حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَمُعَاوِيَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар ривоят қилди, (у деди:) менга Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинд ривоят қилди, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ кимга яхшиликни ирода қилса, уни динда фақиҳ (фаҳмли) қилиб қўяди,» дедилар. Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра ва Муовиядан ҳам (ривоят бор). Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким илм излаб бирор йўлга кирса, Аллаҳ унга жаннатга (борадиган) йўлни осонлаштиради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ الْعَتَكِيُّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ الرَّازِيِّ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ خَرَجَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ فَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Холид ибн Язид ал-Атакий ривоят қилди, у Абу Жаъфар ар-Розийдан, у ар-Рабииъ ибн Анасдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким илм талабида (излаб) чиқса, қайтиб келгунига қадар Аллаҳ йўлидадир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзилар уни ривоят қилиб, (Набийга) марфуъ қилмаганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُعَلَّى، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ خَيْثَمَةَ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَخْبَرَةَ، عَنْ سَخْبَرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ كَانَ كَفَّارَةً لِمَا مَضَى " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفُ الإِسْنَادِ . أَبُو دَاوُدَ يُضَعَّفُ وَلاَ نَعْرِفُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَخْبَرَةَ كَبِيِرَ شَيْءٍ وَلاَ لأَبِيهِ وَاسْمُ أَبِي دَاوُدَ نُفَيْعٌ الأَعْمَى تَكَلَّمَ فِيهِ قَتَادَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Муҳаммад ибн Ҳумайд ар-Розий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн ал-Муалло ривоят қилди, у деди: бизга Зиёд ибн Хайсама ривоят қилди, у Абу Довуддан, у Абдуллоҳ ибн Сахбарадан, у Сахбарадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ким илм талаб қилса, (бу) ўтган (гуноҳлари) учун каффарот бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу исноди заиф ҳадисдир. Абу Довуд заиф саналади, Абдуллоҳ ибн Сахбара ҳақида ҳам, отаси ҳақида ҳам катта (эътиборли) нарса билмаймиз. Абу Довуднинг исми Нуфайъ ал-Аъмо бўлиб, уни Қатода ва аҳли илмдан кўплари (заифликда) тилга олганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ عَلِمَهُ ثُمَّ كَتَمَهُ أُلْجِمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Аҳмад ибн Будайл ибн Қурайш ал-Ёмий ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, у Умора ибн Зозондан, у Али ибн ал-Ҳакамдан, у Атодан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўзи билган илм ҳақида сўралиб, сўнг уни яширса, Қиёмат кунида оловдан бўлган жилов билан жиловланади,» дедилар. Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، قَالَ كُنَّا نَأْتِي أَبَا سَعِيدٍ فَيَقُولُ مَرْحَبًا بِوَصِيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ النَّاسَ لَكُمْ تَبَعٌ وَإِنَّ رِجَالاً يَأْتُونَكُمْ مِنْ أَقْطَارِ الأَرَضِينَ يَتَفَقَّهُونَ فِي الدِّينِ فَإِذَا أَتَوْكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَيْرًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ عَلِيٌّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ كَانَ شُعْبَةُ يُضَعِّفُ أَبَا هَارُونَ الْعَبْدِيَّ . قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مَا زَالَ ابْنُ عَوْنٍ يَرْوِي عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ حَتَّى مَاتَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو هَارُونَ اسْمُهُ عُمَارَةُ بْنُ جُوَيْنٍ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ал-Ҳафарий ривоят қилди, у Суфёндан, у Абу Ҳорун ал-Абдийдан (ривоят қилдики), у деди: Биз Абу Саиднинг олдига келар эдик, у: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг васияти(га лойиқ кишилар)га марҳабо. Албатта Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): Албатта одамлар сизларга тобедирлар ва албатта ер (ўлка)ларининг (турли) томонларидан кишилар сизларнинг олдингизга динни ўрганиш учун келадилар. Бас, улар олдингизга келганларида, уларга яхшилик (қилишни) тавсия қилиб олинг, дедилар,» дер эди. Абу Исо (Термизий) деди: Али айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба Абу Ҳорун ал-Абдийни заиф санарди. Яҳё ибн Саид айтди: Ибн Авн вафот этгунигача Абу Ҳорун ал-Абдийдан ривоят қилишдан тўхтамади. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳоруннинг исми Умора ибн Жувайндир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَأْتِيكُمْ رِجَالٌ مِنْ قِبَلِ الْمَشْرِقِ يَتَعَلَّمُونَ فَإِذَا جَاءُوكُمْ فَاسْتَوْصُوا بِهِمْ خَيْرًا " . قَالَ فَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ إِذَا رَآنَا قَالَ مَرْحَبًا بِوَصِيَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هَارُونَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Нуҳ ибн Қайс ривоят қилди, у Абу Ҳорун ал-Абдийдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Сизларнинг олдингизга машриқ (шарқ) томонидан кишилар (илм) ўрганиб келадилар. Бас, улар олдингизга келганларида, уларга яхшилик (қилишни) тавсия қилиб олинг,» дедилар. У (рови) деди: Абу Саид бизни кўрганида: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг васияти(га лойиқ кишилар)га марҳабо,» дер эди. У (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Абу Ҳоруннинг Абу Саид ал-Худрийдан (қилган) ривояти орқалигина биламиз.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ لاَ يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنَ النَّاسِ وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَتْرُكْ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُءُوسًا جُهَّالاً فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَزِيَادِ بْنِ لَبِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ هَذَا .
Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Осдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта Аллаҳ илмни одамлардан тортиб олиш билан олиб қўймайди, балки илмни уламоларни олиб қўйиш билан олиб қўяди. Ниҳоят бирорта олим қолдирмаган пайтда, одамлар жоҳилларни бошлиқ қилиб оладилар ва улардан сўралганда илмсиз фатво берадилар, шунда ўзлари ҳам адашадилар, (бошқаларни) ҳам адаштирадилар,» дедилар. Бу бобда Оиша ва Зиёд ибн Лабиддан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни аз-Зуҳрий ҳам Урвадан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, яна Урвадан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу каби ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَشَخَصَ بِبَصَرِهِ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ قَالَ " هَذَا أَوَانٌ يُخْتَلَسُ الْعِلْمُ مِنَ النَّاسِ حَتَّى لاَ يَقْدِرُوا مِنْهُ عَلَى شَيْءٍ " . فَقَالَ زِيَادُ بْنُ لَبِيدٍ الأَنْصَارِيُّ كَيْفَ يُخْتَلَسُ مِنَّا وَقَدْ قَرَأْنَا الْقُرْآنَ فَوَاللَّهِ لَنَقْرَأَنَّهُ وَلَنُقْرِئَنَّهُ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا . فَقَالَ " ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ يَا زِيَادُ إِنْ كُنْتُ لأَعُدُّكَ مِنْ فُقَهَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ هَذِهِ التَّوْرَاةُ وَالإِنْجِيلُ عِنْدَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَمَاذَا تُغْنِي عَنْهُمْ " . قَالَ جُبَيْرٌ فَلَقِيتُ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ قُلْتُ أَلاَ تَسْمَعُ إِلَى مَا يَقُولُ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ قَالَ صَدَقَ أَبُو الدَّرْدَاءِ إِنْ شِئْتَ لأُحَدِّثَنَّكَ بِأَوَّلِ عِلْمٍ يُرْفَعُ مِنَ النَّاسِ الْخُشُوعُ يُوشِكُ أَنْ تَدْخُلَ مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَلاَ تَرَى فِيهِ رَجُلاً خَاشِعًا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَمُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ سَعِيِدٍ الْقَطَّانِ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ نَحْوُ هَذَا . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Солиҳ хабар берди, менга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, у Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отаси Жубайр ибн Нуфайрдан, у Абуд-Дардодан (ривоят қилди), у деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга эдик. У кўзини осмонга кўтарди-да, сўнг: «Бу шундай пайтки, унда илм одамлардан ўғирлаб олинади, ҳатто улар ундан бирор нарсага ҳам қодир бўлмай қоладилар,» дедилар. Шунда Зиёд ибн Лабид ал-Ансорий: «Биз Қуръонни ўқиб турган ҳолимизда, у биздан қандай ўғирланади? Аллаҳга қасамки, биз уни албатта ўқиймиз ва хотинларимиз ҳамда фарзандларимизга ҳам ўқитамиз,» деди. Шунда У (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Онанг сени йўқотсин, эй Зиёд! Мен сени Мадина аҳлининг фақиҳларидан деб ҳисоблардим. Мана Таврот ва Инжил яҳудий ва насороларнинг ҳузурида-ку, лекин бу (китоблар) уларга нима фойда берди?» дедилар. Жубайр деди: Сўнг мен Убода ибнус-Сомит билан учрашдим ва: «Биродаринг Абуд-Дардо айтаётган нарсани эшитмадингми?» дедим-да, Абуд-Дардо айтган нарсани унга хабар бердим. У: «Абуд-Дардо рост айтибди. Агар истасанг, мен сенга одамлардан биринчи бўлиб кўтариб олинадиган илм ҳақида айтиб бераман: у хушуъдир. Шундай бўлиб қоладики, сен жамоат масжидига кириб, унда бирор хушуъли кишини кўрмайсан,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муовия ибн Солиҳ ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир, биз Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан бошқа ҳеч ким у ҳақида (танқид) сўзлаганини билмаймиз. Муовия ибн Солиҳдан шунга ўхшаш (ривоят) ҳам келтирилган. Баъзилар бу ҳадисни Абдурраҳмон ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, у отасидан, у Авф ибн Моликдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِيُجَارِيَ بِهِ الْعُلَمَاءَ أَوْ لِيُمَارِيَ بِهِ السُّفَهَاءَ أَوْ يَصْرِفَ بِهِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ النَّارَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى بْنِ طَلْحَةَ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَهُمْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Абул-Ашъас Аҳмад ибнул-Миқдом ал-Ижлий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Умайя ибн Холид ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа ривоят қилди, менга Каъб ибн Моликнинг ўғли ривоят қилди, у отасидан (ривоят қилди), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким илмни уламолар билан баҳслашиш учун ёки унинг воситасида аҳмоқлар билан тортишиш учун ёхуд у билан одамларнинг юзларини ўзига қаратиш учун талаб қилса, Аллаҳ уни дўзахга киритади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билан биламиз. Ишоқ ибн Яҳё ибн Талҳа улар наздида унчалик кучли (рови) эмас, у ўзининг ёдлаш (қобилияти) жиҳатидан танқид қилинган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ الْهُنَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دُرَيْكٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ تَعَلَّمَ عِلْمًا لِغَيْرِ اللَّهِ أَوْ أَرَادَ بِهِ غَيْرَ اللَّهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Али ибн Наср ибн Али ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Аббод ал-Ҳуноий ривоят қилди, бизга Али ибнул-Муборак ривоят қилди, у Айюб ас-Сихтиёнийдан, у Холид ибн Дурайкдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), У: «Ким Аллаҳдан ўзга (учун) бирор илм ўрганса ёки у билан Аллаҳдан ўзгани кўзласа, дўзахдан ўрин тайёрлаб олсин,» дедилар. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Айюб ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ نِصْفَ النَّهَارِ قُلْنَا مَا بَعَثَ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ لِشَيْءٍ سَأَلَهُ عَنْهُ فَقُمْنَا فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ نَعَمْ سَأَلَنَا عَنْ أَشْيَاءَ سَمِعْنَاهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ حَتَّى يُبَلِّغَهُ غَيْرَهُ فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, бизга Умар ибн Сулаймон - Умар ибнул-Хаттобнинг авлодидан - хабар берди, у деди: Мен Абдурраҳмон ибн Абон ибн Усмоннинг ўз отасидан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: Зайд ибн Собит кун ярмида Марвоннинг ҳузуридан чиқди. Биз: «У буни бу вақтда фақат ундан сўраган бир нарса учунгина чақирган бўлса керак,» дедик-да, туриб унинг олдига бориб сўрадик. У: «Ҳа, у биздан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитган нарсаларимиз ҳақида сўради. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитганман: «Биздан бир ҳадис эшитиб, уни бошқага етказгунча ёдлаб сақлаган кишини Аллаҳ юзини нурли (хушҳол) қилсин. Зеро, кўпинча фиқҳ (илми) кўтарувчи (уни) ўзидан ҳам фақиҳроқ кишига (етказади), кўпинча фиқҳ кўтарувчининг ўзи эса фақиҳ бўлмайди,» дедилар,» деди. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Муоз ибн Жабал, Жубайр ибн Мутъим, Абуд-Дардо ва Анасдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا شَيْئًا فَبَلَّغَهُ كَمَا سَمِعَ فَرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعَى مِنْ سَامِعٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, у Симок ибн Ҳарбдан (ривоят қилди), у деди: Мен Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ўз отасидан ривоят қилиб айтаётганини эшитдим, у деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Биздан бирор нарса эшитиб, уни эшитганидек етказган кишини Аллаҳ юзини нурли (хушҳол) қилсин. Зеро, кўпинча (гап) етказилган киши уни эшитгандан кўра (яхшироқ) англовчироқ бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абдулмалик ибн Умайр ҳам Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا وَحَفِظَهَا وَبَلَّغَهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ . ثَلاَثٌ لاَ يُغَلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُسْلِمٍ إِخْلاَصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَمُنَاصَحَةُ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَلُزُومِ جَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ الدَّعْوَةَ تُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ " .
Бизга Ибн Аби Умар ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ўз отасидан ривоят қилаётганидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), У: «Менинг сўзимни эшитиб, уни англаган, ёдлаб олган ва (бошқаларга) етказган кишини Аллаҳ юзини нурли (хушҳол) қилсин. Зеро, кўпинча фиқҳ кўтарувчи (уни) ўзидан ҳам фақиҳроқ кишига (етказади). Уч (нарса) борки, улар борасида мусулмоннинг қалби хиёнат қилмайди: амални Аллаҳ учун холис қилиш, мусулмонлар имомларига насиҳат қилиш ва уларнинг жамоатидан ажралмаслик. Зеро, даъват (мусулмонларни) ортидан ўраб туради,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ " .
Бизга Абу Ҳишом ар-Рифоий ривоят қилди, бизга Абу Бакр ибн Айёш ривоят қилди, бизга Осим ривоят қилди, у Зиррдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким менинг номимга атайлаб ёлғон (гап) тўқиса, дўзахдан ўрин тайёрлаб олсин,» дедилар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ابْنُ بِنْتِ السُّدِّيِّ، حَدَّثَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَكْذِبُوا عَلَىَّ فَإِنَّهُ مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ يَلِجُ فِي النَّارِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَمُعَاوِيَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى الْغَافِقِيِّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَالْمُنْقَعِ وَأَوْسٍ الثَّقَفِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ وَكِيعٌ لَمْ يَكْذِبْ رِبْعِيُّ بْنُ حِرَاشٍ فِي الإِسْلاَمِ كِذْبَةً
Бизга Исмоил ибн Мусо ал-Фазорий, ас-Суддийнинг қизининг ўғли, ривоят қилди, бизга Шарик ибн Абдуллоҳ ривоят қилди, у Мансур ибнул-Муътамирдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Менинг номимга ёлғон тўқиманглар, зеро ким менинг номимга ёлғон тўқиса, дўзахга киради,» дедилар. Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, аз-Зубайр, Саид ибн Зайд, Абдуллоҳ ибн Амр, Анас, Жобир, Ибн Аббос, Абу Саид, Амр ибн Абаса, Уқба ибн Омир, Муовия, Бурайда, Абу Мусо ал-Ғофиқий, Абу Умома, Абдуллоҳ ибн Умар, ал-Мунқиъ ва Авс ас-Сақафийдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абдурраҳмон ибн Маҳдий деди: Мансур ибнул-Муътамир Куфа аҳлининг энг ишончлироқ (ровиси)дир. Вакииъ эса: «Рибъий ибн Ҳирош Исломда бирор марта ҳам ёлғон гапирмаган,» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ - حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ بَيْتَهُ مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким менинг номимга ёлғон тўқиса - мен у «атайлаб» деди деб гумон қиламан - дўзахдан уйини тайёрлаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан, аз-Зуҳрийнинг Анасдан (қилган) ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадис Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ حَدَّثَ عَنِّي حَدِيثًا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ كَذِبٌ فَهُوَ أَحَدُ الْكَاذِبِينَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَسَمُرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى شُعْبَةُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ سَمُرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى الأَعْمَشُ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْحَكَمِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَأَنَّ حَدِيثَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنْ سَمُرَةَ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ أَصَحُّ . قَالَ سَأَلْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " مَنْ حَدَّثَ عَنِّي حَدِيثًا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ كَذِبٌ فَهُوَ أَحَدُ الْكَاذِبِينَ " . قُلْتُ لَهُ مَنْ رَوَى حَدِيثًا وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ إِسْنَادَهُ خَطَأٌ أَيَخَافُ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ فِي حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ إِذَا رَوَى النَّاسُ حَدِيثًا مُرْسَلاً فَأَسْنَدَهُ بَعْضُهُمْ أَوْ قَلَبَ إِسْنَادَهُ يَكُونُ قَدْ دَخَلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ . فَقَالَ لاَ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ إِذَا رَوَى الرَّجُلُ حَدِيثًا وَلاَ يُعْرَفُ لِذَلِكَ الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصْلٌ فَحَدَّثَ بِهِ فَأَخَافُ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Маймун ибн Абу Шабибдан, у ал-Муғира ибн Шуъбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди), У: «Ким мендан, ўзи ёлғон эканини билган ҳолда, бир ҳадис ривоят қилса, у ёлғончилардан биридир,» дедилар. Бу бобда Али ибн Абу Толиб ва Самурадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шуъба ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Самурадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу ҳадисни ривоят қилган. ал-Аъмаш ва Ибн Абу Лайла эса ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Абдурраҳмон ибн Абу Лайлонинг Самурадан (қилган) ҳадиси ҳадис аҳли наздида саҳиҳроқдек (кўринади). У деди: Мен Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмондан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «Ким мендан, ўзи ёлғон эканини билган ҳолда, бир ҳадис ривоят қилса, у ёлғончилардан биридир,» деган ҳадиси ҳақида сўрадим. Мен унга: «Кимки бир ҳадисни, унинг исноди хато эканини билган ҳолда ривоят қилса, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг (ушбу) ҳадисига кириб қолишдан қўрқадими? Ёки одамлар бир ҳадисни мурсал (сифатида) ривоят қилганда, баъзилари уни муснад қилса ёхуд иснодини ўзгартириб қўйса, у ушбу ҳадисга кириб қоладими?» дедим. У: «Йўқ. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, киши бир ҳадисни ривоят қилса-ю, ўша ҳадиснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор асли маълум бўлмаса, у эса уни ривоят қилса, мен унинг ушбу ҳадисга кириб қолишидан қўрқаман,» деди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، وَسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، وَغَيْرُهُ، رَفَعَهُ قَالَ " لاَ أُلْفِيَنَّ أَحَدَكُمْ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَتِهِ يَأْتِيهِ أَمْرٌ مِمَّا أَمَرْتُ بِهِ أَوْ نَهَيْتُ عَنْهُ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي مَا وَجَدْنَا فِي كِتَابِ اللَّهِ اتَّبَعْنَاهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَكَانَ ابْنُ عُيَيْنَةَ إِذَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَلَى الاِنْفِرَادِ بَيَّنَ حَدِيثَ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ مِنْ حَدِيثِ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ وَإِذَا جَمَعَهُمَا رَوَى هَكَذَا . وَأَبُو رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْمُهُ أَسْلَمُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Муҳаммад ибнул-Мункадир ва Солим Абун-Назрдан, улар Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъдан, у Абу Рофеъ ва бошқалардан - уни (Набийга) марфуъ қилиб - (ривоят қилдилар). У: «Сизлардан бирортангизни каравотига суяниб ўтирган ҳолда, мен буюрган ёки мен қайтарган ишлардан бири етиб келганда, «Билмадим, биз Аллаҳнинг Китобида нима топсак, шунга эргашамиз,» деб турган ҳолда топиб қолмай,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар буни Суфёндан, у Ибнул-Мункадирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (қилиб) ҳамда Солим Абун-Назрдан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилиб) ривоят қилганлар. Ибн Уяйна бу ҳадисни алоҳида ривоят қилганда, Муҳаммад ибнул-Мункадирнинг ҳадисини Солим Абун-Назрнинг ҳадисидан ажратиб (айтар)ди; иккаласини бирга қўшганда эса шу тарзда ривоят қиларди. Абу Рофеъ - Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мавлоси - исми Асламдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ جَابِرٍ اللَّخْمِيِّ، عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَلاَ هَلْ عَسَى رَجُلٌ يَبْلُغُهُ الْحَدِيثُ عَنِّي وَهُوَ مُتَّكِئٌ عَلَى أَرِيكَتِهِ فَيَقُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ فَمَا وَجَدْنَا فِيهِ حَلاَلاً اسْتَحْلَلْنَاهُ وَمَا وَجَدْنَا فِيهِ حَرَامًا حَرَّمْنَاهُ وَإِنَّ مَا حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا حَرَّمَ اللَّهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Муовия ибн Солиҳ ривоят қилди, у ал-Ҳасан ибн Жобир ал-Лахмийдан, у ал-Миқдом ибн Маъдикарибдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Огоҳ бўлинглар! Бир кишига мендан ҳадис етиб келиши, у эса каравотига суяниб ўтирган ҳолда: «Биз билан сизлар ўртангизда Аллаҳнинг Китоби (етарли). Биз унда нимани ҳалол деб топсак, ҳалол санаймиз, нимани ҳаром деб топсак, ҳаром санаймиз,» дейиши яқиндир. Ҳолбуки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳаром қилган нарса худди Аллаҳ ҳаром қилган (нарса) кабидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ اسْتَأْذَنَّا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكِتَابَةِ فَلَمْ يَأْذَنْ لَنَا . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ رَوَاهُ هَمَّامٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ .
Бизга Суфён ибн Вакииъ ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилди), у деди: Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадис) ёзиш (ёзиб олиш) ҳақида изн сўрадик, лекин У бизга изн бермадилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Зайд ибн Асламдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Ҳаммом Зайд ибн Асламдан ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَجْلِسُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَسْمَعُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُهُ وَلاَ يَحْفَظُهُ فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُنِي وَلاَ أَحْفَظُهُ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ " . وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ لِلْخَطِّ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَلِكَ الْقَائِمِ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ الْخَلِيلُ بْنُ مُرَّةَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, у ал-Халил ибн Муррадан, у Яҳё ибн Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Ансорлардан бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида ўтирар ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳадис эшитар, у (ҳадис) унга ёқар, лекин уни ёдлаб ололмасди. Сўнг у буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га шикоят қилиб: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен сиздан ҳадис эшитаман, у менга ёқади, лекин уни ёдлаб ололмайман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўнг қўлингдан ёрдам ол,» дедилар ва қўллари билан ёзишга ишора қилдилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди унчалик мустаҳкам эмас. Мен Муҳаммад ибн Исмоил (ал-Бухорий)нинг: «ал-Халил ибн Мурра мункар ул-ҳадисдир,» деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ فِي الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو شَاهٍ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اكْتُبُوا لأَبِي شَاهٍ " . وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ مِثْلَ هَذَا .
