Ҳукмлар китоби

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ بِلاَلِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ سَأَلَ الْقَضَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُجْبِرَ عَلَيْهِ يُنْزِلُ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا فَيُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Исроилдан, у Абдул-Аълодан, у Билол ибн Абу Мусодан, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қозилик (ҳукм чиқариш вазифаси)ни сўраса, ўз ҳолига (Аллаҳнинг ёрдамисиз) қолдирилади. Ким унга мажбур қилинса, Аллаҳ унга бир фариштани тушириб, уни (тўғри йўлга) муваффақ қилади,» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ مِرْدَاسٍ الْفَزَارِيِّ، عَنْ خَيْثَمَةَ، وَهُوَ الْبَصْرِيُّ عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنِ ابْتَغَى الْقَضَاءَ وَسَأَلَ فِيهِ شُفَعَاءَ وُكِلَ إِلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أُكْرِهَ عَلَيْهِ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ مَلَكًا يُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ҳаммод хабар берди, Абу Авонадан, у Абдул-Аъло Саълабийдан, у Билол ибн Мирдос Фазорийдан, у Хайсама — у Басрий — дан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким қозиликни изласа ва у ҳақида ўзига шафоатчилар (воситачилар) сўраса, ўз ҳолига қолдирилади. Ким унга мажбур қилинса, Аллаҳ унга бир фариштани тушириб, уни (тўғри йўлга) муваффақ қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Исроилнинг Абдул-Аълодан (ривоят қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ وَلِيَ الْقَضَاءَ أَوْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Наср ибн Али Жаҳзамий ривоят қилди, у деди: бизга Фузайл ибн Сулаймон ривоят қилди, Амр ибн Абу Амрдан, у Саид Мақбурийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қозиликни ўз зиммасига олса ёки одамлар орасида қози қилиб тайинланса, у пичоқсиз сўйилибди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис бу тариқада ҳасан ғарибдир. У бу тариқадан бошқа йўл билан ҳам Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Бизга Ҳусайн ибн Маҳдий Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, Суфён Саврийдан, у Яҳё ибн Саиддан, у Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон ҳоким (қози) ҳукм чиқарса ва ижтиҳод қилиб тўғри (ҳукм)га эришса, унга икки ажр бор. Қачон ҳукм чиқариб хато қилса, унга бир ажр бор,» дедилар. У деди: Бу бобда Амр ибн Ос ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси бу тариқада ҳасан ғариб ҳадисдир. Биз уни Суфён Саврийнинг Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилган) ҳадиси тариқасида фақат Абдурраззоқнинг Маъмардан, унинг Суфён Саврийдан (ривоят қилгани) орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ الثَّقَفِيِّ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ رِجَالٍ، مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَقْضِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Шуъбадан, у Абу Авн Сақафийдан, у Ҳорис ибн Амрдан, у Муознинг саҳобаларидан бўлган кишилардан, улар Муоз (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдиларки), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муозни Яманга жўнатдилар ва: «Қандай ҳукм чиқарасан?» дедилар. У: «Аллаҳнинг Китобида бор нарса билан ҳукм чиқараман,» деди. У: «Агар Аллаҳнинг Китобида бўлмаса-чи?» дедилар. У: «У ҳолда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннати билан,» деди. У: «Агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг суннатида ҳам бўлмаса-чи?» дедилар. У: «Ўз раъйим билан ижтиҳод қиламан,» деди. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг элчисини муваффақ қилган Аллаҳга ҳамд бўлсин,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو ابْنُ أَخٍ، لِلْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَهْلِ حِمْصٍ عَنْ مُعَاذٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَأَبُو عَوْنٍ الثَّقَفِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Шуъба, Абу Авндан, у Муғира ибн Шуъбанинг жияни Ҳорис ибн Амрдан, у Ҳимс аҳлидан бўлган кишилардан, улар Муоз (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилдилар). Абу Исо (Термизий) деди: Биз бу ҳадисни фақат шу тариқада биламиз ва унинг исноди менинг назаримда муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Авн Сақафийнинг исми Муҳаммад ибн Убайдуллоҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ مَرْزُوقٍ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَحَبَّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَدْنَاهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ عَادِلٌ وَأَبْغَضَ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْهُ مَجْلِسًا إِمَامٌ جَائِرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Али ибн ал-Мунзир ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Фузайл ибн Марзуқдан, у Атийядан, у Абу Саиддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, қиёмат куни одамларнинг Аллоҳга энг суюклиги ва Унга энг яқин ўринда бўладигани одил имомдир. Одамларнинг Аллоҳга энг ёмон кўринадигани ва Унга энг узоқ ўринда бўладигани золим имомдир.» (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан (ҳам ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саид ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَطَّانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الْقَاضِي مَا لَمْ يَجُرْ فَإِذَا جَارَ تَخَلَّى عَنْهُ وَلَزِمَهُ الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ الْقَطَّانِ ‏.‏

Бизга Абдулқуддус ибн Муҳаммад Абу Бакр ал-Аттор ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, у деди: бизга Имрон ал-Қаттон ривоят қилди, у Абу Ишоқ аш-Шайбонийдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, Аллоҳ қози билан биргадир, модомики у зулм қилмаса. Қачон у зулм қилса, (Аллоҳ) ундан воз кечади ва шайтон унга ёпишади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Имрон ал-Қаттон ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا تَقَاضَى إِلَيْكَ رَجُلاَنِ فَلاَ تَقْضِ لِلأَوَّلِ حَتَّى تَسْمَعَ كَلاَمَ الآخَرِ فَسَوْفَ تَدْرِي كَيْفَ تَقْضِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ فَمَا زِلْتُ قَاضِيًا بَعْدُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ал-Жуъфий ривоят қилди, у Зоидадан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Ҳанашдан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) менга дедилар: «Сен олдингга икки киши ҳукм сўраб келса, иккинчисининг гапини эшитмагунингча биринчиси фойдасига ҳукм чиқарма. Шунда қандай ҳукм қилишни билиб оласан.» Али деди: шундан кейин мен доимо қози бўлиб қолдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ لِمُعَاوِيَةَ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَا مِنْ إِمَامٍ يُغْلِقُ بَابَهُ دُونَ ذَوِي الْحَاجَةِ وَالْخَلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ إِلاَّ أَغْلَقَ اللَّهُ أَبْوَابَ السَّمَاءِ دُونَ خَلَّتِهِ وَحَاجَتِهِ وَمَسْكَنَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَ مُعَاوِيَةُ رَجُلاً عَلَى حَوَائِجِ النَّاسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَمْرُو بْنُ مُرَّةَ الْجُهَنِيُّ يُكْنَى أَبَا مَرْيَمَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: менга Али ибн ал-Ҳакам ривоят қилди, у деди: менга Абул-Ҳасан ривоят қилди, у деди: Амр ибн Мурра Муовияга деди: мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир имом ҳожатмандлар, муҳтожлар ва мискинлар юзига эшигини ёпса, Аллоҳ ҳам унинг ҳожати, эҳтиёжи ва мискинлиги (кунида) осмон эшикларини юзига ёпади,» деганларини эшитдим. Шунда Муовия одамларнинг ҳожатларини кўриб туриши учун бир кишини тайинлади. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан (ҳам ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Амр ибн Мурра ҳадиси ғариб ҳадисдир ва бу ҳадис бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Амр ибн Мурра ал-Жуҳанийнинг куняси Абу Марямдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ أَبِي مَرْيَمَ، صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ شَامِيٌّ وَبُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ كُوفِيٌّ وَأَبُو مَرْيَمَ هُوَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ الْجُهَنِيُّ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Ҳамза ривоят қилди, у Язид ибн Абу Марямдан, у ал-Қосим ибн Мухаймирадан, у Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаси Абу Марямдан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисга ўхшаш, маънодош ҳадис (ривоят қилди). Язид ибн Абу Марям шомлик, Бурайд ибн Абу Марям куфаликдир. Абу Марям эса Амр ибн Мурра ал-Жуҳанийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ كَتَبَ أَبِي إِلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ وَهُوَ قَاضٍ أَنْ لاَ، تَحْكُمْ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَأَنْتَ غَضْبَانُ ‏.