حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ التَّمِيمِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ جِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ . قَالَ فَرَآنِي مُقْبِلاً فَقَالَ " هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " . قَالَ فَقُلْتُ مَا لِي لَعَلَّهُ أُنْزِلَ فِيَّ شَيْءٌ . قَالَ قُلْتُ مَنْ هُمْ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هُمُ الأَكْثَرُونَ إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا " . فَحَثَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ . ثُمَّ قَالَ " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَمُوتُ رَجُلٌ فَيَدَعُ إِبِلاً أَوْ بَقَرًا لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا نَفِدَتْ أُخْرَاهَا عَادَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِثْلُهُ . وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه قَالَ لُعِنَ مَانِعُ الصَّدَقَةِ . وَعَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ عَنْ أَبِيهِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَاسْمُ أَبِي ذَرٍّ جُنْدُبُ بْنُ السَّكَنِ وَيُقَالُ ابْنُ جُنَادَةَ . حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ حَكِيمِ بْنِ الدَّيْلَمِ عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ قَالَ الأَكْثَرُونَ أَصْحَابُ عَشَرَةِ آلاَفٍ . قَالَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ مَرْوَزِيٌّ رَجُلٌ صَالِحٌ .
Бизга Ҳаннод ибн ас-Сарийй ат-Тамимий ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у ал-Маърур ибн Сувайддан, у Абу Зардан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келдим, у Каъбанинг соясида ўтирган эдилар. У деди: улар мени келаётганимни кўриб: «Улар энг зиён кўрганлардир, Каъбанинг Робби ҳаққи, қиёмат кунида!» дедилар. У деди: мен: «Менга нима бўлди? Балки менинг ҳақимда бирор нарса нозил қилингандир,» дедим. У деди: мен: «Улар кимлар? Отам ва онам сенга фидо бўлсин,» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Улар (мол-мулки) кўп бўлганлардир, фақат бундай ва бундай ва бундай қилганлар бундан мустасно,» дедилар ва ўз олдиларига, ўнг томонларига ва чап томонларига (садақа) сочиб (кўрсатдилар). Сўнг: «Жоним қўлида бўлган Зот ила қасамки, бирор киши закотини адо қилмаган туя ёки сигирни қолдириб ўлса, қиёмат кунида ўша (ҳайвон) энг катта ва энг семиз ҳолда келиб, уни туёқлари билан босади ва шохлари билан сузади. Ҳар гал охиргиси тугаганда, биринчиси яна қайтади, токи одамлар орасида ҳукм қилингунча,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам шунга ўхшаш (ривоят бор). Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан: «Садақани (закотни) бермаганга лаънат бўлди,» (дегани ривоят қилинган). Қабиса ибн Ҳулбдан, отасидан, ҳамда Жобир ибн Абдуллоҳ ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Зарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Зарнинг исми Жундуб ибн ас-Сакан, Ибн Жунода ҳам дейилади. Бизга Абдуллоҳ ибн Мунир ривоят қилди, Убайдуллоҳ ибн Мусодан, у Суфён ас-Саврийдан, у Ҳаким ибн ад-Дайламдан, у аз-Заҳҳок ибн Музоҳимдан, у деди: «(Мол-мулки) кўп бўлганлар — ўн минг (дирҳам) эгаларидир,» деди. У деди: Абдуллоҳ ибн Мунир Марвазий солиҳ кишидир.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُجَيْرَةَ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّهُ ذَكَرَ الزَّكَاةَ . فَقَالَ رَجَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ عَلَىَّ غَيْرُهَا فَقَالَ " لاَ إِلاَّ أَنْ تَتَطَوَّعَ " .
Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб ривоят қилди, бизга Амр ибн ал-Ҳорис хабар берди, Даррождан, у Ибн Ҳужайрадан — у Абдурраҳмон ибн Ҳужайра ал-Мисрий — у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Молингнинг закотини адА қилган бўлсанг, зиммангдагини бажо келтирибсан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бир неча йўл билан ривоят қилинганки, улар закотни зикр қилдилар. Шунда бир киши: «Эй Расулуллаҳ, менинг зиммамда ундан бошқаси борми?» деди. У: «Йўқ, фақат ўзинг ихтиёрий (нафл) қилсанг бундан мустасно,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنَّا نَتَمَنَّى أَنْ يَأْتِيَ، الأَعْرَابِيُّ الْعَاقِلُ فَيَسْأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ عِنْدَهُ فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ إِذْ أَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ فَجَثَا بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَسُولَكَ أَتَانَا فَزَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَبِالَّذِي رَفَعَ السَّمَاءَ وَبَسَطَ الأَرْضَ وَنَصَبَ الْجِبَالَ آللَّهُ أَرْسَلَكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا صَوْمَ شَهْرٍ فِي السَّنَةِ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " صَدَقَ " . قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا فِي أَمْوَالِنَا الزَّكَاةَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " صَدَقَ " . قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ رَسُولَكَ زَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ عَلَيْنَا الْحَجَّ إِلَى الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . فَقَالَ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَدَعُ مِنْهُنَّ شَيْئًا وَلاَ أُجَاوِزُهُنَّ . ثُمَّ وَثَبَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنْ صَدَقَ الأَعْرَابِيُّ دَخَلَ الْجَنَّةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِقْهُ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ الْقِرَاءَةَ عَلَى الْعَالِمِ وَالْعَرْضَ عَلَيْهِ جَائِزٌ مِثْلُ السَّمَاعِ . وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الأَعْرَابِيَّ عَرَضَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَقَرَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Али ибн Абдулҳамид ал-Куфий ривоят қилди, бизга Сулаймон ибн ал-Муғира ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: биз ақлли бир бадавий келиб, биз унинг ҳузурида эканимизда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (савол) сўрашини орзу қилардик. Биз шундай ҳолатда эканмиз, бирдан бир бадавий келиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларида чўккалади ва: «Эй Муҳаммад, сенинг элчинг бизга келди ва у бизга сен Аллаҳ сени (пайғамбар қилиб) юборган деб даъво қилаётганингни айтди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Осмонни кўтарган, ерни ёйган ва тоғларни ўрнатган Зот ила (сўрайман): Аллаҳ сени (ҳақиқатан) юбордими?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сенинг элчинг бизга, сен бизнинг зиммамизда бир кеча-кундузда беш (вақт) намоз бор деб даъво қилаётганингни айтди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сени юборган Зот ила (сўрайман): Аллаҳ сенга буни амр қилдими?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сенинг элчинг бизга, сен бизнинг зиммамизда йилига бир ой рўза бор деб даъво қилаётганингни айтди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рост айтди,» дедилар. У: «Сени юборган Зот ила (сўрайман): Аллаҳ сенга буни амр қилдими?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сенинг элчинг бизга, сен бизнинг молларимизда закот бор деб даъво қилаётганингни айтди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Рост айтди,» дедилар. У: «Сени юборган Зот ила (сўрайман): Аллаҳ сенга буни амр қилдими?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сенинг элчинг бизга, сен бизнинг зиммамизда — йўлга қодир бўлган кишига — Байтга (Каъбага) ҳаж қилиш бор деб даъво қилаётганингни айтди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. У: «Сени юборган Зот ила (сўрайман): Аллаҳ сенга буни амр қилдими?» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳа,» дедилар. Шунда у: «Сени ҳақ ила юборган Зот ила қасамки, мен булардан бирор нарсани тарк этмайман ва уларга (қўшимча қилиб) ҳам ўтмайман,» деди. Сўнг (ўрнидан) сапчиб турди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Агар бадавий рост сўзлаган бўлса, жаннатга киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл жиҳатдан ҳасан ғарибдир, бу йўлдан бошқа (йўл билан) ҳам Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (ал-Бухорий) шундай деганини эшитдим: баъзи илм аҳли айтдики, бу ҳадиснинг фиқҳи шуки, олимга (матнни) ўқиб бериш ва унга тақдим қилиш, эшитиш (самаъ) каби жоиздир. У бунга, бадавий Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (сўзларини) тақдим қилгани ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни иқрор қилганлари билан далил келтирди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قَدْ عَفَوْتُ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَهَاتُوا صَدَقَةَ الرِّقَةِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمًا وَلَيْسَ فِي تِسْعِينَ وَمِائَةٍ شَيْءٌ فَإِذَا بَلَغَتْ مِائَتَيْنِ فَفِيهَا خَمْسَةُ الدَّرَاهِمِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الأَعْمَشُ وَأَبُو عَوَانَةَ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ . قَالَ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ كِلاَهُمَا عِنْدِي صَحِيحٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رُوِيَ عَنْهُمَا جَمِيعًا .
Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, бизга Абу Авона ривоят қилди, Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мен от ва қул (учун бериладиган) садақани (закотни) афв этдим, энди кумуш садақасини келтиринглар — ҳар қирқ дирҳамдан бир дирҳам. Тўқсону юзта (яъни бир юз тўқсон дирҳам)да ҳеч нарса йўқ, қачон икки юзга етса, унда беш дирҳам (закот) бор,» дедилар. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ ва Амр ибн Ҳазмдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни ал-Аъмаш, Абу Авона ва улардан бошқалар Абу Ишоқдан, у Осим ибн Замрадан, у Алидан ривоят қилдилар. Суфён ас-Саврий, Ибн Уяйна ва бошқа кўпчилик эса Абу Ишоқдан, у ал-Ҳорисдан, у Алидан ривоят қилдилар. У деди: мен Муҳаммаддан (ал-Бухорийдан) бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: «Иккаласи ҳам менинг наздимда Абу Ишоқдан саҳиҳдир, эҳтимол у иккаласидан ҳам ривоят қилгандир,» деди.
حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَ الصَّدَقَةِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ فَقَرَنَهُ بِسَيْفِهِ فَلَمَّا قُبِضَ عَمِلَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى قُبِضَ وَعُمَرُ حَتَّى قُبِضَ وَكَانَ فِيهِ " فِي خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ وَفِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَفِي خَمْسَ عَشْرَةَ ثَلاَثُ شِيَاهٍ وَفِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَفِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ . وَفِي الشَّاءِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَشَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ فَثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ مَخَافَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بِالسَّوِيَّةِ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَيْبٍ " . وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِذَا جَاءَ الْمُصَدِّقُ قَسَّمَ الشَّاءَ أَثْلاَثًا ثُلُثٌ خِيَارٌ وَثُلُثٌ أَوْسَاطٌ وَثُلُثٌ شِرَارٌ وَأَخَذَ الْمُصَدِّقُ مِنَ الْوَسَطِ . وَلَمْ يَذْكُرِ الزُّهْرِيُّ الْبَقَرَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ . وَأَبِي ذَرٍّ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ . وَقَدْ رَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ وَإِنَّمَا رَفَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ .
Бизга Зиёд ибн Айюб ал-Бағдодий, Иброҳим ибн Абдуллоҳ ал-Ҳаравий ва Муҳаммад ибн Комил ал-Марвазий — маъно бирдир — ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Аббод ибн ал-Аввом ривоят қилди, Суфён ибн Ҳусайндан, у аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) садақа (закот) китобини ёздилар, лекин уни ўз иш бошқарувчиларига (амилларига) чиқармасдан вафот этдилар, уни ўз қиличларига боғлаб қўйган эдилар. Улар вафот этгач, Абу Бакр унга амал қилди, токи вафот этди, сўнг Умар (амал қилди), токи вафот этди. Унда (китобда) шу (ёзилган) эди: «Беш туяда бир қўй, ўнта(да) икки қўй, ўн бешта(да) уч қўй, йигирмата(да) тўрт қўй, йигирма бештадан ўттиз бештагача(да) бир бинту маход (бир яшар урғочи туя); ундан ошса, қирқ бештагача(да) бир бинту лабун (икки яшар урғочи туя); ундан ошса, олтмиштагача(да) бир ҳиққа (уч яшар урғочи туя); ундан ошса, етмиш бештагача(да) бир жазаъа (тўрт яшар урғочи туя); ундан ошса, тўқсонтагача(да) икки бинту лабун; ундан ошса, бир юз йигирматагача(да) икки ҳиққа; бир юз йигирматадан ошса, ҳар эллитада бир ҳиққа ва ҳар қирқтада бир бинту лабун (бор). Қўй(лар)да эса: ҳар қирқ қўйдан бир қўй, бир юз йигирматагача; ундан ошса, икки юзтагача икки қўй; ундан ошса, уч юз қўйгача уч қўй; уч юз қўйдан ошса, ҳар юз қўйда бир қўй. Сўнг тўрт юзга етгунча унда ҳеч нарса йўқ. Садақадан қўрқиб, ажралган (моллар) бир жойга тўпланмайди ва тўпланган (моллар) ажратилмайди. Икки шерик бўлган (моллар) бўлса, улар ўзаро тенг (ҳисоб) билан қайтарадилар. Садақада қари (ҳайвон) ҳам, айбли (ҳайвон) ҳам олинмайди,» (деб ёзилган эди). Аз-Зуҳрий деди: садақа йиғувчи (мусаддиқ) келганда, қўйларни уч (қисм)га бўлади: бир учдан бири яхшилар, бир учдан бири ўртачалар ва бир учдан бири ёмонлар бўлади, садақа йиғувчи ўртачасидан олади. Аз-Зуҳрий сигирни зикр қилмади. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобосидан, ҳамда Абу Зар ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадисга умум фуқаҳолар наздида амал қилинади. Юнус ибн Язид ва бошқа кўпчилик аз-Зуҳрийдан, у Солимдан бу ҳадисни ривоят қилдилар, лекин уни марфуъ қилмадилар (Пайғамбарга боғламадилар), уни фақат Суфён ибн Ҳусайн марфуъ қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فِي ثَلاَثِينَ مِنَ الْبَقَرِ تَبِيعٌ أَوْ تَبِيعَةٌ وَفِي أَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَاهُ عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ عَنْ خُصَيْفٍ وَعَبْدُ السَّلاَمِ ثِقَةٌ حَافِظٌ . وَرَوَى شَرِيكٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خُصَيْفٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ . وَأَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ .
Бизга Муҳаммад ибн Убайд ал-Муҳорибий ва Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абдуссалом ибн Ҳарб ривоят қилди, Хусайфдан, у Абу Убайдадан, у Абдуллоҳдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Ўттиз сигирда бир табиъ ёки табиъа (бир яшар бузоқ), қирқта(да) бир мусинна (икки яшар сигир) бор,» дедилар. Бу бобда Муоз ибн Жабалдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: шундай қилиб уни Абдуссалом ибн Ҳарб Хусайфдан ривоят қилди, Абдуссалом ишончли (сиқа), ҳофиздир. Шарик бу ҳадисни Хусайфдан, у Абу Убайдадан, у онасидан, у Абдуллоҳдан (деб) ривоят қилди. Абу Убайда ибн Абдуллоҳ Абдуллоҳдан (эшитиб) самаъ қилмаган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ مَسْرُوقٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ . وَهَذَا أَصَحُّ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Суфён хабар берди, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан, у Муоз ибн Жабалдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Яманга юбордилар ва менга ҳар ўттиз сигирдан бир табиъ ёки табиъа (бир яшар бузоқ), ҳар қирқтадан бир мусинна (икки яшар сигир) ва ҳар балоғатга етган (киши)дан бир динор ёки унинг муқобилида маофир (матоси) олишимни буюрдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Баъзилар бу ҳадисни Суфёндан, у ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан (деб): «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муозни Яманга юбордилар ва унга олишни буюрдилар,» (шаклида) ривоят қилдилар, ва бу (саҳиҳроқдир).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ هَلْ تَذْكُرُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ شَيْئًا قَالَ لاَ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, Амр ибн Муррадан, у деди: мен Абу Убайда ибн Абдуллоҳдан: «Абдуллоҳдан бирор нарсани эслайсанми?» деб сўрадим. У: «Йўқ,» деди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهُ " إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ " . وَفِي الْبَابِ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو مَعْبَدٍ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ اسْمُهُ نَافِذٌ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Закариё ибн Ишоқ ал-Маккий ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Сайфий ривоят қилди, Абу Маъбаддан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Муозни Яманга юбориб, унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавмга борасан, уларни Аллаҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллаҳнинг Расули эканлигига шаҳодат келтиришга чақиргин. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларга Аллаҳ уларга бир кеча-кундузда беш (вақт) намозни фарз қилганини билдир. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларга Аллаҳ уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтариладиган садақани (закотни) уларнинг молларида фарз қилганини билдир. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларнинг энг азиз молларидан (олишдан) сақлан ва мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл, чунки унинг (дуо) билан Аллаҳ орасида ҳеч тўсиқ йўқдир,» дедилар. Бу бобда ас-Сунобиҳийдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Маъбад — Ибн Аббоснинг озод қилинган қули — унинг исми Нофиздир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, Амр ибн Яҳё ал-Мозинийдан, у отасидан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Беш туядан камида садақа (закот) йўқ, беш уқиядан (кумушдан) камида садақа йўқ ва беш васқдан камида садақа йўқ,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَشُعْبَةُ، وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْهُ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ . وَالْوَسْقُ سِتُّونَ صَاعًا وَخَمْسَةُ أَوْسُقٍ ثَلاَثُمِائَةِ صَاعٍ وَصَاعُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَمْسَةُ أَرْطَالٍ وَثُلُثٌ وَصَاعُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ثَمَانِيَةُ أَرْطَالٍ . وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَالأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا وَخَمْسُ أَوَاقٍ مِائَتَا دِرْهَمٍ . وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ يَعْنِي لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ وَفِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي كُلِّ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён, Шуъба ва Молик ибн Анас ривоят қилдилар, Амр ибн Яҳёдан, у отасидан, у Абу Саиддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан — Абдулазизнинг Амр ибн Яҳёдан (қилган) ҳадиси каби (ривоят қилдилар). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Илм аҳли наздида амал шу (ҳадис)гаки, беш васқдан камида садақа йўқдир. Васқ — олтмиш сўдир, беш васқ — уч юз сўдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сўи беш ратл ва учдан бир (ратл)дир, Куфа аҳлининг сўи эса саккиз ратлдир. Беш уқиядан камида садақа йўқдир, уқия — қирқ дирҳамдир, беш уқия — икки юз дирҳамдир. Беш туядан камида садақа йўқдир, яъни беш туядан камида садақа йўқдир. Қачон туя йигирма бешга етса, унда бир бинту маход (бир яшар урғочи туя) бор, йигирма бешдан кам туяда эса ҳар беш туяда бир қўй (бор).
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ وَلاَ فِي عَبْدِهِ صَدَقَةٌ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْخَيْلِ السَّائِمَةِ صَدَقَةٌ وَلاَ فِي الرَّقِيقِ إِذَا كَانُوا لِلْخِدْمَةِ صَدَقَةٌ إِلاَّ أَنْ يَكُونُوا لِلتِّجَارَةِ فَإِذَا كَانُوا لِلتِّجَارَةِ فَفِي أَثْمَانِهِمُ الزَّكَاةُ إِذَا حَالَ عَلَيْهَا الْحَوْلُ .
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, Суфён ва Шуъбадан, улар Абдуллоҳ ибн Динордан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ироқ ибн Моликдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мусулмоннинг от ва қулида (учун) садақа (закот) йўқ,» дедилар. Бу бобда Али ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунгаки, ўтлаб юрувчи (соима) отларда садақа йўқ ва хизмат учун бўлган қулларда садақа йўқ, фақат улар тижорат учун бўлса бундан мустасно. Агар улар тижорат учун бўлса, уларнинг нархларида — бир йил айланиб чиқса — закот бор.
حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ التِّنِّيسِيُّ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فِي الْعَسَلِ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَزُقٍّ زِقٌّ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَيَّارَةَ الْمُتَعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْعَسَلِ شَيْءٌ . وَصَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِحَافِظٍ وَقَدْ خُولِفَ صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ نَافِعٍ .
Бизга Амр ибн Абу Салама ат-Тиннисий ривоят қилди, Садақа ибн Абдуллоҳдан, у Мусо ибн Ясордан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Асалда — ҳар ўн мешда бир меш (закот) бор,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Сайёра ал-Мутаий ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси иснодида мунозара (мақол) бор, бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан катта (саҳиҳ) бирор нарса собит бўлмайди. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунгадир, буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Асалда ҳеч нарса йўқ,» дедилар. Садақа ибн Абдуллоҳ ҳофиз эмас, ва Садақа ибн Абдуллоҳ бу ҳадисни Нофиъдан ривоят қилишда (бошқаларга) мухолиф келган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ قَالَ سَأَلَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ صَدَقَةِ الْعَسَلِ . قَالَ قُلْتُ مَا عِنْدَنَا عَسَلٌ نَتَصَدَّقُ مِنْهُ وَلَكِنْ أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ حَكِيمٍ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الْعَسَلِ صَدَقَةٌ . فَقَالَ عُمَرُ عَدْلٌ مَرْضِيٌّ . فَكَتَبَ إِلَى النَّاسِ أَنْ تُوضَعَ . يَعْنِي عَنْهُمْ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Умар ривоят қилди, Нофеъдан (ривоят қилдики), у деди: Умар ибн Абдулазиз мендан асал закоти ҳақида сўради. Мен дедим: «Бизда закот берадиган асал йўқ, лекин бизга Муғира ибн Ҳаким хабар бердики, у: ‹Асалда закот йўқ,› деган эди.» Шунда Умар: «(Бу) кўнгилга ёқадиган адолатли (сўз),» деди ва одамларга (асал закоти) улардан соқит қилиниши ҳақида хат ёзди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَرَّاءَ بِنْتِ نَبْهَانَ الْغَنَوِيَّةِ .
Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Ҳорун ибн Солиҳ ат-Талҳий ал-Маданий ривоят қилди, у деди: бизга Абдураҳмон ибн Зайд ибн Аслам ривоят қилди, отасидан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким мол топса, Роббисининг (ҳузурида) унга (тўлиқ) бир йил айланмагунча унга закот (вожиб) бўлмайди,» дедилар. Бу бобда Сарро бинт Набҳон ал-Ғанавийядан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ زَكَاةَ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ . وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ سِوَى الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنِ اسْتَفَادَ مَالاً قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي الْمَالَ الْمُسْتَفَادَ مَعَ مَالِهِ الَّذِي وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ривоят қилди, Нофеъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: «Ким мол топса, Роббисининг (ҳузурида) унга (тўлиқ) бир йил айланмагунча унда закот бўлмайди.» Абу Исо (Термизий) деди: бу Абдураҳмон ибн Зайд ибн Асламнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Исо деди: Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқа кўплари буни Нофеъдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилишган. Абдураҳмон ибн Зайд ибн Аслам эса ҳадисда заифдир; уни Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва ҳадис аҳлининг бошқалари заиф санашган, у кўп хато қилувчидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир нечаларидан ривоят қилинишича, топилган молда унга (тўлиқ) бир йил айланмагунча закот йўқ. Буни Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтишади. Илм аҳлининг баъзилари эса деди: агар унинг ҳузурида закот вожиб бўладиган мол бўлса, унда закот бор; агар унинг ҳузурида закот вожиб бўладиган миқдордаги топилган молдан бошқа нарса бўлмаса, топилган молда унга (тўлиқ) бир йил айланмагунча закот вожиб бўлмайди. Агар (тўлиқ) бир йил айланишидан олдин мол топса, у топилган молни закот вожиб бўлган моли билан бирга закот қилади. Буни Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳли айтишади.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَصْلُحُ قِبْلَتَانِ فِي أَرْضٍ وَاحِدَةٍ وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ جِزْيَةٌ " .