Бизга Яҳё ибн Мусо ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, бизга ал-Авзоий ривоят қилди, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди)ки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилдилар. Сўнг у ҳадисдаги воқеани зикр қилди. Абу Шоҳ: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен учун ёзиб беринг,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Абу Шоҳ учун ёзиб беринглар,» дедилар. Ҳадисда (узун) воқеа бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шайбоон ҳам Яҳё ибн Абу Касирдан шу каби ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، وَهُوَ هَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنِّي إِلاَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَكُنْتُ لاَ أَكْتُبُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ عَنْ أَخِيهِ هُوَ هَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амр ибн Динордан, у Ваҳб ибн Мунаббиҳдан, у акаси - у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдир - дан (ривоят қилди), у деди: Мен Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ҳеч ким Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мендан кўра кўпроқ ҳадис ривоят қилмаган, Абдуллоҳ ибн Амрдан бошқа. Чунки у (ҳадисларни) ёзиб оларди, мен эса ёзмасдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ваҳб ибн Мунаббиҳнинг «акасидан» (дегани) - у Ҳаммом ибн Мунаббиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ ثَوْبَانَ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " بَلِّغُوا عَنِّي وَلَوْ آيَةً وَحَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلاَ حَرَجَ وَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф ривоят қилди, у Ибн Савбон - у Абдурраҳмон ибн Собит ибн Савбондир - дан, у Ҳассон ибн Атийядан, у Абу Кабша ас-Салулийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мендан, бир оят бўлса ҳам, етказинглар; Бани Исроилдан (ривоятларни) сўзланглар, (бунда) гуноҳ йўқ; ким менинг номимга атайлаб ёлғон тўқиса, дўзахдан ўрин тайёрлаб олсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Осим ривоят қилди, у ал-Авзоийдан, у Ҳассон ибн Атийядан, у Абу Кабша ас-Салулийдан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу каби (ривоят қилди). Бу ҳадис саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ يَسْتَحْمِلُهُ فَلَمْ يَجِدْ عِنْدَهُ مَا يَتَحَمَّلُهُ فَدَلَّهُ عَلَى آخَرَ فَحَمَلَهُ . فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ " إِنَّ الدَّالَّ عَلَى الْخَيْرِ كَفَاعِلِهِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ وَبُرَيْدَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Наср ибн Абдураҳмон ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Башир ривоят қилди, у Шабиб ибн Бишрдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бир киши (саёҳатга) улов сўраб келди. (Набий) унинг олдида унга берадиган нарса топмадилар, шу сабабли уни бошқа бир кишига йўлладилар, у (киши) эса унга улов берди. Сўнг (ҳалиги киши) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб, буни хабар қилди. Шунда (Набий): «Яхшиликка йўл кўрсатувчи худди уни қилувчи кабидир,» дедилар. Бу бобда Абу Масъуд ал-Бадрий ва Бурайда(дан ҳам ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан келган ушбу йўл жиҳатидан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍو الشَّيْبَانِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ أُبْدِعَ بِي . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ائْتِ فُلاَنًا " . فَأَتَاهُ فَحَمَلَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ أَوْ قَالَ عَامِلِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ وَأَبُو مَسْعُودٍ الْبَدْرِيُّ اسْمُهُ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو . حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَالَ " مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ " . وَلَمْ يَشُكَّ فِيهِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, бизга Шуъба хабар берди, ал-Аъмашдан, у деди: мен Абу Амр аш-Шайбонийни Абу Масъуд ал-Бадрийдан ривоят қилиб гапираётганини эшитдим: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига улов сўраб келди ва: «Менинг (уловим) ҳалок бўлди,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фалончининг олдига бор,» дедилар. У (киши) унинг олдига борди, у эса унга улов берди. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким яхшиликка йўл кўрсатса, унга уни қилган — ёки: у билан амал қилган — кишининг ажрига ўхшаш ажр бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёс, Абу Масъуд ал-Бадрийнинг исми эса Уқба ибн Амрдир. Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Абу Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди) ва: «Уни қилган кишининг ажрига ўхшаш,» деди ва унда шубҳа қилмади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " اشْفَعُوا وَلْتُؤْجَرُوا وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَبُرَيْدٌ يُكْنَى أَبَا بُرْدَةَ أَيْضًا وَهُوَ كُوفِيٌّ ثِقَةٌ فِي الْحَدِيثِ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон, ал-Ҳасан ибн Али ва бошқа бир нечалари ривоят қилишди, улар: бизга Абу Усома ривоят қилди, дедилар, у Бурайд ибн Абдуллоҳ ибн Абу Бурдадан, у бобоси Абу Бурдадан, у Абу Мусо ал-Ашъарийдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики, у): «Шафоат қилинглар, сизлар ажр оласизлар ва Аллаҳ Ўз Набийсининг тили орқали Ўзи хоҳлаган нарсани ҳукм қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бурайд ҳам Абу Бурда деб куния қилинади ва у куфалик бўлиб, ҳадисда ишончли (сиқа)дир, ундан Шуъба, ас-Саврий ва ибн Уяйна ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْ نَفْسٍ تُقْتَلُ ظُلْمًا إِلاَّ كَانَ عَلَى ابْنِ آدَمَ كِفْلٌ مِنْ دَمِهَا وَذَلِكَ لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ أَسَنَّ الْقَتْلَ " . وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ " سَنَّ الْقَتْلَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ قَالَ " سَنَّ الْقَتْلَ " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ва Абдурраззоқ ривоят қилишди, Суфёндан, у ал-Аъмашдан, у Абдуллоҳ ибн Муррадан, у Масруқдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Зулм билан ўлдирилган ҳеч бир жон йўқки, унинг қонидан Одам боласига (яъни одам ўлдирган биринчи шахсга) бир улуш бўлмасин, чунки у ўлдиришни биринчи бўлиб бошлаган кишидир,» дедилар. Абдурраззоқ эса: «Ўлдиришни суннат қилди (йўлга қўйди),» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бизга ибн Абу Умар ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, ал-Аъмашдан, шу иснод билан шунга ўхшаш, унинг маъноси билан (ривоят қилди ва): «Ўлдиришни йўлга қўйди,» деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلاَلَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, ал-Ало ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ҳидоятга чақирса, унга ўзига эргашганларнинг ажрларига ўхшаш ажр бўлади, бу эса уларнинг ажрларидан бирор нарсани камайтирмайди. Ва