‏ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَحْكُمُ الْحَاكِمُ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرَةَ اسْمُهُ نُفَيْعٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан (ривоят қилдики), у деди: отам Убайдуллоҳ ибн Абу Бакрага — у қози эди — хат ёзиб: «Икки киши орасида ғазабли ҳолатда ҳукм чиқарма. Чунки мен Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам): «Ҳоким икки киши орасида ғазабли ҳолатда ҳукм қилмасин,» деганларини эшитдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Бакранинг исми Нуфайъдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الأَوْدِيِّ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَلَمَّا سِرْتُ أَرْسَلَ فِي أَثَرِي فَرُدِدْتُ فَقَالَ ‏ "‏ أَتَدْرِي لِمَ بَعَثْتُ إِلَيْكَ لاَ تُصِيبَنَّ شَيْئًا بِغَيْرِ إِذْنِي فَإِنَّهُ غُلُولٌ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِهَذَا دَعَوْتُكَ فَامْضِ لِعَمَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَالْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُعَاذٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ عَنْ دَاوُدَ الأَوْدِيِّ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, у Довуд ибн Язид ал-Авдийдан, у ал-Муғийра ибн Шубайлдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) мени Яманга жўнатдилар. Мен йўлга чиққанимда, ортимдан киши юбориб, мен қайтарилдим. (У) дедилар: «Биласанми, нега сенга (киши) юбордим? Менинг рухсатимсиз ҳеч нарса олмагин, чунки бу хиёнатдир. Ким хиёнат қилса, қиёмат куни хиёнат қилган нарсасини кўтариб келади. Мана шунинг учун сени чақирдим. Энди бориб, ишингни давом эттир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Адий ибн Амийра, Бурайда, ал-Муставрид ибн Шаддод, Абу Ҳумайд ва Ибн Умардан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Муоз ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўл билан, Абу Усоманинг Довуд ал-Авдийдан (қилган) ривоятидан биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ حَدِيدَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ حَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Умар ибн Абу Саламадан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ҳукмда пора берувчи ва пора олувчини лаънатладилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Ибн Ҳадийда ва Умму Саламадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Яна Абу Саламадан, у отасидан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган, бироқ бу саҳиҳ эмас. (У) деди: мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг: «Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ нарсадир,» деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ خَالِهِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Зиъб ривоят қилди, у тоғаси ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмондан, у Абу Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) пора берувчи ва пора олувчини лаънатладилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لَوْ أُهْدِيَ إِلَىَّ كُرَاعٌ لَقَبِلْتُ وَلَوْ دُعِيتُ عَلَيْهِ لأَجَبْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَسَلْمَانَ وَمُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Базииъ ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у деди: бизга Саид ривоят қилди, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Агар менга (гўшти кам) бир туёқ ҳадя қилинса, қабул қилардим, агар шунга (таом учун) чақирилсам, ижобат қилардим.» (Термизий) деди: бу бобда Али, Оиша, ал-Муғийра ибн Шуъба, Салмон, Муовия ибн Ҳайда ва Абдурраҳмон ибн Алқамадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Анас ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ وَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَإِنْ قَضَيْتُ لأَحَدٍ مِنْكُمْ بِشَيْءٍ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Зайнаб бинти Умми Саламадан, у Умму Саламадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Албатта, сизлар менинг олдимга жанжаллашиб келасизлар. Мен эса фақат бир башар (инсон)ман. Балки баъзиларингиз ҳужжатини бошқалардан кўра равонроқ баён қилар. Бас, агар мен бирортангиз фойдасига унинг биродарининг ҳаққидан бирор нарсани ҳукм қилсам, мен унга оловдан бир бўлак кесиб берган бўламан, холос. Шунинг учун у (ҳақсиз нарсадан) ҳеч нарса олмасин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Оишадан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Умму Салама ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَرَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الْحَضْرَمِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا غَلَبَنِي عَلَى أَرْضٍ لِي ‏.‏ فَقَالَ الْكِنْدِيُّ هِيَ أَرْضِي وَفِي يَدِي لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْحَضْرَمِيِّ ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَكَ يَمِينُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الرَّجُلَ فَاجِرٌ لاَ يُبَالِي عَلَى مَا حَلَفَ عَلَيْهِ وَلَيْسَ يَتَوَرَّعُ مِنْ شَيْءٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ لِيَحْلِفَ لَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَدْبَرَ ‏"‏ لَئِنْ حَلَفَ عَلَى مَالِكَ لِيَأْكُلَهُ ظُلْمًا لَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ وَهُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Симок ибн Ҳарбдан, у Алқама ибн Воил ибн Ҳужрдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Ҳазрамавтдан бир киши ва Киндадан бир киши Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келди. Ҳазрамавий: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу киши менинг еримни эгаллаб олди,» деди. Киндий: «У менинг ерим, менинг қўлимда (қарамоғимда)дир, унинг унда ҳеч ҳаққи йўқ,» деди. Шунда Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) Ҳазрамавийга: «Сенда далил (гувоҳ) борми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. (У): «Унда сенга унинг қасами (қолди),» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу киши фожир (ёлғончи), нима устига қасам ичишидан парво қилмайди, ҳеч нарсадан тойинмайди,» деди. (У): «Сен учун ундан фақат шу (қасам) бордир,» дедилар. (Рови) деди: У киши қасам ичиш учун кетди. Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) у ортига бурилганда дедилар: «Агар у сенинг молингни ноҳақ ейиш учун қасам ичган бўлса, Аллоҳга шундай йўлиқадики, У ундан юз ўгирган ҳолда бўлади.» (Термизий) деди: бу бобда Умар, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр ва ал-Ашъас ибн Қайсдан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Воил ибн Ҳужр ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، وَغَيْرُهُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏ "‏ الْبَيِّنَةُ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ضَعَّفَهُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мушир ва бошқалар хабар берди, у Муҳаммад ибн Убайдуллоҳдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) ўз хутбаларида дедилар: «Далил (гувоҳ келтириш) даъвогарнинг зиммасида, қасам эса ўзига даъво қилинаётган кишининг зиммасидадир.» Бу ҳадиснинг санадида (эътирозли) сўз бор. Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ал-Арзамий ҳофизаси томонидан ҳадисда заиф саналади. Ибн ал-Муборак ва бошқалар уни заиф деганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Саҳл ибн Аскар ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у деди: бизга Нофиъ ибн Умар ал-Жумаҳий ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Мулайкадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) қасам ўзига даъво қилинаётган кишининг зиммасида эканлигига ҳукм қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга: далил (гувоҳ) даъвогарнинг зиммасида, қасам эса ўзига даъво қилинаётган кишининг зиммасидадир, деганга биноандир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ رَبِيعَةُ وَأَخْبَرَنِي ابْنٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسُرَّقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: менга Рабиа ибн Абу Абдурраҳмон ривоят қилди, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллоҳ (соллаллоҳу алайҳи васаллам) битта гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилдилар. Рабиа деди: менга Саъд ибн Убоданинг бир ўғли хабар бериб деди: биз Саъднинг китобида Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилганларини топдик. (Термизий) деди: бу бобда Али, Жобир, Ибн Аббос ва Суррақдан (ҳам ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси — Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) битта гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилганлари — ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн Абон ривоят қилди, улар деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ وَقَضَى بِهَا عَلِيٌّ فِيكُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ وَيَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا أَنَّ الْيَمِينَ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا لاَ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ إِلاَّ فِي الْحُقُوقِ وَالأَمْوَالِ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنْ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, у деди: бизга Жаъфар ибн Муҳаммад ривоят қилди, у отасидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам) битта гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилдилар. (У) деди: Али ҳам сизларнинг ораларингизда шунга биноан ҳукм қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу саҳиҳроқдир. Суфён ас-Саврий ҳам шундай — Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (суратда) ривоят қилган. Абдулазиз ибн Абу Салама ва Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Жаъфар ибн Муҳаммаддан, у отасидан, у Алидан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар битта гувоҳ билан бирга қасам ҳақлар ва молларда жоиз, деб кўрганлар. Бу Молик ибн Анас, аш-Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Улар: «Битта гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) фақат ҳақлар ва моллардагина ҳукм қилинади,» деганлар. Куфа аҳли ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса битта гувоҳ билан бирга қасамга (асосланиб) ҳукм қилишни (жоиз деб) кўрмаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا أَوْ قَالَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ بِقِيمَةِ الْعَدْلِ فَهُوَ عَتِيقٌ وَإِلاَّ فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ وَرُبَّمَا قَالَ نَافِعٌ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَعْنِي فَقَدْ عَتَقَ مِنْهُ مَا عَتَقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ سَالِمٌ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), (у) дедилар: «Ким қул (учун)даги ўз улушини — ёки (у) «ҳиссасини», ёки (у) «шериклигини» деди — озод қилса ва унинг (қулнинг қолган қисми)нинг одилона нархидаги қийматига етадиган моли бўлса, у (қул) бутунлай озоддир. Акс ҳолда, у (қулнинг) озод қилинган қисми озод қилингандир.» Айюб деди: Нофиъ бу ҳадисда эҳтимол: «яъни у (қулнинг) озод қилинган қисми озод қилингандир,» дегандир. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (ҳадис)ни Солим ҳам отасидан, у Набий (соллаллоҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا لَهُ فِي عَبْدٍ فَكَانَ لَهُ مِنَ الْمَالِ مَا يَبْلُغُ ثَمَنَهُ فَهُوَ عَتِيقٌ مِنْ مَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга буни Ҳасан ибн Али ал-Халлол ал-Ҳулвоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Маъмар, Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар берди. У: «Ким бир қулда ўзига тегишли улушни озод қилса ва унинг (қулнинг) баҳосига етадиган моли бўлса, у ўша (кишининг) молидан озод бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ شَقِيصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى ‏.‏ وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди, Саид ибн Абу Аруубадан, у Қатодадан, у Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қулда ўзига тегишли улушни — ёки: бир бўлакни — озод қилса, агар моли бўлса, унинг озодлиги ўз молидан (тўлаб) амалга оширилади. Агар моли бўлмаса, қулнинг адолатли баҳоси белгиланади, сўнгра у озод қилинмаган улуш учун, машаққатга солинмаган ҳолда, ишлаб ҳақини тўлашга (рухсат этилади),» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, Саид ибн Абу Аруубадан, шунга ўхшаш, ва у «шақиисан (бўлак)» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шунингдек, Абон ибн Язид Қатодадан, Саид ибн Абу Аруубанинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба эса бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб ҳақини тўлаш ишини зикр қилмаган. Олимлар ишлаб ҳақини тўлаш (сиаая) масаласида ихтилоф қилганлар: баъзи олимлар бунда ишлаб тўлашни (жоиз) деб кўрганлар. Бу Суфён ас-Саврийнинг ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи олимлар эса шундай деганлар: агар қул икки киши ўртасида (муштарак) бўлса ва улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қулни ўз молидан озод қилади; агар моли бўлмаса, қулдан озод бўлгани озод бўлади ва ишлаб ҳақини тўлашга (қўйилмайди). Улар Ибн Умар орқали Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган (ҳадис) билан (далил келтириб) шундай дейдилар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофеий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا أَوْ مِيرَاثٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, Саиддан, у Қатодадан, у Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилдики), Набийюллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умро (умрбод ҳадя қилинган нарса) унинг эгасига жоиздир,» ёки: «унинг эгасига меросдир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Зайд ибн Собит, Жобир, Абу Ҳурайра, Оиша, Ибн Зубайр ва Муовиядан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أُعْمِرَ عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَإِنَّهَا لِلَّذِي يُعْطَاهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا لأَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ رِوَايَةِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ وَلِعَقِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَالَ هِيَ لَكَ حَيَاتَكَ وَلِعَقِبِكَ ‏.‏ فَإِنَّهَا لِمَنْ أُعْمِرَهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَإِذَا لَمْ يَقُلْ لِعَقِبِكَ فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الأَوَّلِ إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ فَهِيَ لِوَرَثَتِهِ وَإِنْ لَمْ تُجْعَلْ لِعَقِبِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Абу Саламадан, у Жобирдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир кишига ўзи ва зурриёти учун умро (умрбод ҳадя) қилинса, у (нарса) ўзига берилган кишига (қолади), уни берган кишига қайтмайди; чунки у (шундай) ато қилганки, унга мерос (ҳукмлари) тушган,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шунингдек, Маъмар ва бирдан ортиқ (ровий) Зуҳрийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Уларнинг баъзилари Зуҳрийдан ривоят қилиб, унда «ва зурриёти учун» (сўзини) зикр қилмаган. Баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир; улар дедилар: агар (берувчи): «Бу сеники, ҳаётинг давомида ва зурриётинг учун,» деса, у (нарса) ўзига умро қилинган кишига (қолади), биринчи (эгасига) қайтмайди. Агар «зурриётинг учун» демаса, у (нарса) умро қилинган киши вафот этгач, биринчи (эгасига) қайтади. Бу Молик ибн Анас ва Шофеийнинг сўзидир. Бир неча йўл билан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Умро унинг эгасига жоиздир,» дедилар. Баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир; улар дедилар: умро қилинган киши вафот этса, у (нарса) — зурриёти учун қилинмаган бўлса ҳам — унинг ворисларига (қолади). Бу Суфён ас-Саврий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرُّقْبَى جَائِزَةٌ مِثْلَ الْعُمْرَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَفَرَّقَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ بَيْنَ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى فَأَجَازُوا الْعُمْرَى وَلَمْ يُجِيزُوا الرُّقْبَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَتَفْسِيرُ الرُّقْبَى أَنْ يَقُولَ هَذَا الشَّىْءُ لَكَ مَا عِشْتَ فَإِنْ مِتَّ قَبْلِي فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَىَّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الرُّقْبَى مِثْلُ الْعُمْرَى وَهِيَ لِمَنْ أُعْطِيَهَا وَلاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, Довуд ибн Абу Ҳинддан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Умро унинг эгасига жоиздир ва руқбо унинг эгасига жоиздир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Уларнинг баъзилари уни Абуз-Зубайрдан, шу иснод билан Жобирдан мавқуф (саҳобий сўзи) тарзида ривоят қилган ва уни (Набийга) кўтармаган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир: руқбо ҳам умро каби жоиздир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Куфа аҳлидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар эса умро билан руқбони фарқлаб, умрони жоиз деб, руқбони жоиз деб (ҳисобламаганлар). Абу Исо (Термизий) деди: руқбонинг тафсири шуки, (берувчи): «Бу нарса ҳаётинг давомида сеники, агар мендан олдин вафот этсанг, у менга қайтади,» дейди. Аҳмад ва Ишоқ эса: руқбо ҳам умро кабидир, у ўзига берилган кишига (қолади) ва биринчи (эгасига) қайтмайди, дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلاَّ صُلْحًا حَرَّمَ حَلاَلاً أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا وَالْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ إِلاَّ شَرْطًا حَرَّمَ حَلاَلاً أَوْ أَحَلَّ حَرَامًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, бизга Абу Омир ал-Ақадий ривоят қилди, бизга Касир ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Авф ал-Музаний ривоят қилди, отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмонлар ўртасида сулҳ жоиздир, фақат ҳалолни ҳаром қиладиган ёки ҳаромни ҳалол қиладиган сулҳдан ташқари. Мусулмонлар ўз шартлари устидадирлар (шартларига вафо қиладилар), фақат ҳалолни ҳаром қиладиган ёки ҳаромни ҳалол қиладиган шартдан ташқари,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدَكُمْ جَارُهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ فَلاَ يَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ طَأْطَئُوا رُءُوسَهُمْ فَقَالَ مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَكْتَافِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ قَالُوا لَهُ أَنْ يَمْنَعَ جَارَهُ أَنْ يَضَعَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Зуҳрийдан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: мен уни айтаётганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар бирингизнинг қўшниси деворига ёғоч (тиргак) ўрнатишга рухсат сўраса, уни ман қилмасин,» дедилар. Абу Ҳурайра буни айтганида, улар бошларини қуйи солдилар. Шунда у: «Нега сизларни бундан юз ўгирган ҳолда кўраяпман? Аллоҳга қасамки, мен буни елкаларингиз орасига (албатта) отаман (такрор айтавераман),» деди. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Мужаммиъ ибн Жориядан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир, Шофеий ҳам шуни айтади. Баъзи олимлардан — жумладан Молик ибн Анасдан — ривоят қилинган; улар: киши қўшнисини деворига ёғоч қўйишдан ман қилиши мумкин, дедилар. Биринчи сўз тўғрироқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَمِينُ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ ‏"‏ عَلَى مَا صَدَّقَكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هُشَيْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هُوَ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ ظَالِمًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الْحَالِفِ وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ مَظْلُومًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الَّذِي اسْتَحْلَفَ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Манииъ — маъно бир — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Ҳушайм ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қасам, шеригингни унга ишонтирадиган (маъно) устидадир,» дедилар. Қутайба эса: «Шеригингнинг сени тасдиқлаган (маъноси) устидадир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни фақат Ҳушаймнинг Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳ — Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир. Баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинган: у деди: агар қасам эттирувчи золим бўлса, ният қасам ичувчининг ниятидир; агар қасам эттирувчи мазлум бўлса, ният қасам эттирган кишининг ниятидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الضُّبَعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اجْعَلُوا الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, ал-Мусанно ибн Саид ад-Дубаийдан, у Қатодадан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Йўлни етти тирсак (эни) қилинглар,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا تَشَاجَرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга ал-Мусанно ибн Саид ривоят қилди, Қатодадан, у Бушайр ибн Каъб ал-Адавийдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар йўл (эни) ҳақида низолашсангиз, уни етти тирсак қилинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу Вакииънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бушайр ибн Каъб ал-Адавийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уларнинг баъзилари буни Қатодадан, Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган; бу (ривоят) маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ غُلاَمًا بَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَدِّ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْمُونَةَ اسْمُهُ سُلَيْمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُخَيَّرُ الْغُلاَمُ بَيْنَ أَبَوَيْهِ إِذَا وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الْمُنَازَعَةُ فِي الْوَلَدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالاَ مَا كَانَ الْوَلَدُ صَغِيرًا فَالأُمُّ أَحَقُّ فَإِذَا بَلَغَ الْغُلاَمُ سَبْعَ سِنِينَ خُيِّرَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ ‏.‏ هِلاَلُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ هُوَ هِلاَلُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أُسَامَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Зиёд ибн Саъддан, у Ҳилол ибн Абу Маймуна ас-Саълабийдан, у Абу Маймунадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир болани отаси билан онаси ўртасида (танлаш) ихтиёрини бердилар. (Термизий) деди: бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг бобосидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Маймунанинг исми Сулаймдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир; улар дедилар: ота-она ўртасида бола ҳақида низо юз берса, болага ота-онаси ўртасида (танлаш) ихтиёри берилади. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: бола кичик бўлса, она ҳақлироқдир; бола етти ёшга етса, ота-онаси ўртасида ихтиёр берилади, дедилар. Ҳилол ибн Абу Маймуна — бу Ҳилол ибн Али ибн Усомадир, у мадиналикдир; ундан Яҳё ибн Абу Касир, Молик ибн Анас ва Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَمَّتِهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّ أَطْيَبَ مَا أَكَلْتُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ وَإِنَّ أَوْلاَدَكُمْ مِنْ كَسْبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَأَكْثَرُهُمْ قَالُوا عَنْ عَمَّتِهِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا إِنَّ يَدَ الْوَالِدِ مَبْسُوطَةٌ فِي مَالِ وَلَدِهِ يَأْخُذُ مَا شَاءَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَأْخُذُ مِنْ مَالِهِ إِلاَّ عِنْدَ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Закариё ибн Абу Зоида ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ривоят қилди, Умора ибн Умайрдан, у аммасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, еганларингизнинг энг поклари ўз касбингиздан (бўлгани)дир, ва албатта фарзандларингиз ҳам касбингиздандир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Уларнинг баъзилари буни Умора ибн Умайрдан, у онасидан, у Оишадан ривоят қилган. Кўпчилиги эса: аммасидан, у Оишадан, деганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир; улар дедилар: отанинг қўли фарзандининг молида очиқдир (кенгдир), хоҳлаганини олади. Баъзилари эса: эҳтиёж туғилган пайтдан бошқа ҳолда фарзандининг молидан олмайди, дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أَهْدَتْ بَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا فِي قَصْعَةٍ فَضَرَبَتْ عَائِشَةُ الْقَصْعَةَ بِيَدِهَا فَأَلْقَتْ مَا فِيهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ طَعَامٌ بِطَعَامٍ وَإِنَاءٌ بِإِنَاءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ал-Ҳафарий ривоят қилди, Суфён ас-Саврийдан, у Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг аёлларидан бири Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир косада таом ҳадя қилди. Шунда Оиша косани қўли билан уриб, ичидагини тўкиб юборди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Таом ўрнига таом, идиш ўрнига идиш,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعَارَ قَصْعَةً فَضَاعَتْ فَضَمِنَهَا لَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا أَرَادَ عِنْدِي سُوَيْدٌ الْحَدِيثَ الَّذِي رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَحَدِيثُ الثَّوْرِيِّ أَصَحُّ ‏.‏ اسْمُ أَبِي دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Сувайд ибн Абдулазиз хабар берди, Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир коса арият (вақтинча фойдаланишга) олдилар, у (коса) йўқолиб қолди, шунда уни уларга (эгаларига) товон (тўлаб) бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис маҳфуз (ишончли) эмас. Менинг наздимда Сувайд фақат ас-Саврий ривоят қилган ҳадисни назарда тутган, ас-Саврийнинг ҳадиси (эса) саҳиҳроқдир. Абу Довуднинг исми Умар ибн Саъддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ عُرِضْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَلَمْ يَقْبَلْنِي فَعُرِضْتُ عَلَيْهِ مِنْ قَابِلٍ فِي جَيْشٍ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَقَبِلَنِي ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَحَدَّثْتُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ ثُمَّ كَتَبَ أَنْ يُفْرَضَ لِمَنْ يَبْلُغُ الْخَمْسَ عَشْرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَتَبَ أَنَّ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ‏.‏ وَذَكَرَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فِي حَدِيثِهِ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ فَحَدَّثْنَا بِهِ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ فَقَالَ هَذَا حَدُّ مَا بَيْنَ الذُّرِّيَّةِ وَالْمُقَاتِلَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ أَنَّ الْغُلاَمَ إِذَا اسْتَكْمَلَ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ وَإِنِ احْتَلَمَ قَبْلَ خَمْسَ عَشْرَةَ فَحُكْمُهُ حُكْمُ الرِّجَالِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْبُلُوغُ ثَلاَثَةُ مَنَازِلَ بُلُوغُ خَمْسَ عَشْرَةَ أَوْ الاِحْتِلاَمُ فَإِنْ لَمْ يُعْرَفْ سِنُّهُ وَلاَ احْتِلاَمُهُ فَالإِنْبَاتُ يَعْنِي الْعَانَةَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Вазир ал-Воситий ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, Суфёндан, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: мен ўн тўрт ёшда бўлганимда лашкар (сафи)да Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўрсатилдим, лекин у мени қабул қилмадилар. Сўнгра ўн беш ёшда бўлганимда келгуси (йили) яна лашкарда унга кўрсатилдим, шунда у мени қабул қилдилар. Нофиъ деди: мен бу ҳадисни Умар ибн Абдулазизга айтиб бердим, у: «Бу кичик билан каттанинг ўртасидаги чегарадир,» деди. Сўнгра ўн беш (ёшга) етган кишига (жангчи сифатида нафақа) белгиланишини ёзди (буюрди). Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди), лекин унда Умар ибн Абдулазиз «бу кичик билан каттанинг ўртасидаги чегарадир» деб ёзганини зикр қилмади. Ибн Уяйна ўз ҳадисида (шуни) зикр қилди: Нофиъ деди: биз буни Умар ибн Абдулазизга айтиб бердик, у: «Бу зурриёт (болалар) билан жангчилар ўртасидаги чегарадир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Олимлар наздида амал шунга (биноан)дир, Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар; улар: бола ўн беш ёшни тўлдирса, унинг ҳукми эркаклар ҳукмидир, агар ўн беш ёшдан олдин эҳтилом бўлса ҳам, ҳукми эркаклар ҳукмидир, деб кўрадилар. Аҳмад ва Ишоқ дедилар: балоғат учта даражададир: ўн беш ёшга етиш ёки эҳтилом (бўлиш); агар унинг ёши ҳам, эҳтиломи ҳам билинмаса, (қов соҳасида) тук чиқиши (балоғат аломатидир).

