حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ طَيِّبٍ وَلاَ يَقْبَلُ اللَّهُ إِلاَّ الطَّيِّبَ إِلاَّ أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ بِيَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ تَمْرَةً تَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَحَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَبُرَيْدَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Саид ибн Аби Саид ал-Мақбурийдан, у Саид ибн Ясордан (ривоят қилдики), у Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч ким ҳалол (мол)дан садақа қилмайдики — Аллаҳ ҳалолидан бошқасини қабул қилмайди — Раҳмон уни Ўз Ўнг (қўли) билан олмасин. Агар у бир дона хурмо бўлса ҳам, у Раҳмоннинг кафтида тоғдан ҳам каттароқ бўлгунча ўсиб боради, худди сизлардан бирингиз тойчоғини ёки бўталоқчасини боқиб (ўстиргани) каби,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оиша, Адийй ибн Ҳотим, Анас, Абдуллаҳ ибн Аби Авфо, Ҳориса ибн Ваҳб, Абдурраҳмон ибн Авф ва Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَيَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيهَا لأَحَدِكُمْ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ حَتَّى إِنَّ اللُّقْمَةَ لَتَصِيرُ مِثْلَ أُحُدٍ " . وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ (وهُوَ الَّذِي يَقبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ) ويَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ (يَمْحَقُ الله الرَّبَا ويُرْبِي الصَّدَقَاتِ). قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوُ هَذَا. وَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا يُشْبِهُ هَذَا مِنَ الرِّوَايَاتِ مِنَ الصِّفَاتِ وَنُزُولِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا قَالُوا قَدْ تَثْبُتُ الرِّوَايَاتُ فِي هَذَا وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي هَذِهِ الأَحَادِيثِ أَمِرُّوهَا بِلاَ كَيْفٍ. وَهَكَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَأَمَّا الْجَهْمِيَّةُ فَأَنْكَرَتْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَقَالُوا هَذَا تَشْبِيهٌ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ الْيَدَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ فَتَأَوَّلَتِ الْجَهْمِيَّةُ هَذِهِ الآيَاتِ فَفَسَّرُوهَا عَلَى غَيْرِ مَا فَسَّرَ أَهْلُ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ آدَمَ بِيَدِهِ. وَقَالُوا إِنَّ مَعْنَى الْيَدِ هَاهُنَا الْقُوَّةُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ التَّشْبِيهُ إِذَا قَالَ يَدٌ كَيَدٍ أَوْ مِثْلُ يَدٍ أَوْ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ. فَإِذَا قَالَ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ فَهَذَا التَّشْبِيهُ وَأَمَّا إِذَا قَالَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يَدٌ وَسَمْعٌ وَبَصَرٌ وَلاَ يَقُولُ كَيْفَ وَلاَ يَقُولُ مِثْلُ سَمْعٍ وَلاَ كَسَمْعٍ فَهَذَا لاَ يَكُونُ تَشْبِيهًا وَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Аббод ибн Мансур ривоят қилди, бизга ал-Қосим ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: Мен Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ садақани қабул қилади ва уни Ўз Ўнг (қўли) билан олади, сўнг уни бирингиз учун ўстиради, худди бирингиз тойчоғини ўстиргани каби, ҳатто бир луқма (таом) Уҳуд (тоғи) мисли бўлиб қолади,» дедилар. Бунинг тасдиғи Аллаҳ азза ва жалланинг Китобида (келган): «У бандаларидан тавбани қабул қилувчи... ва садақаларни олувчи (Зот)дир,» (ва) «Аллаҳ рибоҳни маҳв қилади ва садақаларни кўпайтиради.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Оишадан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаши ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир нечтаси бу ҳадис ва ривоятлардан унга ўхшаш сифатлар ҳамда Раббнинг — табарака ва таоло — ҳар кеча дунё осмонига тушиши ҳақида шундай деган: бу ҳақидаги ривоятлар собит бўлади, уларга иймон келтирилади, лекин (унинг кайфияти) тасаввур қилинмайди ва «қандай?» деб сўралмайди. Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдуллаҳ ибн Муборакдан ҳам шундай ривоят қилинган: улар бу ҳадислар ҳақида: «Уларни кайфиятсиз (ўз ҳолича) ўтказиб юборинглар,» деганлар. Аҳли суннат ва жамоадан бўлган илм аҳлининг сўзи шунақадир. Жаҳмиялар эса бу ривоятларни инкор қилдилар ва: «Бу (Аллаҳни махлуқотга) ўхшатишдир,» дедилар. Аллаҳ азза ва жалла Китобида бир неча ўринда Қўл, Эшитиш ва Кўришни зикр қилган. Жаҳмиялар бу оятларни таъвил қилиб, илм аҳли изоҳлаганидан бошқача изоҳладилар ва: «Аллаҳ Одамни Ўз Қўли билан яратмаган,» дедилар. Улар: «Бу ерда Қўлнинг маъноси қувватдир,» дедилар. Ишоқ ибн Иброҳим деди: Ўхшатиш (ташбеҳ) фақат «қўл худди (бошқа) қўл каби» ёки «қўлга ўхшаш» ёхуд «эшитиш худди (бошқа) эшитиш каби» ёки «эшитишга ўхшаш» деганда бўлади. Агар «эшитиш худди (бошқа) эшитиш каби» ёки «эшитишга ўхшаш» деса, бу ўхшатишдир. Аммо Аллаҳ таоло айтганидек «Қўл, эшитиш ва кўриш» деса-ю, «қандай?» демаса, «эшитишга ўхшаш» ёки «эшитиш каби» демаса, бу ўхшатиш бўлмайди ва бу Аллаҳ таоло Ўз Китобида айтганидек бўлади: «Ҳеч нарса Унга ўхшаш эмас, У эшитгувчи ва кўргувчидир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّوْمِ أَفْضَلُ بَعْدَ رَمَضَانَ فَقَالَ " شَعْبَانُ لِتَعْظِيمِ رَمَضَانَ " . قِيلَ فَأَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ " صَدَقَةٌ فِي رَمَضَانَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَصَدَقَةُ بْنُ مُوسَى لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِذَاكَ الْقَوِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Садақа ибн Мусо ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Рамазондан кейин қайси рўза афзал?» деб сўралди. У: «Рамазонни улуғлаш учун (тутилган) Шаъбон (рўзаси),» дедилар. «Қайси садақа афзал?» дейилди. У: «Рамазондаги садақа,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир. Садақа ибн Мусо уларнинг (муҳаддисларнинг) ҳузурида унчалик кучли (рови) эмас.
حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى الْخَزَّازُ الْبَصْرِيُّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَتَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Аммий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Исо ал-Хаззоз ал-Басрий ривоят қилди, Юнус ибн Убайддан, у ал-Ҳасандан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, садақа Раббнинг ғазабини ўчиради ва ёмон ўлимни даф қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис шу йўналишдан ҳасан ғариб ҳадисдир.