حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ جَنَاحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَقِيهٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Мусо ривоят қилди, бизга ал-Валид ибн Муслим хабар берди, у деди: бизга Равҳ ибн Жаноҳ ривоят қилди, Мужоҳиддан, у ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир фақиҳ шайтонга минг обиддан кўра қаттиқроқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан, ушбу йўл жиҳатидан биламиз.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ قَدِمَ رَجُلٌ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ وَهُوَ بِدِمَشْقَ فَقَالَ مَا أَقْدَمَكَ يَا أَخِي فَقَالَ حَدِيثٌ بَلَغَنِي أَنَّكَ تُحَدِّثُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَمَا جِئْتَ لِحَاجَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ أَمَا قَدِمْتَ لِتِجَارَةٍ قَالَ لاَ . قَالَ مَا جِئْتَ إِلاَّ فِي طَلَبِ هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَبْتَغِي فِيهِ عِلْمًا سَلَكَ اللَّهُ بِهِ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِنَّ الْمَلاَئِكَةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتَهَا رِضًا لِطَالِبِ الْعِلْمِ وَإِنَّ الْعَالِمَ لَيَسْتَغْفِرُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ حَتَّى الْحِيتَانُ فِي الْمَاءِ وَفَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ عَلَى سَائِرِ الْكَوَاكِبِ إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاءِ إِنَّ الأَنْبِيَاءَ لَمْ يُوَرِّثُوا دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا إِنَّمَا وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ بِهِ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ وَلَيْسَ هُوَ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ هَكَذَا حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خِدَاشٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ . وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جَمِيلٍ عَنْ كَثِيرِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ خِدَاشٍ وَرَأَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا أَصَحَّ .
Бизга Маҳмуд ибн Хидош ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий ривоят қилди, у деди: бизга Осим ибн Ражо ибн Ҳайва ривоят қилди, Қайс ибн Касирдан (ривоят қилдики), у деди: Мадинадан бир киши Димашқда бўлган Абуд-Дардонинг олдига келди. (Абуд-Дардо): «Эй биродарим, сени нима олиб келди?» деди. У: «Сенга етиб келган бир ҳадис (сабабли) келдим, сен уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилар эмишсан,» деди. (Абуд-Дардо): «Бирор ҳожат учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ,» деди. (Абуд-Дардо): «Савдо учун келмадингми?» деди. У: «Йўқ,» деди. (Абуд-Дардо): «Фақат шу ҳадисни излаб келдингми?» деди. У: «Ҳа,» деди. (Абуд-Дардо): «Албатта, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким илм истаб бир йўлга кирса, Аллаҳ уни жаннатга (борувчи) йўлга солади. Албатта, малоикалар илм толибидан рози бўлиб, унга қанотларини ёзадилар. Албатта, олим учун осмонлардаги ва ердаги (жонзотлар), ҳатто сувдаги балиқлар ҳам мағфират сўраб турадилар. Олимнинг обидга нисбатан фазли ойнинг бошқа юлдузларга нисбатан фазли кабидир. Албатта, олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмаганлар, улар фақат илмни мерос қолдирганлар. Ким уни олса, мўл улушни олибди,» деяётганларини эшитдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: биз бу ҳадисни фақат Осим ибн Ражо ибн Ҳайванинг ҳадисидан биламиз ва у менинг наздимда муттасил (узлуксиз) эмас. Бизга Маҳмуд ибн Хидош уни шу иснод билан шундай ривоят қилди. Аслида бу ҳадис Осим ибн Ражо ибн Ҳайвадан, у ал-Валид ибн Жамилдан, у Касир ибн Қайсдан, у Абуд-Дардодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинади ва бу Маҳмуд ибн Хидошнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Исмоил ҳам буни саҳиҳроқ деб кўрган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ سَلَمَةَ الْجُعْفِيِّ، قَالَ قَالَ يَزِيدُ بْنُ سَلَمَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ سَمِعْتُ مِنْكَ، حَدِيثًا كَثِيرًا أَخَافُ أَنْ يُنْسِيَنِي، أَوَّلَهُ آخِرُهُ فَحَدِّثْنِي بِكَلِمَةٍ تَكُونُ جِمَاعًا . قَالَ " اتَّقِ اللَّهَ فِيمَا تَعْلَمُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ وَهُوَ عِنْدِي مُرْسَلٌ . وَلَمْ يُدْرِكْ عِنْدِي ابْنُ أَشْوَعَ يَزِيدَ بْنَ سَلَمَةَ وَابْنُ أَشْوَعَ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ أَشْوَعَ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, Саид ибн Масруқдан, у ибн Ашваъдан, у Язид ибн Салама ал-Жуъфийдан (ривоят қилдики), у деди: Язид ибн Салама: «Эй Расулуллаҳ, мен сиздан шунча кўп ҳадис эшитдимки, олдингисини кейингиси менга унутдириб қўйишидан қўрқаман. Менга (ҳаммасини) ўзида жамлайдиган бир калом (сўз) айтинг,» деди. (Набий): «Билган нарсангда Аллаҳдан қўрқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди муттасил эмас ва у менинг наздимда мурсалдир. Менинг наздимда ибн Ашваъ Язид ибн Саламага етишмаган (уни кўрмаган). Ибн Ашваънинг исми Саид ибн Ашваъдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ أَيُّوبَ الْعَامِرِيُّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَلاَ فِقْهٌ فِي الدِّينِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ خَلَفِ بْنِ أَيُّوبَ الْعَامِرِيِّ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَرْوِي عَنْهُ غَيْرَ أَبِي كُرَيْبٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَلاَءِ وَلاَ أَدْرِي كَيْفَ هُوَ
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Халаф ибн Айюб ал-Омирий ривоят қилди, Авфдан, у ибн Сийриндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Икки хислат мунофиқда жам бўлмайди: чиройли йўл-йўриқ (хулқ) ва динда фиқҳ (чуқур тушунча),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир. Биз бу ҳадисни Авфнинг ҳадисидан фақат ушбу шайх Халаф ибн Айюб ал-Омирийнинг ҳадисидан биламиз ва Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Алодан бошқа ундан ривоят қилган бировни кўрмадим ҳамда унинг (аҳволи) қандай эканини билмайман.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ رَجَاءٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ جَمِيلٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ ذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا عَابِدٌ وَالآخَرُ عَالِمٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَضْلُ الْعَالِمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَأَهْلَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ حَتَّى النَّمْلَةَ فِي جُحْرِهَا وَحَتَّى الْحُوتَ لَيُصَلُّونَ عَلَى مُعَلِّمِ النَّاسِ الْخَيْرَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمَّارٍ الْحُسَيْنَ بْنَ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ الْفُضَيْلَ بْنَ عِيَاضٍ يَقُولُ عَالِمٌ عَامِلٌ مُعَلِّمٌ يُدْعَى كَبِيرًا فِي مَلَكُوتِ السَّمَوَاتِ .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга Салама ибн Ражо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Жамил ривоят қилди, у деди: бизга ал-Қосим Абу Абдураҳмон ривоят қилди, Абу Умома ал-Боҳилийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида икки киши зикр қилинди: улардан бири обид, иккинчиси олим эди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олимнинг обидга нисбатан фазли менинг сизларнинг энг тубанингизга нисбатан фазлим кабидир,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ, Унинг малоикалари, осмонлар ва ер аҳли, ҳатто инидаги чумоли, ҳатто балиқ ҳам одамларга яхшиликни ўргатувчи (муаллим) учун саловот айтадилар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. (Абу Исо) деди: мен Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузоийни: мен ал-Фузайл ибн Иёзни: «Амал қилувчи, (бошқаларга) ўргатувчи олим осмонлар малакутида улуғ деб чақирилади,» деяётганини эшитдим, деяётганини эшитдим.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَنْ يَشْبَعَ الْمُؤْمِنُ مِنْ خَيْرٍ يَسْمَعُهُ حَتَّى يَكُونَ مُنْتَهَاهُ الْجَنَّةُ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Даррождан, у Абул-Ҳайсамдан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики, у): «Мўмин ўзи эшитаётган яхшиликдан (илмдан), то охир-оқибати жаннат бўлгунича, сира тўймайди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ الْمَخْزُومِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Умар ибн ал-Валид ал-Киндий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллаҳ ибн Нумайр ривоят қилди, Иброҳим ибн ал-Фазлдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳикматли сўз мўминнинг йўқотган (излаган) нарсасидир, қаерда уни топса, унга (ўзгалардан) ҳақлироқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат ушбу йўл жиҳатидан биламиз. Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданий ал-Махзумий эса ҳадисда ҳифзи (ёдлаш қуввати) томондан заиф саналади.