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ مَرَّ بِي خَالِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ نِيَارٍ وَمَعَهُ لِوَاءٌ فَقُلْتُ أَيْنَ تُرِيدُ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ أَنْ آتِيَهُ بِرَأْسِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ قُرَّةَ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ عَنِ الْبَرَاءِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ عَدِيٍّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْبَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ وَرُوِيَ عَنْ أَشْعَثَ عَنْ عَدِيٍّ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْبَرَاءِ عَنْ خَالِهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Ашъасдан, у Адий ибн Собитдан, у ал-Бародан (ривоят қилдики), у деди: тоғам Абу Бурда ибн Ниёр қўлида байроқ билан олдимдан ўтди. Мен: «Қаёққа кетяпсиз?» дедим. У: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени отасининг хотинига уйланган бир кишининг олдига — унинг бошини келтиришим учун — юбордилар,» деди. (Термизий) деди: бу бобда Қурра ал-Музанийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: ал-Баронинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни Адий ибн Собитдан, у Абдуллоҳ ибн Язиддан, у ал-Бародан ривоят қилган. Шунингдек бу ҳадис Ашъасдан, у Адийдан, у Язид ибн ал-Бародан, у отасидан (ривоят қилинган) тарзда ҳам ривоят қилинган; ва Ашъасдан, у Адийдан, у Язид ибн ал-Бародан, у тоғасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилинган) тарзда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا النَّخْلَ فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ ‏.‏ فَأَبَى عَلَيْهِ فَاخْتَصَمُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا زُبَيْرُ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ ‏:‏ ‏(‏فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنِ اللَّيْثِ وَيُونُسَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ نَحْوَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Урвадан — у (Урва) унга ривоят қилдики, Абдуллоҳ ибн Зубайр унга ривоят қилди — Ансорлардан бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурида Зубайр билан, хурмоларни суғорадиган Ҳарра ариқлари (суви) ҳақида даъволашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, ўтсин,» деди. (Зубайр) эса бунга рози бўлмади. Шунда улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида даъволашдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Зубайрга: «Эй Зубайр, (аввал) ўзинг суғор, сўнгра сувни қўшнингга қўйиб юбор,» дедилар. Ансорий ғазабланиб: «Эй Расулаллоҳ! У сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг чеҳралари ўзгарди, сўнгра: «Эй Зубайр, суғор, сўнгра сувни (ер) деворларига (тўсиқларига) етгунча тут (тўсиб тур),» дедилар. Зубайр: «Аллоҳга қасамки, мен бу оят шу (воқеа) ҳақида нозил бўлган деб ўйлайман,» деди: «Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўз ораларидаги низоларда сени ҳакам қилмагунча имон келтирмайдилар,» (Нисо сураси, 65). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуайб ибн Абу Ҳамза буни Зуҳрийдан, у Урва ибн Зубайрдан, у Зубайрдан ривоят қилиб, унда Абдуллоҳ ибн Зубайрдан (деб) зикр қилмаган. Абдуллоҳ ибн Ваҳб эса буни ал-Лайс ва Юнусдан, улар Зуҳрийдан, у Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Зубайрдан, биринчи ҳадисга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَلَّبِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ أَعْتَقَ سِتَّةَ أَعْبُدٍ لَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُمْ فَبَلغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ قَوْلاً شَدِيدًا ثُمَّ دَعَاهُمْ فَجَزَّأَهُمْ ثُمَّ أَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَعْتَقَ اثْنَيْنِ وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ يَرَوْنَ اسْتِعْمَالَ الْقُرْعَةِ فِي هَذَا وَفِي غَيْرِهِ ‏.‏ وَأَمَّا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ فَلَمْ يَرَوُا الْقُرْعَةَ وَقَالُوا يُعْتَقُ مِنْ كُلِّ عَبْدٍ الثُّلُثُ وَيُسْتَسْعَى فِي ثُلُثَىْ قِيمَتِهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَلَّبِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الْجَرْمِيُّ وَهُوَ غَيْرُ أَبِي قِلاَبَةَ وَيُقَالُ مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَأَبُو قِلاَبَةَ الْجَرْمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Абу Қилобадан, у Абул-Муҳаллабдан, у Имрон ибн Ҳусайн (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Ансорлардан бир киши ўлими пайтида ўзига тегишли олтита қулни озод қилди ва ундан бошқа моли йўқ эди. Бу (хабар) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етди ва у (киши) ҳақида қаттиқ сўз айтдилар. Сўнгра уларни (қулларни) чақириб, уларни (уч) бўлакка бўлдилар, сўнгра улар ўртасида қуръа (чек) ташладилар ва иккитасини озод қилиб, тўрттасини қул ҳолида қолдирдилар. Бу (ҳадис) бир неча йўл билан Имрон ибн Ҳусайндан ривоят қилинган. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Имрон ибн Ҳусайннинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар наздида амал шунга (биноан)дир, бу Молик, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар бунда ва бошқа (масалалар)да қуръа (чек ташлаш)ни қўллашни (жоиз) деб кўрадилар. Куфа аҳлидан ва бошқалардан бўлган баъзи олимлар эса қуръани (жоиз деб) кўрмаганлар ва: ҳар бир қулдан учдан бири озод қилинади ва у (қул) баҳосининг учдан икки қисми учун ишлаб ҳақини тўлашга (қўйилади), дедилар. Абул-Муҳаллабнинг исми Абдурраҳмон ибн Амр ал-Жармийдир, у Абу Қилобадан бошқадир, унга Муовия ибн Амр ҳам дейилади. Абу Қилоба ал-Жармийнинг исми Абдуллоҳ ибн Зайддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّخَعِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ زَرَعَ فِي أَرْضِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَيْسَ لَهُ مِنَ الزَّرْعِ شَيْءٌ وَلَهُ نَفَقَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَالَ لاَ أَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ إِلاَّ مِنْ رِوَايَةِ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ حَدَّثَنَا مَعْقِلُ بْنُ مَالِكٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ الأَصَمِّ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Шарик ибн Абдуллаҳ ан-Нахаий ривоят қилди, у Абу Ишоқдан, у Атодан, у Рофеъ ибн Хадиждан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир қавмнинг ерида уларнинг рухсатисиз экин экса, экиндан унга ҳеч нарса йўқ, балки (қилган) харажати уники (қайтарилади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат шу йўл билан — Шарик ибн Абдуллаҳнинг ҳадиси орқали биламиз. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан (Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: бу ҳасан ҳадисдир, деди. Ва у: мен уни Абу Ишоқнинг ҳадисидан фақат Шарикнинг ривояти орқали биламан, деди. Муҳаммад деди: бизга Маъқил ибн Молик ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Уқба ибн ал-Асамм ривоят қилди, у Атодан, у Рофеъ ибн Хадиждан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ الْمَعْنَى الْوَاحِدُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، يُحَدِّثَانِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، نَحَلَ ابْنًا لَهُ غُلاَمًا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُشْهِدُهُ فَقَالَ ‏"‏ أَكُلَّ وَلَدِكَ نَحَلْتَهُ مِثْلَ مَا نَحَلْتَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَارْدُدْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْوَلَدِ حَتَّى قَالَ بَعْضُهُمْ يُسَوِّي بَيْنَ وَلَدِهِ حَتَّى فِي الْقُبْلَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَوِّي بَيْنَ وَلَدِهِ فِي النُّحْلِ وَالْعَطِيَّةِ الذَّكَرُ وَالأُنْثَى سَوَاءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْوَلَدِ أَنْ يُعْطَى الذَّكَرُ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ مِثْلَ قِسْمَةِ الْمِيرَاثِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Наср ибн Алий ва Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий — маъно бир хил — ривоят қилдилар, иккаласи деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан ва Муҳаммад ибн ан-Нуъмон ибн Баширдан, иккаласи ан-Нуъмон ибн Баширдан ривоят қилиб (айтдики): отаси ўғилларидан бирига бир қул (совға) берди-да, шоҳид бўлишларини сўраб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди. Шунда У: «Ҳамма болаларингга шунга (совға қилганинг) каби совға қилдингми?» дедилар. У: «Йўқ,» деди. У: «Ундай бўлса, уни қайтариб ол,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у ан-Нуъмон ибн Баширдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар болалар ўртасида тенгликни мустаҳаб дейдилар, ҳатто баъзилари: болалари ўртасида ҳатто ўпишда ҳам тенглик қилсин, деди. Баъзилари эса: совға ва атода болалар ўртасида тенглик қилсин — ўғил ва қиз тенг, деди. Бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Баъзилари эса: болалар ўртасидаги тенглик шуки, ўғилга икки қизнинг улуши каби берилсин, мерос тақсимоти каби, деди. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الشَّرِيدِ وَأَبِي رَافِعٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى عِيسَى بْنُ يُونُسَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ حَدِيثُ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ وَلاَ نَعْرِفُ حَدِيثَ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ‏.