حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، قَالَ وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بَعْدَ صَلاَةِ الْغَدَاةِ مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ فَقَالَ رَجُلٌ إِنَّ هَذِهِ مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَمَاذَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ يَرَى اخْتِلاَفًا كَثِيرًا وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فَإِنَّهَا ضَلاَلَةٌ فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَعَلَيْهِ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَالْعِرْبَاضُ بْنُ سَارِيَةَ يُكْنَى أَبَا نَجِيحٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ حُجْرِ بْنِ حُجْرٍ عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Бақийя ибн ал-Валид ривоят қилди, Баҳир ибн Саъддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни бомдод намозидан сўнг бизга шундай таъсирли ваъз қилдиларки, ундан кўзлар ёшланди ва қалблар титради. Шунда бир киши: «Албатта, бу (хайрлашаётган) видолашувчининг ваъзига ўхшайди, бизга нимани васият қиласиз, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Мен сизларга Аллаҳдан қўрқишни (тақвони), эшитиш ва итоат қилишни — агарчи (амир) ҳабаш қули бўлса ҳам — васият қиламан. Албатта, сизлардан ким (мендан кейин) яшаса, кўп ихтилофни кўради. Бидъат ишлардан сақланинглар, чунки улар залолатдир. Сизлардан ким бунга етишса, менинг суннатим ва тўғри йўл тутган, ҳидоят топган халифаларнинг суннатига маҳкам (эргашинглар), унга озиқ тишларингиз билан (маҳкам) ёпишинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Савр ибн Язид Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бизга буни ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ва бошқа бир нечалари ривоят қилишди, улар: бизга Абу Осим ривоят қилди, дедилар, у Савр ибн Язиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Ал-Ирбод ибн Сория Абу Нажиҳ деб куния қилинади. Бу ҳадис Ҳужр ибн Ҳужрдан, у Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ " اعْلَمْ " . قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " اعْلَمْ يَا بِلاَلُ " . قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " أَنَّهُ مَنْ أَحْيَا سُنَّةً مِنْ سُنَّتِي قَدْ أُمِيتَتْ بَعْدِي فَإِنَّ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلَ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنِ ابْتَدَعَ بِدْعَةَ ضَلاَلَةٍ لاَ يَرْضَاهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ عَمِلَ بِهَا لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أَوْزَارِ النَّاسِ شَيْئًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ مِصِّيصِيٌّ شَامِيٌّ وَكَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ .
Бизга Абдуллаҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Уяйна хабар берди, Марвон ибн Муовия ал-Фазорийдан, у Касир ибн Абдуллаҳдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Билол ибн ал-Ҳорисга: «Билиб қўй,» дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Билиб қўй, эй Билол,» дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Албатта, ким мендан кейин ўлиб кетган суннатларимдан бирини тирилтирса, унга у билан амал қилганларнинг ажрига ўхшаш ажр бўлади, уларнинг ажрларидан бирор нарса камаймайди. Ва ким Аллаҳ ҳамда Унинг Расули рози бўлмайдиган залолат бидъатини пайдо қилса, унга у билан амал қилганларнинг гуноҳларига ўхшаш гуноҳ бўлади, бу эса одамларнинг гуноҳларидан бирор нарсани камайтирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Уяйна миссисалик шомликдир. Касир ибн Абдуллаҳ эса ибн Амр ибн Авф ал-Музанийдир.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الأَنْصَارِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا بُنَىَّ إِنْ قَدَرْتَ أَنْ تُصْبِحَ وَتُمْسِيَ لَيْسَ فِي قَلْبِكَ غِشٌّ لأَحَدٍ فَافْعَلْ " . ثُمَّ قَالَ لِي " يَا بُنَىَّ وَذَلِكَ مِنْ سُنَّتِي وَمَنْ أَحْيَا سُنَّتِي فَقَدْ أَحَبَّنِي . وَمَنْ أَحَبَّنِي كَانَ مَعِي فِي الْجَنَّةِ " . وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ثِقَةٌ وَأَبُوهُ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ صَدُوقٌ إِلاَّ أَنَّهُ رُبَّمَا يَرْفَعُ الشَّىْءَ الَّذِي يُوقِفُهُ غَيْرُهُ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ يَقُولُ قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ شُعْبَةُ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ وَكَانَ رَفَّاعًا وَلاَ نَعْرِفُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ رِوَايَةً إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَقَدْ رَوَى عَبَّادُ بْنُ مَيْسَرَةَ الْمِنْقَرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَذَاكَرْتُ بِهِ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَلَمْ يُعْرَفْ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثُ وَلاَ غَيْرُهُ وَمَاتَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ سَنَةَ ثَلاَثٍ وَتِسْعِينَ وَمَاتَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ بَعْدَهُ بِسَنَتَيْنِ مَاتَ سَنَةَ خَمْسٍ وَتِسْعِينَ .
Бизга Муслим ибн Ҳотим ал-Ансорий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у отасидан, у Али ибн Зайддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), у деди: Анас ибн Молик айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй ўғилчам, агар тонгни ва кечни қалбингда ҳеч кимга нисбатан ғаш (ғараз) бўлмаган ҳолда қаршилашга қодир бўлсанг, шундай қил,» дедилар. Сўнг менга: «Эй ўғилчам, бу менинг суннатимдандир. Ким менинг суннатимни тирилтирса, у мени севибди. Ким мени севса, жаннатда мен билан бирга бўлади,» дедилар. Ҳадисда узун бир қисса бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ушбу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ал-Ансорий ишончли (сиқа)дир, отаси ҳам ишончлидир. Али ибн Зайд эса саддуқ (рост сўзловчи)дир, бироқ у баъзан бошқалар мавқуф қилган (саҳобага тўхтатиб қолдирган) нарсани марфуъ қилиб (Набийга кўтариб) қўяди. (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад ибн Башшорни эшитдим, у: Абул-Валид айтди, деди: Шуъба деди: бизга Али ибн Зайд ривоят қилди, у (ҳадисни) кўтарувчи (рофо) эди ва биз Саид ибн ал-Мусайябдан, Анасдан ушбу узун ҳадисдан бошқа ривоятни билмаймиз. Бу ҳадисни Аббод ибн Майсара ал-Минқарий Али ибн Зайддан, у Анасдан ривоят қилган ва унда Саид ибн ал-Мусайябдан деб зикр қилмаган. Абу Исо деди: мен буни Муҳаммад ибн Исмоилга айтиб эслатдим, аммо у уни танимади ва Саид ибн ал-Мусайябдан, Анасдан бу ҳадис ҳам, бошқаси ҳам маълум эмас. Анас ибн Молик тўқсон учинчи йили вафот этган, Саид ибн ал-Мусайяб эса ундан икки йил кейин — тўқсон бешинчи йили вафот этган.