ким залолатга чақирса, унга ўзига эргашганларнинг гуноҳларига ўхшаш гуноҳ бўлади, бу эса уларнинг гуноҳларидан бирор нарсани камайтирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سَنَّ سُنَّةَ خَيْرٍ فَاتُّبِعَ عَلَيْهَا فَلَهُ أَجْرُهُ وَمِثْلُ أُجُورِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مَنْقُوصٍ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ سَنَّ سُنَّةَ شَرٍّ فَاتُّبِعَ عَلَيْهَا كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهُ وَمِثْلُ أَوْزَارِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مَنْقُوصٍ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْمُنْذِرِ بْنِ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ جَرِيرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга ал-Масъудий хабар берди, Абдулмалик ибн Умайдан, у ибн Жарир ибн Абдуллоҳдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким яхши бир суннат (одат) йўлга қўйса ва унга эргашилса, унга ўз ажри ҳамда унга эргашганларнинг ажрларига ўхшаш ажр бўлади, уларнинг ажрларидан бирор нарса камаймайди. Ва ким ёмон бир суннат йўлга қўйса ва унга эргашилса, унга ўз гуноҳи ҳамда унга эргашганларнинг гуноҳларига ўхшаш гуноҳ бўлади, уларнинг гуноҳларидан бирор нарса камаймайди,» дедилар. Бу бобда Ҳузайфа(дан ҳам ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Жарир ибн Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа бир неча йўл билан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Бу ҳадис ал-Мунзир ибн Жарир ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Ва Убайдуллоҳ ибн Жарирдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، قَالَ وَعَظَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا بَعْدَ صَلاَةِ الْغَدَاةِ مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ فَقَالَ رَجُلٌ إِنَّ هَذِهِ مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ فَمَاذَا تَعْهَدُ إِلَيْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ يَرَى اخْتِلاَفًا كَثِيرًا وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الأُمُورِ فَإِنَّهَا ضَلاَلَةٌ فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَعَلَيْهِ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو السُّلَمِيِّ عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَالْعِرْبَاضُ بْنُ سَارِيَةَ يُكْنَى أَبَا نَجِيحٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ حُجْرِ بْنِ حُجْرٍ عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Бақийя ибн ал-Валид ривоят қилди, Баҳир ибн Саъддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир куни бомдод намозидан сўнг бизга шундай таъсирли ваъз қилдиларки, ундан кўзлар ёшланди ва қалблар титради. Шунда бир киши: «Албатта, бу (хайрлашаётган) видолашувчининг ваъзига ўхшайди, бизга нимани васият қиласиз, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Мен сизларга Аллаҳдан қўрқишни (тақвони), эшитиш ва итоат қилишни — агарчи (амир) ҳабаш қули бўлса ҳам — васият қиламан. Албатта, сизлардан ким (мендан кейин) яшаса, кўп ихтилофни кўради. Бидъат ишлардан сақланинглар, чунки улар залолатдир. Сизлардан ким бунга етишса, менинг суннатим ва тўғри йўл тутган, ҳидоят топган халифаларнинг суннатига маҳкам (эргашинглар), унга озиқ тишларингиз билан (маҳкам) ёпишинглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Савр ибн Язид Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бизга буни ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ва бошқа бир нечалари ривоят қилишди, улар: бизга Абу Осим ривоят қилди, дедилар, у Савр ибн Язиддан, у Холид ибн Маъдондан, у Абдураҳмон ибн Амр ас-Суламийдан, у ал-Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Ал-Ирбод ибн Сория Абу Нажиҳ деб куния қилинади. Бу ҳадис Ҳужр ибн Ҳужрдан, у Ирбод ибн Сориядан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيِّ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ " اعْلَمْ " . قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " اعْلَمْ يَا بِلاَلُ " . قَالَ مَا أَعْلَمُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ " أَنَّهُ مَنْ أَحْيَا سُنَّةً مِنْ سُنَّتِي قَدْ أُمِيتَتْ بَعْدِي فَإِنَّ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلَ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنِ ابْتَدَعَ بِدْعَةَ ضَلاَلَةٍ لاَ يَرْضَاهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ كَانَ عَلَيْهِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ عَمِلَ بِهَا لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أَوْزَارِ النَّاسِ شَيْئًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ هُوَ مِصِّيصِيٌّ شَامِيٌّ وَكَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдураҳмон ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Уяйна хабар берди, Марвон ибн Муовия ал-Фазорийдан, у Касир ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Билол ибн ал-Ҳорисга: «Билиб қўй,» дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Билиб қўй, эй Билол,» дедилар. У: «Нимани билай, эй Расулуллаҳ?» деди. (Набий): «Албатта, ким мендан кейин ўлиб кетган суннатларимдан бирини тирилтирса, унга у билан амал қилганларнинг ажрига ўхшаш ажр бўлади, уларнинг ажрларидан бирор нарса камаймайди. Ва ким Аллаҳ ҳамда Унинг Расули рози бўлмайдиган залолат бидъатини пайдо қилса, унга у билан амал қилганларнинг гуноҳларига ўхшаш гуноҳ бўлади, бу эса одамларнинг гуноҳларидан бирор нарсани камайтирмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Уяйна миссисалик шомликдир. Касир ибн Абдуллоҳ эса ибн Амр ибн Авф ал-Музанийдир.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَاتِمٍ الأَنْصَارِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَا بُنَىَّ إِنْ قَدَرْتَ أَنْ تُصْبِحَ وَتُمْسِيَ لَيْسَ فِي قَلْبِكَ غِشٌّ لأَحَدٍ فَافْعَلْ " . ثُمَّ قَالَ لِي " يَا بُنَىَّ وَذَلِكَ مِنْ سُنَّتِي وَمَنْ أَحْيَا سُنَّتِي فَقَدْ أَحَبَّنِي . وَمَنْ أَحَبَّنِي كَانَ مَعِي فِي الْجَنَّةِ " . وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ثِقَةٌ وَأَبُوهُ ثِقَةٌ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ صَدُوقٌ إِلاَّ أَنَّهُ رُبَّمَا يَرْفَعُ الشَّىْءَ الَّذِي يُوقِفُهُ غَيْرُهُ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ يَقُولُ قَالَ أَبُو الْوَلِيدِ قَالَ شُعْبَةُ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ وَكَانَ رَفَّاعًا وَلاَ نَعْرِفُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ رِوَايَةً إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَقَدْ رَوَى عَبَّادُ بْنُ مَيْسَرَةَ الْمِنْقَرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَنَسٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَذَاكَرْتُ بِهِ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ فَلَمْ يَعْرِفْهُ وَلَمْ يُعْرَفْ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثُ وَلاَ غَيْرُهُ وَمَاتَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ سَنَةَ ثَلاَثٍ وَتِسْعِينَ وَمَاتَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ بَعْدَهُ بِسَنَتَيْنِ مَاتَ سَنَةَ خَمْسٍ وَتِسْعِينَ .