‏ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطَّائِفِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ عِنْدِي صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, у Саиддан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уйнинг қўшниси (сотилаётган) уйга (бошқалардан) ҳақлироқдир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда аш-Шарид, Абу Рофеъ ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Исо ибн Юнус уни Саид ибн Абу Аруба орқали, Қатодадан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилган. Саид орқали, Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли наздида саҳиҳ бўлгани — ал-Ҳасаннинг Самурадан (қилган) ҳадисидир, биз Қатоданинг Анасдан (қилган) ҳадисини фақат Исо ибн Юнуснинг ҳадисидан биламиз. Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон ат-Тоифийнинг Амр ибн аш-Шариддан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадиси ҳам шу бобда ҳасандир. Иброҳим ибн Майсара Амр ибн аш-Шариддан, у Абу Рофеъдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. У деди: мен Муҳаммаднинг: иккала ҳадис ҳам менинг наздимда саҳиҳдир, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ يُنْتَظَرُ بِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا إِذَا كَانَ طَرِيقُهُمَا وَاحِدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ وَعَبْدُ الْمَلِكِ هُوَ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ شُعْبَةَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ مِيزَانٌ ‏.‏ يَعْنِي فِي الْعِلْمِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا فَإِذَا قَدِمَ فَلَهُ الشُّفْعَةُ وَإِنْ تَطَاوَلَ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Абдуллаҳ ал-Воситий ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Жобирдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қўшни ўзининг шуфъа (сотиб олишда имтиёзли) ҳаққига ҳақлироқдир, агар уларнинг йўли бир бўлса, у ғойиб бўлса ҳам кутилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, бу ҳадисни Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Жобирдан (ривоят қилганидан) бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз. Шуъба Абдулмалик ибн Абу Сулаймонни айнан шу ҳадис сабабли (танқид) қилди, ҳолбуки Абдулмалик ҳадис аҳли наздида ишончли, омонатли (киши)дир; биз шу ҳадис сабабли ундан бошқа ҳеч ким уни (танқид) қилганини билмаймиз. Вакииъ Шуъбадан, у Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан бу ҳадисни ривоят қилган. Ибн ал-Муборакдан, у Суфён ас-Саврийдан ривоят қилинишича: Абдулмалик ибн Абу Сулаймон мезондир — яъни илмда, деди. Илм аҳли наздида бу ҳадисга амал шуки: киши ўзининг шуфъа ҳаққига ҳақлироқдир, у ғойиб бўлса ҳам; қайтиб келгач, шуфъа уники, агар (вақт) узайиб кетса ҳам.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ مُرْسَلاً عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِثْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ الشُّفْعَةَ إِلاَّ لِلْخَلِيطِ وَلاَ يَرَوْنَ لِلْجَارِ شُفْعَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ خَلِيطًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الشُّفْعَةُ لِلْجَارِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ хабар берди, у деди: бизга Маъмар хабар берди, у Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Жобир ибн Абдуллаҳдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Чегаралар ажратилиб, йўллар белгилангач, шуфъа йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари уни Абу Саламадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб ривоят қилган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли шунга амал қилади, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Усмон ибн Аффон бор; тобеинлар фуқаҳоларидан баъзилари ҳам шуни айтади, масалан Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар; бу Мадина аҳлининг сўзидир, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Рабиа ибн Абу Абдурраҳмон ва Молик ибн Анас бор; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади: улар шуфъани фақат шерик учун деб биладилар, қўшни шерик бўлмаса, унга шуфъа йўқ деб биладилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: шуфъа қўшни учундир, деди. Улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан марфуъ (қилинган) ҳадис билан далил келтирдилар: У: «Уйнинг қўшниси (сотилаётган) уйга ҳақлироқдир,» дедилар; яна: «Қўшни ўзига яқин (қўшни мулкка) ҳақлироқдир,» дедилар. Бу ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الشَّرِيكُ شَفِيعٌ وَالشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ مِثْلَ هَذَا لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ ثِقَةٌ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْخَطَأُ مِنْ غَيْرِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا تَكُونُ الشُّفْعَةُ فِي الدُّورِ وَالأَرَضِينَ وَلَمْ يَرَوُا الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Исо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо ривоят қилди, у Абу Ҳамза ас-Суккарийдан, у Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шерик — шафиъдир (шуфъага ҳақлидир), шуфъа эса ҳар нарсада (бўлади),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни бу шаклда фақат Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг ҳадисидан биламиз. Бир неча (рови) бу ҳадисни Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб ривоят қилган, бу эса саҳиҳроқдир. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, у Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини, шу маънода (ривоят қилди), унда Ибн Аббосдан (деб) йўқ; худди шундай бир неча (рови) Абдулазиз ибн Руфайъдан шу шаклда, унда Ибн Аббосдан (деб) бўлмаган ҳолда ривоят қилган, бу эса Абу Ҳамзанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза ишончли (киши)дир, хато Абу Ҳамзадан бошқасидан бўлиши мумкин. Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Абдулазиз ибн Руфайъдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Абу Бакр ибн Айёшнинг ҳадисига ўхшашини (ривоят қилди). Илм аҳлининг кўпчилиги: шуфъа фақат уйларда ва ерларда бўлади, деди ва ҳар нарсада шуфъа (бўлади) деб билмади. Баъзи илм аҳли эса: шуфъа ҳар нарсада (бўлади), деди. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً ثُمَّ اعْرِفْ وِكَاءَهَا وَوِعَاءَهَا وَعِفَاصَهَا ثُمَّ اسْتَنْفِقْ بِهَا فَإِنْ جَاءَ رَبُّهَا فَأَدِّهَا إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الْغَنَمِ فَقَالَ ‏"‏ خُذْهَا فَإِنَّمَا هِيَ لَكَ أَوْ لأَخِيكَ أَوْ لِلذِّئْبِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الإِبِلِ قَالَ فَغَضِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ أَوِ احْمَرَّ وَجْهُهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكَ وَلَهَا مَعَهَا حِذَاؤُهَا وَسِقَاؤُهَا حَتَّى تَلْقَى رَبَّهَا ‏"‏ ‏.‏ حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ يَزِيدَ مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْجَارُودِ بْنِ الْمُعَلَّى وَعِيَاضِ بْنِ حِمَارٍ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَرَخَّصُوا فِي اللُّقَطَةِ إِذَا عَرَّفَهَا سَنَةً فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهَا أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُعَرِّفُهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ تَصَدَّقَ بِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ لَمْ يَرَوْا لِصَاحِبِ اللُّقَطَةِ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا إِذَا كَانَ غَنِيًّا ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يَنْتَفِعُ بِهَا وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا لأَنَّ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ أَصَابَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صُرَّةً فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعَرِّفَهَا ثُمَّ يَنْتَفِعَ بِهَا وَكَانَ أُبَىٌّ كَثِيرَ الْمَالِ مِنْ مَيَاسِيرِ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعَرِّفَهَا فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهَا فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْكُلَهَا فَلَوْ كَانَتِ اللُّقَطَةُ لَمْ تَحِلَّ إِلاَّ لِمَنْ تَحِلُّ لَهُ الصَّدَقَةُ لَمْ تَحِلَّ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لأَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ أَصَابَ دِينَارًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَعَرَّفَهُ فَلَمْ يَجِدْ مَنْ يَعْرِفُهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَكْلِهِ وَكَانَ لاَ يَحِلُّ لَهُ الصَّدَقَةُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَتِ اللُّقَطَةُ يَسِيرَةً أَنْ يَنْتَفِعَ بِهَا وَلاَ يُعَرِّفَهَا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ دُونَ دِينَارٍ يُعَرِّفُهَا قَدْرَ جُمُعَةٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, у Рабиа ибн Абу Абдурраҳмондан, у ал-Мунбаисънинг озоди (мавлоси) Язиддан, у Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики): бир киши Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан луқта (топиб олинган нарса) ҳақида сўради. У: «Уни бир йил эълон қил, сўнг унинг боғичини, идишини ва қопқоғини эслаб қол, кейин (мол)идан фойдалан; агар эгаси келса, унга топшир,» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, адашган қўй-чи?» деди. У: «Уни ол, чунки у ё сеники, ё биродарингники, ё бўриникидир,» дедилар. У: «Эй Расулуллаҳ, адашган туя-чи?» деди. (Рови) деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ёноқлари қизаргунча — ёки юзи қизаргунча — ғазабландилар-да: «Сенга ундан нима (керак)? У билан бирга унинг туёғи ва сув (ичиш қуввати) бор — то эгасини учратгунча,» дедилар. Зайд