Бизга Яҳё ибн Аксам ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир ерда иккита қибла (мавжуд бўлиши) дуруст бўлмайди ва мусулмонларга жизя йўқдир,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، وَجَدِّ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِذَا أَسْلَمَ وُضِعَتْ عَنْهُ جِزْيَةُ رَقَبَتِهِ . وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ " إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ جِزْيَةَ الرَّقَبَةِ وَفِي الْحَدِيثِ مَا يُفَسِّرُ هَذَا حَيْثُ قَالَ " إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ " .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, Қобусдан, шу иснод билан шунга ўхшаш (ҳадисни). Бу бобда Саид ибн Зайддан ва Ҳарб ибн Убайдуллоҳ ас-Сақафийнинг бобосидан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал (саҳобани тушириб қолдириб) ҳолда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳлининг аксарияти ҳузурида шунга амал қилинади: насроний мусулмон бўлса, ундан бошининг (жонига белгиланган) жизяси соқит бўлади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Мусулмонларга ушр (бож) йўқдир,» деган сўзлари билан фақат бош жизясини назарда тутади. Ҳадиснинг ўзида буни тафсир қиладиган (сўзлар) бор, чунки у: «Ушр (бож) фақат яҳудий ва насронийларга, мусулмонларга эса ушр йўқдир,» деган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ، عَنِ ابْنِ أَخِي، زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَيْنَبَ، امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَتْ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ فَإِنَّكُنَّ أَكْثَرُ أَهْلِ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Амр ибн ал-Ҳорис ибн ал-Мусталиқдан, у Абдуллоҳнинг хотини Зайнабнинг жиянидан, у Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнабдан (ривоят қилдики), у (Зайнаб) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бизга хутба қилиб: «Эй аёллар жамоаси! Гарчи тақинчоқларингиздан бўлса-да, садақа қилинглар, чунки сизлар Қиёмат кунида дўзах аҳлининг кўпчилиги бўласизлар,» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي، زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنْ زَيْنَبَ، - امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَهِمَ فِي حَدِيثِهِ فَقَالَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ . وَالصَّحِيحُ إِنَّمَا هُوَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَأَى فِي الْحُلِيِّ زَكَاةً . وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ مَقَالٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةَ مَا كَانَ مِنْهُ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ . وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ لَيْسَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, Шуъбадан, у ал-Аъмашдан, у деди: мен Абу Воилнинг Амр ибн ал-Ҳорисдан — у Абдуллоҳнинг хотини Зайнабнинг жияни — у Абдуллоҳнинг хотини Зайнабдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ҳадисни) ривоят қилаётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: бу Абу Муовиянинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Муовия ўз ҳадисида хато қилиб: «Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Зайнабнинг жиянидан,» деган. Тўғриси эса: «Амр ибн ал-Ҳорисдан — у Зайнабнинг жияни» — деган (шакл)дир. Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, у (Набий) тақинчоқда закот борлигини кўрар эди. Бу ҳадиснинг иснодида (эътироз) сўз бор. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилишган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва тобеийнлардан баъзи илм аҳли тақинчоқдаги олтин ва кумушда закот борлигини кўришган. Буни Суфён ас-Саврий ва Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтишади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан баъзилари, жумладан Ибн Умар, Оиша, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Молик эса: «Тақинчоқда закот йўқ,» дейишган. Тобеийн фуқаҳоларидан баъзиларидан ҳам шундай ривоят қилинган. Буни Молик ибн Анас, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، أَتَتَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي أَيْدِيهِمَا سُوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ لَهُمَا " أَتُؤَدِّيَانِ زَكَاتَهُ " . قَالَتَا لاَ . قَالَ فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَتُحِبَّانِ أَنْ يُسَوِّرَكُمَا اللَّهُ بِسُوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ " . قَالَتَا لاَ . قَالَ " فَأَدِّيَا زَكَاتَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَاهُ الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَ هَذَا . وَالْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ وَابْنُ لَهِيعَةَ يُضَعَّفَانِ فِي الْحَدِيثِ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Лаҳиа ривоят қилди, Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), икки аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келди, қўлларида олтиндан иккита билакузук бор эди. У (Набий) уларга: «Буларнинг закотини берасизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ,» деди. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга: «Аллаҳ сизларни оловдан иккита билакузук билан безашини хоҳлайсизларми?» дедилар. Улар: «Йўқ,» деди. У: «Унда унинг закотини беринглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Мусанно ибн ас-Саббоҳ ҳам Амр ибн Шуайбдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Мусанно ибн ас-Саббоҳ ва Ибн Лаҳиа ҳадисда заиф саналадилар ва бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор саҳиҳ нарса йўқ.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ مُعَاذٍ، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُهُ عَنِ الْخُضْرَوَاتِ وَهِيَ الْبُقُولُ فَقَالَ " لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى إِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِصَحِيحٍ وَلَيْسَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لَيْسَ فِي الْخُضْرَوَاتِ صَدَقَةٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْحَسَنُ هُوَ ابْنُ عُمَارَةَ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ شُعْبَةُ وَغَيْرُهُ وَتَرَكَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, ал-Ҳасан ибн Уморадан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмон ибн Убайддан, у Исо ибн Талҳадан, у Муоздан (ривоят қилдики), у (Муоз) Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га кўкатлар — яъни сабзавотлар ҳақида сўраб хат ёзди. Шунда у (Набий): «Уларда ҳеч нарса (закот) йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадиснинг исноди саҳиҳ эмас ва бу бобда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бирор саҳиҳ нарса йўқ. Бу фақат Мусо ибн Талҳадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал ҳолда ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади: кўкатларда садақа (закот) йўқ. Абу Исо деди: ал-Ҳасан — у Ибн Уморадир ва у ҳадис аҳли ҳузурида заифдир; уни Шуъба ва бошқалар заиф санаган, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак эса уни тарк этган.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، وَبُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَكَأَنَّ هَذَا أَصَحُّ . وَقَدْ صَحَّ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ .
Бизга Абу Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Осим ибн Абдулазиз ал-Маданий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳорис ибн Абдураҳмон ибн Абу Зубоб ривоят қилди, Сулаймон ибн Ясар ва Буср ибн Саиддан, улар Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Осмон ва булоқлар суғорган (экин)да ушр (ўндан бир), туя билан ташиб суғорилган (экин)да ярим ушр (бор),» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Анас ибн Молик, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашаждан, у Сулаймон ибн Ясар ва Буср ибн Саиддан, улар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган. Гўё бу саҳиҳроқдир. Ибн Умарнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бу бобдаги ҳадиси саҳиҳ бўлган ва фуқаҳоларнинг аксарияти ҳузурида шунга амал қилинади.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَنَّ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Абу Марям ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди, у деди: менга Юнус ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Солимдан, у отасидан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у (Набий) осмон ва булоқлар суғорган ёки ўз илдизидан (ер намидан) суғорилган (экин)да ушр (ўндан бир)ни, туя билан ташиб суғорилган (экин)да ярим ушрни қонун қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ " أَلاَ مَنْ وَلِيَ يَتِيمًا لَهُ مَالٌ فَلْيَتَّجِرْ فِيهِ وَلاَ يَتْرُكْهُ حَتَّى تَأْكُلَهُ الصَّدَقَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ لأَنَّ الْمُثَنَّى بْنَ الصَّبَّاحِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ . فَذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَرَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةً . مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَلِيٌّ وَعَائِشَةُ وَابْنُ عُمَرَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي مَالِ الْيَتِيمِ زَكَاةٌ . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ . وَعَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَشُعَيْبٌ قَدْ سَمِعَ مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ فِي حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَقَالَ هُوَ عِنْدَنَا وَاهٍ . وَمَنْ ضَعَّفَهُ فَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ أَنَّهُ يُحَدِّثُ مِنْ صَحِيفَةِ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَمَّا أَكْثَرُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فَيَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ وَيُثْبِتُونَهُ مِنْهُمْ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Иброҳим ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга ал-Валид ибн Муслим ривоят қилди, Мусанно ибн ас-Саббоҳдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамларга хутба қилиб: «Огоҳ бўлинглар! Ким мол-мулкка эга етимга васий бўлса, у (мол) билан тижорат қилсин ва уни садақа (закот) еб тугатмагунча қолдириб қўймасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис фақат шу йўл билан ривоят қилинган ва иснодида (эътироз) сўз бор, чунки Мусанно ибн ас-Саббоҳ ҳадисда заиф саналади. Баъзилари бу ҳадисни Амр ибн Шуайбдан: «Умар ибн ал-Хаттоб (айтди),» деб ривоят қилиб, шу ҳадисни келтиришган. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилишган: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бир нечалари етим молида закот борлигини кўришган; улар орасида Умар, Али, Оиша ва Ибн Умар (бор). Буни Молик, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. Илм аҳлидан бир тўда эса: «Етим молида закот йўқ,» дейишган. Буни Суфён ас-Саврий ва Абдуллоҳ ибн ал-Муборак айтишади. Амр ибн Шуайб — у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Оснинг ўғлидир ва Шуайб бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитган. Яҳё ибн Саид Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси ҳақида (танқид билан) гапириб: «У бизнинг ҳузуримизда заифдир,» деган. Уни заиф санаган киши фақат шу сабабдан заиф санаган: у (Амр) бобоси Абдуллоҳ ибн Амрнинг саҳифасидан ривоят қилади. Ҳадис аҳлининг аксарияти эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадиси билан ҳужжат келтиришади ва уни исботлашади; улар орасида Аҳмад, Ишоқ ва бошқалар (бор).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَجَابِرٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у дедилар: «Ҳайвон (қилган) жароҳати беҳуда (қопланмайди), кон (қулаши) беҳуда, қудуқ (қулаши) беҳуда; рикоз (ер остидаги хазина)да эса бешдан бир (хумс) бор.» (Рови) деди: бу бобда Анас ибн Молик, Абдуллоҳ ибн Амр, Убода ибн ас-Сомит, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ، يَقُولُ جَاءَ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ إِلَى مَجْلِسِنَا فَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْخَرْصِ وَبِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَالْخَرْصُ إِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ مِنَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ مِمَّا فِيهِ الزَّكَاةُ بَعَثَ السُّلْطَانُ خَارِصًا يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ . وَالْخَرْصُ أَنْ يَنْظُرَ مَنْ يُبْصِرُ ذَلِكَ فَيَقُولُ يَخْرُجُ مِنْ هَذَا مِنَ الزَّبِيبِ كَذَا وَكَذَا وَمِنَ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا فَيُحْصَى عَلَيْهِمْ وَيَنْظُرُ مَبْلَغَ الْعُشْرِ مِنْ ذَلِكَ فَيُثْبِتُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يُخَلِّي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الثِّمَارِ فَيَصْنَعُونَ مَا أَحَبُّوا فَإِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ أُخِذَ مِنْهُمُ الْعُشْرُ . هَكَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ат-Таёлисий ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Хубайб ибн Абдураҳмон хабар берди, у деди: мен Абдураҳмон ибн Масъуд ибн Ниёрнинг шундай деяётганини эшитдим: Саҳл ибн Абу Ҳасма мажлисимизга келди ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дердилар, деб ривоят қилди: «Қачон (экин ҳосилини) чамалаб ўлчасангизлар, (закотни) олинглар-да, учдан бирини қолдиринглар; агар учдан бирини қолдирмасангизлар, тўртдан бирини қолдиринглар.» (Рови) деди: бу бобда Оиша, Аттоб ибн Асид ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: чамалаб ўлчаш масаласида илм аҳлининг аксарияти ҳузурида Саҳл ибн Абу Ҳасма ҳадисига амал қилинади ва Саҳл ибн Абу Ҳасма ҳадиси билан Аҳмад ва Ишоқ айтишади. Чамалаб ўлчаш (харс) шуки: ҳурмо (хурмо) ва узум каби закот вожиб бўладиган мевалар етилганда, султон (ҳоким) бир чамаловчини юбориб, улар устида (ҳосилни) чамалаб ўлчайди. Чамалаб ўлчаш шуки, буни биладиган киши қараб: «Бундан шунча майиз ва шунча ҳурмо чиқади,» дейди-да, улар ҳисоблаб чиқилади; ундан ушр (ўндан бир) миқдори қаралиб, улар зиммасига белгиланади. Сўнг улар билан мевалар орасини бўш қўяди (ихтиёрларига топширади), улар хоҳлаганларини қиладилар; мевалар етилганда эса улардан ушр олинади. Баъзи илм аҳли буни шундай тафсир қилган ва буни Молик, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ التَّمَّارِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَبْعَثُ عَلَى النَّاسِ مَنْ يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ كُرُومَهُمْ وَثِمَارَهُمْ . وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي زَكَاةِ الْكُرُومِ " إِنَّهَا تُخْرَصُ كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ أَثْبَتُ وَأَصَحُّ .
Бизга Абу Амр Муслим ибн Амр ал-Ҳаззо ал-Маданий ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нофеъ ас-Сойиғ ривоят қилди, Муҳаммад ибн Солиҳ ат-Таммордан, у Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Аттоб ибн Асиддан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) одамлар устига уларнинг узумзорлари ва меваларини чамалаб ўлчайдиган кишини юборар эдилар. Шу иснод билан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) узумзорлар закоти ҳақида: «У ҳурмо (дарахти) чамалаб ўлчанганидек чамалаб ўлчанади, сўнг унинг закоти — ҳурмо дарахти закоти ҳурмо (қуруқ хурмо) кўринишида берилганидек — майиз кўринишида берилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Ибн Журайж Ибн Шиҳобдан, у Урвадан, у Оишадан ҳам ривоят қилган. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у деди: «Ибн Журайжнинг ҳадиси маҳфуз (сақланган) эмас, Ибн ал-Мусайябнинг Аттоб ибн Асиддан (қилган ривояти) эса мустаҳкамроқ ва саҳиҳроқдир.»
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْعَامِلُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالْحَقِّ كَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَيَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَصَحُّ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Иёз хабар берди, Осим ибн Умар ибн Қатодадан; ва (яна) бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, у деди: бизга Аҳмад ибн Холид ривоят қилди, Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Осим ибн Умар ибн Қатодадан, у Маҳмуд ибн Лабиддан, у Рофеъ ибн Хадиждан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Садақа (закот) устида ҳақ билан ишловчи ходим уйига қайтгунча Аллаҳ йўлида ғазот қилувчи кабидир.» Абу Исо (Термизий) деди: Рофеъ ибн Хадижнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Язид ибн Иёз эса ҳадис аҳли ҳузурида заифдир. Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадиси саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ تَكَلَّمَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ . وَهَكَذَا يَقُولُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . وَيَقُولُ عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ وَابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سِنَانِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَنَسٍ . قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ وَالصَّحِيحُ سِنَانُ بْنُ سَعْدٍ . وَقَوْلُهُ " الْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا " يَقُولُ عَلَى الْمُعْتَدِي مِنَ الإِثْمِ كَمَا عَلَى الْمَانِعِ إِذَا مَنَعَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Саъд ибн Синондан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақа (закот)да ҳаддан ошувчи уни бермовчи кабидир,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Ибн Умар, Умму Салама ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси шу йўлдан ғарибдир. Аҳмад ибн Ҳанбал Саъд ибн Синон ҳақида (танқид билан) гапирган. ал-Лайс ибн Саъд Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Саъд ибн Синондан, у Анас ибн Моликдан, деб шундай айтади. Амр ибн ал-Ҳорис ва Ибн Лаҳиа эса Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Синон ибн Саъддан, у Анасдан, деб айтишади. (Рови) деди: мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «Тўғриси Синон ибн Саъддир,» деяётганини эшитдим. Унинг: «Садақа (закот)да ҳаддан ошувчи уни бермовчи кабидир,» деган сўзи шуни англатади: бермовчи (мол)ни бермаганида (гуноҳкор бўлгани) каби, ҳаддан ошувчининг зиммасида ҳам гуноҳ бор.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَتَاكُمُ الْمُصَدِّقُ فَلاَ يُفَارِقَنَّكُمْ إِلاَّ عَنْ رِضًا " .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Язид хабар берди, Мужолиддан, у аш-Шаъбийдан, у Жарирдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақа (закот) йиғувчи олдингизга келса, у сизлардан фақат рози бўлиб ажралиб кетсин,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ دَاوُدَ عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُجَالِدٍ . وَقَدْ ضَعَّفَ مُجَالِدًا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ .
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Довуддан, у Шаъбийдан, у Жарирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Довуднинг Шаъбийдан (қилган) ривояти Мужолиднинг ривоятидан саҳиҳроқдир. Илм аҳлининг баъзилари Мужолидни заиф санаганлар, у (ривоятда) кўп хато қилгувчи эди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَدِمَ عَلَيْنَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِنَا فَجَعَلَهَا فِي فُقَرَائِنَا وَكُنْتُ غُلاَمًا يَتِيمًا فَأَعْطَانِي مِنْهَا قَلُوصًا . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي جُحَيْفَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Али ибн Саид ал-Киндий ал-Куфий ривоят қилди, бизга Ҳафс ибн Ғиёс ривоят қилди, Ашъасдан, у Авн ибн Аби Жуҳайфадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Бизнинг олдимизга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг садақа йиғувчиси келди, у бойларимиздан садақани олиб, уни камбағалларимизга берди. Мен етим бола эдим, у менга ундан бир ёш она туяча берди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Жуҳайфанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - قَالَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، وَقَالَ، عَلِيٌّ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، وَالْمَعْنَى، وَاحِدٌ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَسْأَلَتُهُ فِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ خُدُوشٌ أَوْ كُدُوحٌ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُغْنِيهِ قَالَ " خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Қутайба ва Али ибн Ҳужр ривоят қилди — Қутайба: бизга Шарийк ривоят қилди, деди, Али эса: бизга Шарийк хабар берди, деди, маъно эса биттадир — Ҳаким ибн Жубайрдан, у Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Язиддан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким ўзига етадиган (мол-мулки) бор бўла туриб, одамлардан сўраса, қиёмат куни сўрагани юзидаги тирналган, йиртилган ёки тилинган яра бўлиб келади,» дедилар. «Эй Расулуллаҳ, унга етадигани қанча (бўлади)?» дейилди. У: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндан қиймати (ча),» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шуъба эса шу ҳадис сабабли Ҳаким ибн Жубайр ҳақида (танқидий) сўз айтган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ . فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ صَاحِبُ شُعْبَةَ لَوْ غَيْرُ حَكِيمٍ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ . فَقَالَ لَهُ سُفْيَانُ وَمَا لِحَكِيمٍ لاَ يُحَدِّثُ عَنْهُ شُعْبَةُ قَالَ نَعَمْ . قَالَ سُفْيَانُ سَمِعْتُ زُبَيْدًا يُحَدِّثُ بِهَذَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَصْحَابِنَا وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . قَالُوا إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ خَمْسُونَ دِرْهَمًا لَمْ تَحِلَّ لَهُ الصَّدَقَةُ . قَالَ وَلَمْ يَذْهَبْ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى حَدِيثِ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ وَوَسَّعُوا فِي هَذَا وَقَالُوا إِذَا كَانَ عِنْدَهُ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ أَكْثَرُ وَهُوَ مُحْتَاجٌ فَلَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الزَّكَاةِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالْعِلْمِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, бизга Суфён ривоят қилди, Ҳаким ибн Жубайрдан шу ҳадисни (ривоят қилди). Шунда Шуъбанинг шериги Абдуллоҳ ибн Усмон унга (Суфёнга): «Бу ҳадисни Ҳакимдан бошқаси ривоят қилса эди (яхши бўларди),» деди. Суфён унга: «Ҳакимга нима бўлибдики, Шуъба ундан ривоят қилмаса?» деди. У: «Ҳа,» деди. Суфён деди: Мен Зубайднинг буни Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Язиддан ривоят қилаётганини эшитдим. Баъзи ашобларимиз ҳузурида амал шунга (биноан)дир, Саврий, Абдуллоҳ ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Улар: «Агар кишининг олдида эллик дирҳам бўлса, унга садақа (олиш) ҳалол бўлмайди,» дедилар. (Абу Исо) деди: Илм аҳлининг баъзилари Ҳаким ибн Жубайрнинг ҳадисига (амал қилишга) бормай, бунда кенгайтириб (ҳукм) қилдилар ва: «Агар (кишининг) олдида эллик дирҳам ёки ундан кўпроқ бўлса-ю, у муҳтож бўлса, закотдан олиши мумкин,» дедилар. Бу Шофиий ва ундан бошқа фиқҳ ва илм аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ، ح وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ رَيْحَانَ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَقَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ . وَقَدْ رُوِيَ فِي غَيْرِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَحِلُّ الْمَسْأَلَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ " . وَإِذَا كَانَ الرَّجُلُ قَوِيًّا مُحْتَاجًا وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَتُصُدِّقَ عَلَيْهِ أَجْزَأَ عَنِ الْمُتَصَدِّقِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْمَسْأَلَةِ .
Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Довуд ат-Тоёлисий ривоят қилди, бизга Суфён ибн Саид ривоят қилди; (бошқа санад билан) бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ҳам ривоят қилди, бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, бизга Суфён хабар берди, Саъд ибн Иброҳимдан, у Райҳон ибн Язиддан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Садақа бойга ҳам, бадани соғлом-қувватли кишига ҳам ҳалол бўлмайди,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Ҳубший ибн Жунода ва Қабиса ибн Мухориқдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шуъба бу ҳадисни Саъд ибн Иброҳимдан шу иснод билан ривоят қилиб, уни (Набийга) марфуъ қилмаган. Бу ҳадисдан бошқасида ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Тиланиш бойга ҳам, бадани соғлом-қувватли кишига ҳам ҳалол бўлмайди,» (деб) ривоят қилинган. Агар киши қувватли-ю муҳтож бўлса ва олдида ҳеч нарса бўлмаса-ю, унга садақа қилинса, илм аҳли ҳузурида садақа берувчининг (амали) ўринли бўлади. Илм аҳлининг баъзилари ҳузурида бу ҳадиснинг йўналиши тиланиш (ман этилиши) ҳақидадир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ حُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ السَّلُولِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ أَتَاهُ أَعْرَابِيٌّ فَأَخَذَ بِطَرَفِ رِدَائِهِ فَسَأَلَهُ إِيَّاهُ فَأَعْطَاهُ وَذَهَبَ فَعِنْدَ ذَلِكَ حَرُمَتِ الْمَسْأَلَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لاَ تَحِلُّ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ إِلاَّ لِذِي فَقْرٍ مُدْقِعٍ أَوْ غُرْمٍ مُفْظِعٍ وَمَنْ سَأَلَ النَّاسَ لِيُثْرِيَ بِهِ مَالَهُ كَانَ خُمُوشًا فِي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَرَضْفًا يَأْكُلُهُ مِنْ جَهَنَّمَ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُقِلَّ وَمَنْ شَاءَ فَلْيُكْثِرْ " .