Бизга Муслим ибн Ҳотим ал-Ансорий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ривоят қилди, у отасидан, у Али ибн Зайддан, у Саид ибн ал-Мусайябдан (ривоят қилдики), у деди: Анас ибн Молик айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй ўғилчам, агар тонгни ва кечни қалбингда ҳеч кимга нисбатан ғаш (ғараз) бўлмаган ҳолда қаршилашга қодир бўлсанг, шундай қил,» дедилар. Сўнг менга: «Эй ўғилчам, бу менинг суннатимдандир. Ким менинг суннатимни тирилтирса, у мени севибди. Ким мени севса, жаннатда мен билан бирга бўлади,» дедилар. Ҳадисда узун бир қисса бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ушбу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий ишончли (сиқа)дир, отаси ҳам ишончлидир. Али ибн Зайд эса саддуқ (рост сўзловчи)дир, бироқ у баъзан бошқалар мавқуф қилган (саҳобага тўхтатиб қолдирган) нарсани марфуъ қилиб (Набийга кўтариб) қўяди. (Абу Исо) деди: мен Муҳаммад ибн Башшорни эшитдим, у: Абул-Валид айтди, деди: Шуъба деди: бизга Али ибн Зайд ривоят қилди, у (ҳадисни) кўтарувчи (рофо) эди ва биз Саид ибн ал-Мусайябдан, Анасдан ушбу узун ҳадисдан бошқа ривоятни билмаймиз. Бу ҳадисни Аббод ибн Майсара ал-Минқарий Али ибн Зайддан, у Анасдан ривоят қилган ва унда Саид ибн ал-Мусайябдан деб зикр қилмаган. Абу Исо деди: мен буни Муҳаммад ибн Исмоилга айтиб эслатдим, аммо у уни танимади ва Саид ибн ал-Мусайябдан, Анасдан бу ҳадис ҳам, бошқаси ҳам маълум эмас. Анас ибн Молик тўқсон учинчи йили вафот этган, Саид ибн ал-Мусайяб эса ундан икки йил кейин — тўқсон бешинчи йили вафот этган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اتْرُكُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فَخُذُوا عَنِّي فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларни қолдирган нарсамда мени ҳам қолдиринглар (сўраманглар). Сизларга бирор нарсани айтсам, ундан олинг. Сизлардан олдингилар фақат кўп сўрашлари ва пайғамбарларига ихтилоф қилишлари билан ҳалок бўлганлар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رِوَايَةً " يُوشِكُ أَنْ يَضْرِبَ النَّاسُ، أَكْبَادَ الإِبِلِ يَطْلُبُونَ الْعِلْمَ فَلاَ يَجِدُونَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَالِمِ الْمَدِينَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا سُئِلَ مَنْ عَالِمُ الْمَدِينَةِ فَقَالَ إِنَّهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى سَمِعْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ هُوَ الْعُمَرِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزَ الزَّاهِدُ . وَسَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ هُوَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . وَالْعُمَرِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ .
Бизга ал-Ҳасан ибн ас-Саббоҳ ал-Баззор ва Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилишди, улар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, дедилар, у ибн Журайждан, у Абуз-Зубайрдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб (Набийга кўтариб): «Кўп ўтмай одамлар туяларнинг жигарларини уриб (яъни туяларни миниб узоқ йўл босиб) илм излаб (Мадинага) йўл олишади, бироқ Мадина олимидан кўра билимлироқ бировни топмайдилар,» (деб ривоят қилади). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир ва у ибн Уяйнанинг ҳадисидир. Ибн Уяйнадан ривоят қилинишича, у бу ҳақда — Мадина олими ким, деб сўралган — шунда у: «Албатта, у Молик ибн Анасдир,» деган. Ишоқ ибн Мусо эса: мен ибн Уяйнани: «У зоҳид ал-Умарий Абдуллоҳ ибн Абдулазиздир,» деяётганини эшитдим, деди. Мен Яҳё ибн Мусони: Абдурраззоқ «У Молик ибн Анасдир,» деди, деяётганини эшитдим. Ал-Умарий эса Абдуллоҳ ибн Абдулазиз бўлиб, Умар ибн ал-Хаттобнинг авлодидандир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ جَنَاحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَقِيهٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Мусо ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим хабар берди, у деди: бизга Равҳ ибн Жаноҳ ривоят қилди, Мужоҳиддан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир фақиҳ шайтонга минг обиддан кўра қаттиқроқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан, ушбу йўл жиҳатидан биламиз.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ قَدِمَ رَجُلٌ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ وَهُوَ بِدِمَشْقَ فَقَالَ مَا أَقْدَمَكَ يَا أَخِي فَقَالَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَمَا جِئْتَ لِحَاجَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ أَمَا قَدِمْتَ لِتِجَارَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ مَا جِئْتَ إِلاَّ فِي طَلَبِ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَبْتَغِي فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ حَتَّى الْحِيتَانُ فِي الْمَاءِ وَفَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ إِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جَمِيلٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ خِدَاشٍ وَرَأَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا أَصَحَّ .