ибн Холиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ал-Мунбаисънинг мавлоси Язиднинг Зайд ибн Холиддан (қилган) ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. У (Термизий) деди: бу бобда Убай ибн Каъб, Абдуллаҳ ибн Амр, ал-Жоруд ибн ал-Муалла, Иёз ибн Ҳимор ва Жарир ибн Абдуллаҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли шунга амал қилди: улар луқтани бир йил эълон қилгач, танийдиган киши топилмаса, ундан фойдаланишга рухсат бердилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: уни бир йил эълон қилади, агар эгаси келса (беради), акс ҳолда уни садақа қилади, деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Абдуллаҳ ибн ал-Муборакнинг сўзидир, бу Куфа аҳлининг ҳам сўзидир: улар луқта эгаси бой бўлса, ундан фойдаланишга (ҳақли) деб билмадилар. Шофеий эса: у бой бўлса ҳам ундан фойдаланади, деди; чунки Убай ибн Каъб Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ичида юз динор бўлган ҳамён топиб олди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга буни эълон қилишни, сўнг ундан фойдаланишни буюрдилар; Убай эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларининг бадавлатларидан, кўп мол эгаси эди; Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга уни эълон қилишни буюрдилар, танийдиган киши топилмагач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга уни ейишни буюрдилар. Агар луқта фақат садақа ҳалол бўлган кишига ҳалол бўлганида, у Алий ибн Абу Толибга ҳалол бўлмас эди, чунки Алий ибн Абу Толиб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир динор топиб олди, уни эълон қилди, танийдиган киши топилмагач, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга уни ейишни буюрдилар, ҳолбуки унга садақа ҳалол эмас эди. Баъзи илм аҳли луқта оз бўлса, уни эълон қилмай фойдаланишга рухсат берди. Баъзилари: бир динордан кам бўлса, уни бир жумъа (ҳафта) чамаси эълон қилади, деди. Бу Ишоқ ибн Иброҳимнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏ "‏ عَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنِ اعْتُرِفَتْ فَأَدِّهَا وَإِلاَّ فَاعْرِفْ وِعَاءَهَا وَعِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا وَعَدَدَهَا ثُمَّ كُلْهَا فَإِذَا جَاءَ صَاحِبُهَا فَأَدِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ал-Ҳанафий ривоят қилди, у деди: бизга аз-Заҳҳок ибн Усмон хабар берди, у деди: менга Солим Абун-Назр ривоят қилди, у Буср ибн Саиддан, у Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан луқта ҳақида сўралди. У: «Уни бир йил эълон қил; агар (эгаси) таниб олса, унга топшир, акс ҳолда унинг идишини, қопқоғини, боғичини ва сонини эслаб қол, кейин уни (фойдаланиб) егин; эгаси келса, унга топшир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Холиднинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Аҳмад деди: бу бобда энг саҳиҳ нарса шу ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ زَيْدِ بْنِ صُوحَانَ وَسَلْمَانَ بْنِ رَبِيعَةَ فَوَجَدْتُ سَوْطًا قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ فَالْتَقَطْتُ سَوْطًا فَأَخَذْتُهُ قَالاَ دَعْهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أَدَعُهُ تَأْكُلُهُ السِّبَاعُ لآخُذَنَّهُ فَلأَسْتَمْتِعَنَّ بِهِ ‏.‏ فَقَدِمْتُ عَلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ وَحَدَّثْتُهُ الْحَدِيثَ فَقَالَ أَحْسَنْتَ أَنَا وَجَدْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صُرَّةً فِيهَا مِائَةُ دِينَارٍ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ لِي ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً ‏"‏ ‏.‏ فَعَرَّفْتُهَا حَوْلاً فَمَا أَجِدُ مَنْ يَعْرِفُهَا ثُمَّ أَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً آخَرَ ‏"‏ ‏.‏ فَعَرَّفْتُهَا ثُمَّ أَتَيْتُهُ بِهَا فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا حَوْلاً آخَرَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ أَحْصِ عِدَّتَهَا وَوِعَاءَهَا وَوِكَاءَهَا فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا فَأَخْبَرَكَ بِعِدَّتِهَا وَوِعَائِهَا وَوِكَائِهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ وَإِلاَّ فَاسْتَمْتِعْ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Алий ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Нумайр ва Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, улар Суфён ас-Саврийдан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Сувайд ибн Ғафаладан (ривоят қилиб) деди: мен Зайд ибн Сувҳон ва Салмон ибн Рабиа билан (йўлга) чиқдим-да, бир қамчи топиб олдим. (Рови) Ибн Нумайр ўз ҳадисида: мен адашган бир қамчини топиб, уни олдим, деди. Улар: «Уни қўй,» деди. Мен: «Уни йиртқичлар еб кетиши учун қолдирмайман, албатта оламан ва ундан фойдаланаман,» дедим. Сўнг Убай ибн Каъбнинг олдига келдим-да, ундан бу ҳақда сўрадим ва воқеани айтиб бердим. У: «Яхши қилибсан; мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида ичида юз динор бўлган ҳамён топиб олдим,» деди. (Рови) деди: мен уни унга (Набийга) келтирдим, У менга: «Уни бир йил эълон қил,» дедилар. Мен уни бир йил эълон қилдим, танийдиган киши топмадим; сўнг уни яна унга келтирдим, У: «Уни яна бир йил эълон қил,» дедилар. Мен уни эълон қилдим, сўнг уни унга келтирдим, У: «Уни яна бир йил эълон қил,» дедилар ва: «Унинг сонини, идишини ва боғичини ҳисоблаб қўй; агар уни сўровчи келиб, сенга сонини, идишини ва боғичини хабар берса, уни унга бер, акс ҳолда ундан фойдалан,» дедилар. У (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أَصَابَ عُمَرُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَصَبْتُ مَالاً بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ فَمَا تَأْمُرُنِي قَالَ ‏ "‏ إِنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا وَتَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنَّهَا لاَ يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ تَصَدَّقَ بِهَا فِي الْفُقَرَاءِ وَالْقُرْبَى وَفِي الرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَالضَّيْفِ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ ‏.‏ قَالَ فَذَكَرْتُهُ لِمُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ فَقَالَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَوْنٍ فَحَدَّثَنِي بِهِ رَجُلٌ آخَرُ أَنَّهُ قَرَأَهَا فِي قِطْعَةِ أَدِيمٍ أَحْمَرَ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ وَأَنَا قَرَأْتُهَا عِنْدَ ابْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَكَانَ فِيهِ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا فِي إِجَازَةِ وَقْفِ الأَرَضِينَ وَغَيْرِ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим хабар берди, у Ибн Авндан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилиб) деди: Умар Хайбарда бир ерга эга бўлди-да: «Эй Расулуллаҳ, мен Хайбарда бир мол топдим, мен наздимда ундан қимматлироқ молга ҳеч қачон эга бўлмаганман; менга нима буюрасиз?» деди. У: «Агар хоҳласанг, унинг аслини (мулклигини) ушлаб туриб, ундан садақа қил,» дедилар. Шунда Умар ундан садақа қилди: унинг асли сотилмайди, ҳадя қилинмайди, мерос ҳам қилинмайди; у фақирларга, қариндошларга, қул озод қилишга, Аллаҳ йўлида (жиҳодга), йўловчига ва меҳмонга садақа қилди; унга васий бўлган кишининг ундан маъқул тарзда ейишида ёки мол орттирмаган ҳолда дўстига таом едиришида гуноҳ йўқдир. (Рови) деди: мен буни Муҳаммад ибн Сийринга айтдим, у: «ғайра мутамаввил» ўрнига «ғайра мутаассил молан» (мол тўпламаган ҳолда) деди. Ибн Авн деди: менга бошқа бир киши: мен уни қизил терининг бир бўлагида ўқидим, унда «ғайра мутаассил молан» (мол тўпламаган ҳолда) деб (ёзилган) эди, деб ривоят қилди. Исмоил деди: мен ҳам уни Убайдуллаҳ ибн Умарнинг (ўғли) ҳузурида ўқидим, унда «ғайра мутаассил молан» (мол тўпламаган ҳолда) деб (ёзилган) эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли наздида шунга амал қилинади; биз улардан ўтганлар орасида ерларни ва шу кабиларни вақф қилишнинг жоизлигида ихтилоф бўлганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ وَعِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Алий ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, у ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Инсон ўлганда, унинг амали учтасидан бошқаси узилади: давом этувчи садақа (садақа жория), фойдаланиладиган илм ва у учун дуо қилувчи солиҳ фарзанд,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳайвоннинг етказган жароҳати бекордир (ғарамсиз), қудуқ (сабабли ҳалок бўлиш) бекордир, кон (сабабли ҳалок бўлиш) бекордир; рикоз (қадимги кўмилган хазина)да эса бешдан бир (закот) бордир,» дедилар. Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, улар Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). У (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн ас-Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас хабар берди, ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ҳайвоннинг етказган жароҳати бекордир» деган ҳадисининг тафсири (шуки): у — беҳуда (кетади), унда дия (хунпули) йўқ, дейди. Абу Исо (Термизий) деди: «ҳайвоннинг етказган жароҳати бекордир» деган сўзининг маъносини баъзи илм аҳли шундай тафсир қилди: улар дедиларки, «ал-ажмў» — эгасидан қочиб кетган ҳайвондир; у қочиб кетганида нимани (зарар) етказса, эгасига тўлов йўқдир. «Кон бекордир» (дегани): киши бир кон қазса-да, унга бир инсон йиқилиб (ҳалок бўл)са, унга тўлов йўқ, дейди; қудуқ ҳам шундай: киши уни (умумий) йўл учун қазса-да, унга бир инсон йиқилиб (ҳалок бўл)са, эгасига тўлов йўқдир. «Рикозда бешдан бир бордир» (дегани): рикоз — жоҳилият аҳлининг кўмилган (хазинаси)дан топилган нарсадир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирни ҳокимга топширади, қолгани эса уники бўлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَى أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ وَلَيْسَ لِعِرْقِ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ قَالُوا لَهُ أَنْ يُحْيِيَ الأَرْضَ الْمَوَاتَ بِغَيْرِ إِذْنِ السُّلْطَانِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ لَهُ أَنْ يُحْيِيَهَا إِلاَّ بِإِذْنِ السُّلْطَانِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرٍ وَسَمُرَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيَّ عَنْ قَوْلِهِ ‏"‏ وَلَيْسَ لِعِرْقِ ظَالِمٍ حَقٌّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الْعِرْقُ الظَّالِمُ الْغَاصِبُ الَّذِي يَأْخُذُ مَا لَيْسَ لَهُ ‏.