Бизга Али ибн Саид ал-Киндий ривоят қилди, бизга Абдурраҳим ибн Сулаймон ривоят қилди, Мужолиддан, у Омир аш-Шаъбийдан, у Ҳубший ибн Жунода ас-Салулийдан (ривоят қилдики), у деди: Видолашув ҳажжида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Арафотда турган пайтда эшитдим, олдига бир аъробий келди-да, ридоларининг четидан ушлаб, ундан (уни) сўради. У эса унга (бир нарса) берди ва у кетди. Ўшанда тиланиш ҳаром қилинди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, тиланиш бойга ҳам, бадани соғлом-қувватли кишига ҳам ҳалол эмас, магар тубан фақирлик ёки даҳшатли қарз эгасига (ҳалол бўлади). Ким одамлардан молини кўпайтириш учун сўраса, қиёмат куни (сўрагани) юзидаги тирналган яра бўлиб, жаҳаннамдан ейдиган қизиган тош бўлиб (келади). Бас, ким хоҳласа, озайтирсин, ким хоҳласа, кўпайтирсин,» дедилар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, Абдурраҳим ибн Сулаймондан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис шу йўналишдан ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ أُصِيبَ رَجُلٌ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثِمَارٍ ابْتَاعَهَا فَكَثُرَ دَيْنُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَصَدَّقُوا عَلَيْهِ " . فَتَصَدَّقَ النَّاسُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَبْلُغْ ذَلِكَ وَفَاءَ دَيْنِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِغُرَمَائِهِ " خُذُوا مَا وَجَدْتُمْ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلاَّ ذَلِكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجُوَيْرِيَةَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Букайр ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан, у Иёз ибн Абдуллоҳдан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида бир киши ўзи сотиб олган меваларда зиён кўрди ва қарзи кўпайди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Унга садақа қилинглар,» дедилар. Одамлар унга садақа қилдилар, лекин бу унинг қарзини узишга етмади. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг қарз берувчиларига: «Топганингизни олинглар, сизлар учун бундан бошқа нарса йўқ,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оиша, Жувайрия ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَيُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ الضُّبَعِيُّ السَّدُوسِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُتِيَ بِشَيْءٍ سَأَلَ " أَصَدَقَةٌ هِيَ أَمْ هَدِيَّةٌ " . فَإِنْ قَالُوا صَدَقَةٌ لَمْ يَأْكُلْ وَإِنْ قَالُوا هَدِيَّةٌ أَكَلَ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ وَأَبِي عَمِيرَةَ جَدُّ مُعَرَّفِ بْنِ وَاصِلٍ وَاسْمُهُ رُشَيْدُ بْنُ مَالِكٍ وَمَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي رَافِعٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَقِيلٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَجَدُّ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ اسْمُهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ حَيْدَةَ الْقُشَيْرِيُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Маккий ибн Иброҳим ва Юсуф ибн Яъқуб ад-Дубаъий ас-Садусий ривоят қилди, улар: бизга Баҳз ибн Ҳаким ривоят қилди, дедилар, отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига бир нарса келтирилса: «Бу садақами ёки ҳадями?» деб сўрардилар. Агар улар: «Садақа,» десалар, емасдилар, агар: «Ҳадя,» десалар, ердилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Салмон, Абу Ҳурайра, Анас, Ҳасан ибн Али, Муъарриф ибн Восилнинг бобоси Абу Амира — унинг исми Рушайд ибн Молик — Маймун ибн Миҳрон, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Рофиъ ва Абдурраҳмон ибн Алқамадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Абдурраҳмон ибн Алқамадан, у Абдурраҳмон ибн Аби Ақилдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган. Баҳз ибн Ҳакимнинг бобосининг исми Муовия ибн Ҳайда ал-Қушайрийдир. Абу Исо (Термизий) деди: Баҳз ибн Ҳакимнинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ رَجُلاً مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَى الصَّدَقَةِ فَقَالَ لأَبِي رَافِعٍ اصْحَبْنِي كَيْمَا تُصِيبَ مِنْهَا . فَقَالَ لاَ . حَتَّى آتِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَسْأَلَهُ . فَانْطَلَقَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَقَالَ " إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ لَنَا وَإِنَّ مَوَالِيَ الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْمُهُ أَسْلَمُ وَابْنُ أَبِي رَافِعٍ هُوَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رضى الله عنه .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, деди, бизга Шуъба ривоят қилди, ал-Ҳакамдан, у Ибн Аби Рофиъдан, у Абу Рофиъ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Бану Махзумдан бир кишини садақа (йиғиш)га юбордилар. У Абу Рофиъга: «Мен билан бирга (юр), шояд ундан сенга (бир нарса) тегса,» деди. У: «Йўқ, то Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига бориб, ундан сўрамагунимча (келмайман),» деди. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига бориб, ундан сўради. У: «Албатта, садақа бизга ҳалол эмас, ва албатта, қавмнинг озод қилинган қуллари (маволиси) ўша (қавм)нинг ўзидандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Рофиъ — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мавлоси — исми Асламдир. Ибн Аби Рофиъ эса — у Убайдуллоҳ ибн Аби Рофиъ бўлиб, Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)нинг котибидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ عَمِّهَا، سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ فَإِنَّهُ بَرَكَةٌ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ تَمْرًا فَالْمَاءُ فَإِنَّهُ طَهُورٌ " . وَقَالَ " الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَهِيَ عَلَى ذِي الرَّحِمِ ثِنْتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَالرَّبَابُ هِيَ أُمُّ الرَّائِحِ بِنْتُ صُلَيْعٍ . وَهَكَذَا رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرَوَى شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ . وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ الرَّبَابِ . وَحَدِيثُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ عُيَيْنَةَ أَصَحُّ . وَهَكَذَا رَوَى ابْنُ عَوْنٍ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عَنِ الرَّبَابِ عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Осим ал-Аҳвалдан, у Ҳафса бинт Сийрииндан, у Рабобдан, у амакиси Салмон ибн Омирдан, у эса уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)гача етказиб (ривоят қилдики), у: «Бирортангиз ифтор қилса, хурмо билан ифтор қилсин, чунки у баракадир. Агар хурмо топмаса, сув билан (ифтор қилсин), чунки у покловчидир,» дедилар. Яна: «Мискинга (берилган) садақа (фақат) садақадир, қариндошга (берилгани) эса иккидир: садақа ва сила (қариндошлик риштасини улаш),» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб, Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Салмон ибн Омирнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Рабоб — у Умм ар-Роиҳ бинт Сулайъдир. Суфён ас-Саврий Осимдан, у Ҳафса бинт Сийрииндан, у Рабобдан, у Салмон ибн Омирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу ҳадисга ўхшашини шундай ривоят қилган. Шуъба эса Осимдан, у Ҳафса бинт Сийрииндан, у Салмон ибн Омирдан (деб) ривоят қилган ва унда Рабобни зикр қилмаган. Суфён ас-Саврий ва Ибн Уяйнанинг ҳадиси саҳиҳроқдир. Шунингдек, Ибн Авн ва Ҳишом ибн Ҳассон ҳам Ҳафса бинт Сийрииндан, у Рабобдан, у Салмон ибн Омирдан (деб) ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مَدُّويَهْ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَتْ سَأَلْتُ أَوْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الزَّكَاةِ فَقَالَ " إِنَّ فِي الْمَالِ لَحَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ " . ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ الَّتِي فِي الْبَقَرَةِ ( لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ ) الآيَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Маддувайҳ ривоят қилди, бизга ал-Асвад ибн Омир ривоят қилди, Шарийкдан, у Абу Ҳамзадан, у Шаъбийдан, у Фотима бинт Қайсдан (ривоят қилдики), у деди: Мен сўрадим — ёки Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан закот ҳақида сўралди — шунда у: «Албатта, молда закотдан ташқари (бошқа) ҳақ ҳам бор,» дедилар. Сўнг Бақарада (келган) ушбу оятни тиловат қилдилар: «Юзларингизни (машриқ ва мағриб томонга) буришингиз яхшилик (тақво) эмас...» (Бақара сураси, 177).