Бизга Маҳмуд ибн Хидош ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий ривоят қилди, у деди: бизга Осим ибн Ражо ибн Ҳайва ривоят қилди, Қайс ибн Касирдан (ривоят қилдики), у деди: Мадинадан бир киши Димашқда бўлган Абуд-Дардонинг олдига келди. (Абуд-Дардо): «Эй биродарим, сени нима олиб келди?» деди. У: «Сенга етиб келган бир ҳадис (сабабли) келдим, сен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилар эмишсан,» деди. (Абуд-Дардо): «Бирор ҳожат учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ,» деди. (Абуд-Дардо): «Савдо учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ,» деди. (Абуд-Дардо): «Фақат шу ҳадисни излаб келдингми?» деди. У: «Ҳа,» деди. (Абуд-Дардо): «Албатта, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким илм истаб бир йўлга кирса, Аллаҳ уни жаннатга (борувчи) йўлга солади. Албатта, фаришталар илм толибидан рози бўлиб, унга қанотларини ёзадилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (жонзотлар), ҳатто сувдаги балиқлар ҳам мағфират сўраб турадилар. Олимнинг обидга нисбатан фазли ойнинг бошқа юлдузларга нисбатан фазли кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмаганлар, улар фақат илмни мерос қолдирганлар. Ким уни олса, мўл улушни олибди,» деяётганларини эшитдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни фақат Осим ибн Ражо ибн Ҳайванинг ҳадисидан биламиз ва у менинг наздимда муттасил (узлуксиз) эмас. Бизга Маҳмуд ибн Хидош уни шу иснод билан шундай ривоят қилди. Аслида бу ҳадис Осим ибн Ражо ибн Ҳайвадан, у ал-Валид ибн Жамилдан, у Касир ибн Қайсдан, у Абуд-Дардодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинади ва бу Маҳмуд ибн Хидошнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Исмоил ҳам буни саҳиҳроқ деб кўрган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ سَلَمَةَ الْجُعْفِيِّ، قَالَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ سَمِعْتُ مِنْكَ، حَدِيثًا كَثِيرًا أَخَافُ أَنْ يُنْسِيَنِي، أَوَّلَهُ آخِرُهُ فَحَدِّثْنِي بِكَلِمَةٍ تَكُونُ جِمَاعًا . قَالَ " اتَّقِ اللَّهَ فِيمَا تَعْلَمُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ وَهُوَ عِنْدِي مُرْسَلٌ . وَلَمْ يُدْرِكْ عِنْدِي ابْنُ أَشْوَعَ يَزِيدَ بْنَ سَلَمَةَ وَابْنُ أَشْوَعَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَشْوَعَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Саид ибн Масруқдан, у ибн Ашваъдан, у Язид ибн Салама ал-Жуъфийдан (ривоят қилдики), у деди: Язид ибн Салама: «Эй Расулуллаҳ, мен сиздан шунча кўп ҳадис эшитдимки, олдингисини кейингиси менга унутдириб қўйишидан қўрқаман. Менга (ҳаммасини) ўзида жамлайдиган бир калом (сўз) айтинг,» деди. (Набий): «Билган нарсангда Аллаҳдан қўрқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди муттасил эмас ва у менинг наздимда мурсалдир. Менинг наздимда ибн Ашваъ Язид ибн Саламага етишмаган (уни кўрмаган). Ибн Ашваънинг исми Саид ибн Ашваъдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ أَيُّوبَ الْعَامِرِيُّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَلاَ فِقْهٌ فِي الدِّينِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ خَلَفِ بْنِ أَيُّوبَ الْعَامِرِيِّ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَرْوِي عَنْهُ غَيْرَ أَبِي كُرَيْبٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَلاَءِ وَلاَ أَدْرِي كَيْفَ هُوَ
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Халаф ибн Айюб ал-Омирий ривоят қилди, Авфдан, у ибн Сийриндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки хислат мунофиқда жам бўлмайди: чиройли йўл-йўриқ (хулқ) ва динда фиқҳ (чуқур тушунча),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Биз бу ҳадисни Авфнинг ҳадисидан фақат ушбу шайх Халаф ибн Айюб ал-Омирийнинг ҳадисидан биламиз ва Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Алодан бошқа ундан ривоят қилган бировни кўрмадим ҳамда унинг (аҳволи) қандай эканини билмайман.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَالآخَرُ عَالِمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَأَهْلَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ حَتَّى النَّمْلَةَ فِي جُحْرِهَا وَحَتَّى الْحُوتَ لَيُصَلُّونَ عَلَى مُعَلِّمِ النَّاسِ الْخَيْرَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ الْفُضَيْلَ بْنَ عِيَاضٍ يَقُولُ عَالِمٌ عَامِلٌ مُعَلِّمٌ يُدْعَى كَبِيرًا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Салама ибн Ражо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Жамил ривоят қилди, у деди: бизга ал-Қосим Абу Абдураҳмон ривоят қилди, Абу Умома ал-Боҳилийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида икки киши зикр қилинди: улардан бири обид, иккинчиси олим эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олимнинг обидга нисбатан фазли менинг сизларнинг энг тубанингизга нисбатан фазлим кабидир,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ, Унинг фаришталари, осмонлар ва ер аҳли, ҳатто инидаги чумоли, ҳатто балиқ ҳам одамларга яхшиликни ўргатувчи (муаллим) учун саловот айтадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. (Абу Исо) деди: мен Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузоийни: мен ал-Фузайл ибн Иёзни: «Амал қилувчи, (бошқаларга) ўргатувчи олим осмонлар малакутида улуғ деб чақирилади,» деяётганини эшитдим, деяётганини эшитдим.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَنْ يَشْبَعَ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَيْرٍ يَسْمَعُهُ حَتَّى يَكُونَ مُنْتَهَاهُ الْجَنَّةُ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики, у): «Мўмин ўзи эшитаётган яхшиликдан (илмдан), то охир-оқибати жаннат бўлгунича, сира тўймайди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ الْمَخْزُومِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн ал-Валид ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, Иброҳим ибн ал-Фазлдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳикматли сўз мўминнинг йўқотган (излаган) нарсасидир, қаерда уни топса, унга (ўзгалардан) ҳақлироқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ушбу йўл жиҳатидан биламиз. Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданий ал-Махзумий эса ҳадисда ҳифзи (ёдлаш қуввати) томондан заиф саналади.