: Нофиъ бу ҳадисда эҳтимол: «яъни у (қулнинг) озод қилинган қисми озод қилингандир,» дегандир. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (ҳадис)ни Солим ҳам отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.
حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ فَهُوَ عَتِيقٌ مِنْ مَالِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга буни Ҳасан ибн Али ал-Халлол ал-Ҳулвоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар, Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар берди. У: «Ким бир қулда ўзига тегишли улушни озод қилса ва унинг (қулнинг) баҳосига етадиган моли бўлса, у ўша (кишининг) молидан озод бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ " شَقِيصًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ . وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى . وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Саид ибн Абу Аруубадан, у Қатодадан, у Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қулда ўзига тегишли улушни — ёки: бир бўлакни — озод қилса, агар моли бўлса, унинг озодлиги ўз молидан (тўлаб) амалга оширилади. Агар моли бўлмаса, қулнинг адолатли баҳоси белгиланади, сўнгра у озод қилинмаган улуш учун, машаққатга солинмаган ҳолда, ишлаб ҳақини тўлашга (рухсат этилади),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллаҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Саид ибн Абу Аруубадан, шунга ўхшаш, ва у «шақиисан (бўлак)» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шунингдек, Абон ибн Язид Қатодадан, Саид ибн Абу Аруубанинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба эса бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб ҳақини тўлаш ишини зикр қилмаган. Олимлар ишлаб ҳақини тўлаш (сиаая) масаласида ихтилоф қилганлар: баъзи олимлар бунда ишлаб тўлашни (жоиз) деб кўрганлар. Бу Суфён ас-Саврийнинг ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи олимлар эса шундай деганлар: агар қул икки киши ўртасида (муштарак) бўлса ва улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қулни ўз молидан озод қилади; агар моли бўлмаса, қулдан озод бўлгани озод бўлади ва ишлаб ҳақини тўлашга (қўйилмайди). Улар Ибн Умар орқали Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган (ҳадис) билан (далил келтириб) шундай дейдилар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофеий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.