‏ قُلْتُ هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَغْرِسُ فِي أَرْضِ غَيْرِهِ قَالَ هُوَ ذَاكَ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий хабар берди, у деди: бизга Айюб хабар берди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Саид ибн Зайддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): У: «Ким ўлик (эгасиз) ерни обод қилса, у уники бўлади; золим (кишининг) томирига эса ҳақ йўқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилари уни Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал қилиб ривоят қилган. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир; улар: унга ҳоким рухсатисиз эгасиз ерни обод қилиш (ҳаққи) бор, дедилар. Баъзилари эса: унга уни фақат ҳоким рухсати билан обод қилиш (жоиз), деди. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. У (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Касирнинг бобоси Амр ибн Авф ал-Музаний ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: мен Абул-Валид ат-Таёлисийдан «золим томирига ҳақ йўқдир» деган сўзи ҳақида сўрадим. У: золим томир — ўзиники бўлмаган нарсани олувчи ғосибдир, деди. Мен: у бошқанинг ерида (дарахт) экувчи кишими? дедим. У: ўша, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у Ваҳб ибн Кайсондан, у Жобир ибн Абдуллаҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): У: «Ким ўлик (эгасиз) ерни обод қилса, у уники бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

قَالَ قُلْتُ لِقُتَيْبَةَ بْنِ سَعِيدٍ حَدَّثَكُمْ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرِبِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ شُرَاحِيلَ، عَنْ سُمَىِّ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ شُمَيْرٍ، عَنْ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ، أَنَّهُ وَفَدَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَقْطَعَهُ الْمِلْحَ فَقَطَعَ لَهُ فَلَمَّا أَنْ وَلَّى قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمَجْلِسِ أَتَدْرِي مَا قَطَعْتَ لَهُ إِنَّمَا قَطَعْتَ لَهُ الْمَاءَ الْعِدَّ ‏.‏ قَالَ فَانْتَزَعَهُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَسَأَلَهُ عَمَّا يُحْمَى مِنَ الأَرَاكِ قَالَ ‏ "‏ مَا لَمْ تَنَلْهُ خِفَافُ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ فَأَقَرَّ بِهِ قُتَيْبَةُ وَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ قَيْسٍ الْمَأْرِبِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ الْمَأْرِبُ نَاحِيَةٌ مِنَ الْيَمَنِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبْيَضَ بْنِ حَمَّالٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْقَطَائِعِ يَرَوْنَ جَائِزًا أَنْ يُقْطِعَ الإِمَامُ لِمَنْ رَأَى ذَلِكَ ‏.‏

(Рови) деди: мен Қутайба ибн Саидга: сизларга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Қайс ал-Маърибий ривоят қилдими (деб сўрадим, у) деди: менга отам ривоят қилди, у Сумома ибн Шуроҳилдан, у Сумайй ибн Қайсдан, у Шумайрдан, у Абяз ибн Ҳаммолдан (ривоят қилдики): у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурларига (вакил бўлиб) келди-да, ундан туз (кони)ни ўзига ажратиб беришларини сўради, У эса уни унга ажратиб бердилар. У орқасига қайтаётганида, мажлисдаги бир киши: «Унга нима ажратиб берганингизни биласизми? Сиз унга оқиб турмайдиган (чексиз) сувни ажратиб бердингиз,» деди. (Рови) деди: шунда У уни ундан тортиб олдилар. (Рови) деди: у ундан арак (дарахтзори)дан нимани ҳимоя қилиш (мумкинлиги) ҳақида сўради. У: «Туяларнинг оёғи етмайдиган (жойни),» дедилар. Қутайба буни тасдиқлаб: ҳа, деди. Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Яҳё ибн Қайс ал-Маърибий шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Маъриб — Яманнинг бир томонидир. У (Термизий) деди: бу бобда Воил ва Асмо бинт Абу Бакрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абяз ибн Ҳаммолнинг ҳадиси ғарибдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳли наздида (ер) бўлакларини ажратиб бериш (қатоеъ) борасида шунга амал қилинади: улар имом (ер)ни ўзи муносиб кўрган кишига ажратиб бериши жоиз деб биладилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَلْقَمَةَ بْنَ وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقْطَعَهُ أَرْضًا بِحَضْرَمَوْتَ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودُ وَأَخْبَرَنَا النَّضْرُ، عَنْ شُعْبَةَ، وَزَادَ، فِيهِ وَبَعَثَ مَعَهُ مُعَاوِيَةَ لِيُقْطِعَهَا إِيَّاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у Симокдан (ривоят қилиб) деди: мен Алқама ибн Воилнинг отасидан ривоят қилаётганини эшитдимки: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга Ҳазрамавтда бир ерни ажратиб бердилар. Маҳмуд деди: бизга ан-Назр Шуъбадан хабар берди ва унда: «У билан бирга Муовияни уни ажратиб бериши учун юбордилар,» деб (сўз) зиёда қилди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ طَيْرٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلاَّ كَانَتْ لَهُ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ وَجَابِرٍ وَأُمِّ مُبَشِّرٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Қатодадан, у Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб): У: «Қайси бир мусулмон бир кўчат экса ёки бир экин экса-да, ундан инсон ёки қуш ёки ҳайвон еса, бу албатта унга садақа бўлади,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Айюб, Жобир, Умм Мубашшир ва Зайд ибн Холиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِالْمُزَارَعَةِ بَأْسًا عَلَى النِّصْفِ وَالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ ‏.‏ وَاخْتَارَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَكُونَ الْبَذْرُ مِنْ رَبِّ الأَرْضِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمُزَارَعَةَ بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ وَلَمْ يَرَوْا بِمُسَاقَاةِ النَّخِيلِ بِالثُّلُثِ وَالرُّبُعِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَصِحَّ شَيْءٌ مِنَ الْمُزَارَعَةِ إِلاَّ أَنْ يَسْتَأْجِرَ الأَرْضَ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид хабар берди, Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбар аҳли билан ундан чиқадиган мева ёки экиннинг ярмига (шерикчилик) иши қилдилар. У деди: Бу бобда Анас, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашоблари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар ярмига, учдан бирига ва тўртдан бирига музораа (зироат шерикчилиги) қилишни макруҳ кўрмаганлар. Баъзилари уруғ ер эгасидан бўлишини ихтиёр қилдилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли учдан бир ва тўртдан бирга музораани макруҳ кўрдилар, аммо хурмони учдан бир ва тўртдан бирга мусоқот (парвариш шерикчилиги) қилишни макруҳ кўрмадилар. Бу Молик ибн Анас ва Шофеъийнинг сўзидир. Баъзилари музораанинг ҳеч нарсаси тўғри бўлмайди, фақат ерни олтин ва кумушга ижарага олишдан бошқа, деб кўрдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا إِذَا كَانَتْ لأَحَدِنَا أَرْضٌ أَنْ يُعْطِيَهَا بِبَعْضِ خَرَاجِهَا أَوْ بِدَرَاهِمَ وَقَالَ ‏ "‏ إِذَا كَانَتْ لأَحَدِكُمْ أَرْضٌ فَلْيَمْنَحْهَا أَخَاهُ أَوْ لِيَزْرَعْهَا ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, Абу Ҳасиндан, у Мужоҳиддан, у Рофеъ ибн Хадиждан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизни биз учун фойдали бўлган бир ишдан қайтардилар: бирортамизда ер бўлса, уни ҳосилининг бир қисмига ёки дирҳамларга (ижарага) беришимиздан. Ва: «Бирортангизда ер бўлса, уни биродарига (бепул) берсин ёки ўзи эксин,» дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُحَرِّمِ الْمُزَارَعَةَ وَلَكِنْ أَمَرَ أَنْ يَرْفُقَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ رَافِعٍ فِيهِ اضْطِرَابٌ يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عُمُومَتِهِ وَيُرْوَى عَنْهُ عَنْ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ وَهُوَ أَحَدُ عُمُومَتِهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْهُ عَلَى رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ رضى الله عنهما ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Фазл ибн Мусо аш-Шайбоний хабар берди, бизга Шарик хабар берди, Шуъбадан, у Амр ибн Динордан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) музораани ҳаром қилмадилар, балки уларнинг бир-бирига мурувват кўрсатишини буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Рофеънинг ҳадисида изтироб (ривоятда чалкашлик) бор: бу ҳадис Рофеъ ибн Хадиждан, унинг амакиларидан ривоят қилинади, ундан, Зуҳайр ибн Рофеъдан ҳам ривоят қилинади — у (Рофеънинг) амакиларидан биридир. Бу ҳадис ундан турли ривоятлар билан ривоят қилинган. Бу бобда Зайд ибн Собит ва Жобир (розияллаҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар) бор.