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الطُّفَيْلِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِنَّ فِي الْمَالِ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ . وَأَبُو حَمْزَةَ مَيْمُونٌ الأَعْوَرُ يُضَعَّفُ . وَرَوَى بَيَانٌ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ سَالِمٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ قَوْلَهُ وَهَذَا أَصَحُّ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн ат-Туфайл хабар берди, Шарийкдан, у Абу Ҳамзадан, у Омир аш-Шаъбийдан, у Фотима бинт Қайсдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Албатта, молда закотдан ташқари (бошқа) ҳақ ҳам бор,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Абу Ҳамза Маймун ал-Аъвар заиф саналади. Баён ва Исмоил ибн Солим эса бу ҳадисни Шаъбийдан унинг (ўз) сўзи (сифатида, мавқуф қилиб) ривоят қилганлар, бу саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ طَيِّبٍ وَلاَ يَقْبَلُ اللَّهُ إِلاَّ الطَّيِّبَ إِلاَّ أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ بِيَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ تَمْرَةً تَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَحَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَبُرَيْدَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ривоят қилди, Саид ибн Аби Саид ал-Мақбурийдан, у Саид ибн Ясордан (ривоят қилдики), у Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳеч ким ҳалол (мол)дан садақа қилмайдики — Аллаҳ ҳалолидан бошқасини қабул қилмайди — Раҳмон уни Ўз Ўнг (қўли) билан олмасин. Агар у бир дона хурмо бўлса ҳам, у Раҳмоннинг кафтида тоғдан ҳам каттароқ бўлгунча ўсиб боради, худди сизлардан бирингиз тойчоғини ёки бўталоқчасини боқиб (ўстиргани) каби,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Оиша, Адийй ибн Ҳотим, Анас, Абдуллоҳ ибн Аби Авфо, Ҳориса ибн Ваҳб, Абдурраҳмон ибн Авф ва Бурайдадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَقْبَلُ الصَّدَقَةَ وَيَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ فَيُرَبِّيهَا لأَحَدِكُمْ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ حَتَّى إِنَّ اللُّقْمَةَ لَتَصِيرُ مِثْلَ أُحُدٍ " . وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ (وهُوَ الَّذِي يَقبَلُ التَّوبَةَ عَنْ عِبَادِهِ ) ويَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ (يَمْحَقُ الله الرَّبَا ويُرْبِي الصَّدَقَاتِ). قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوُ هَذَا. وَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَمَا يُشْبِهُ هَذَا مِنَ الرِّوَايَاتِ مِنَ الصِّفَاتِ وَنُزُولِ الرَّبِّ تَبَارَكَ وَتَعَالَى كُلَّ لَيْلَةٍ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا قَالُوا قَدْ تَثْبُتُ الرِّوَايَاتُ فِي هَذَا وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُمْ قَالُوا فِي هَذِهِ الأَحَادِيثِ أَمِرُّوهَا بِلاَ كَيْفٍ. وَهَكَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ. وَأَمَّا الْجَهْمِيَّةُ فَأَنْكَرَتْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ وَقَالُوا هَذَا تَشْبِيهٌ. وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ الْيَدَ وَالسَّمْعَ وَالْبَصَرَ فَتَأَوَّلَتِ الْجَهْمِيَّةُ هَذِهِ الآيَاتِ فَفَسَّرُوهَا عَلَى غَيْرِ مَا فَسَّرَ أَهْلُ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَخْلُقْ آدَمَ بِيَدِهِ. وَقَالُوا إِنَّ مَعْنَى الْيَدِ هَاهُنَا الْقُوَّةُ. وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا يَكُونُ التَّشْبِيهُ إِذَا قَالَ يَدٌ كَيَدٍ أَوْ مِثْلُ يَدٍ أَوْ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ. فَإِذَا قَالَ سَمْعٌ كَسَمْعٍ أَوْ مِثْلُ سَمْعٍ فَهَذَا التَّشْبِيهُ وَأَمَّا إِذَا قَالَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى يَدٌ وَسَمْعٌ وَبَصَرٌ وَلاَ يَقُولُ كَيْفَ وَلاَ يَقُولُ مِثْلُ سَمْعٍ وَلاَ كَسَمْعٍ فَهَذَا لاَ يَكُونُ تَشْبِيهًا وَهُوَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ}
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, бизга Аббод ибн Мансур ривоят қилди, бизга ал-Қосим ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: Мен Абу Ҳурайранинг шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ садақани қабул қилади ва уни Ўз Ўнг (қўли) билан олади, сўнг уни бирингиз учун ўстиради, худди бирингиз тойчоғини ўстиргани каби, ҳатто бир луқма (таом) Уҳуд (тоғи) мисли бўлиб қолади,» дедилар. Бунинг тасдиғи Аллаҳ азза ва жалланинг Китобида (келган): «У бандаларидан тавбани қабул қилувчи... ва садақаларни олувчи (Зот)дир,» (ва) «Аллаҳ рибоҳни маҳв қилади ва садақаларни кўпайтиради.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Оишадан ҳам Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаши ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир нечтаси бу ҳадис ва ривоятлардан унга ўхшаш сифатлар ҳамда Раббнинг — табарака ва таоло — ҳар кеча дунё осмонига тушиши ҳақида шундай деган: бу ҳақидаги ривоятлар собит бўлади, уларга иймон келтирилади, лекин (унинг кайфияти) тасаввур қилинмайди ва «қандай?» деб сўралмайди. Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдуллоҳ ибн Муборакдан ҳам шундай ривоят қилинган: улар бу ҳадислар ҳақида: «Уларни кайфиятсиз (ўз ҳолича) ўтказиб юборинглар,» деганлар. Аҳли суннат ва жамоадан бўлган илм аҳлининг сўзи шунақадир. Жаҳмиялар эса бу ривоятларни инкор қилдилар ва: «Бу (Аллаҳни махлуқотга) ўхшатишдир,» дедилар. Аллаҳ азза ва жалла Китобида бир неча ўринда Қўл, Эшитиш ва Кўришни зикр қилган. Жаҳмиялар бу оятларни таъвил қилиб, илм аҳли изоҳлаганидан бошқача изоҳладилар ва: «Аллаҳ Одамни Ўз Қўли билан яратмаган,» дедилар. Улар: «Бу ерда Қўлнинг маъноси қувватдир,» дедилар. Ишоқ ибн Иброҳим деди: Ўхшатиш (ташбеҳ) фақат «қўл худди (бошқа) қўл каби» ёки «қўлга ўхшаш» ёхуд «эшитиш худди (бошқа) эшитиш каби» ёки «эшитишга ўхшаш» деганда бўлади. Агар «эшитиш худди (бошқа) эшитиш каби» ёки «эшитишга ўхшаш» деса, бу ўхшатишдир. Аммо Аллаҳ таоло айтганидек «Қўл, эшитиш ва кўриш» деса-ю, «қандай?» демаса, «эшитишга ўхшаш» ёки «эшитиш каби» демаса, бу ўхшатиш бўлмайди ва бу Аллаҳ таоло Ўз Китобида айтганидек бўлади: «Ҳеч нарса Унга ўхшаш эмас, У эшитгувчи ва кўргувчидир.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّوْمِ أَفْضَلُ بَعْدَ رَمَضَانَ فَقَالَ " شَعْبَانُ لِتَعْظِيمِ رَمَضَانَ " . قِيلَ فَأَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ " صَدَقَةٌ فِي رَمَضَانَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ . وَصَدَقَةُ بْنُ مُوسَى لَيْسَ عِنْدَهُمْ بِذَاكَ الْقَوِيِّ .
Бизга Муҳаммад ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Садақа ибн Мусо ривоят қилди, Собитдан, у Анасдан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Рамазондан кейин қайси рўза афзал?» деб сўралди. У: «Рамазонни улуғлаш учун (тутилган) Шаъбон (рўзаси),» дедилар. «Қайси садақа афзал?» дейилди. У: «Рамазондаги садақа,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир. Садақа ибн Мусо уларнинг (муҳаддисларнинг) ҳузурида унчалик кучли (рови) эмас.
حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى الْخَزَّازُ الْبَصْرِيُّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الصَّدَقَةَ لَتُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَتَدْفَعُ مِيتَةَ السُّوءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Аммий ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Исо ал-Хаззоз ал-Басрий ривоят қилди, Юнус ибн Убайддан, у ал-Ҳасандан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, садақа Раббнинг ғазабини ўчиради ва ёмон ўлимни даф қилади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис шу йўналишдан ҳасан ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ بُجَيْدٍ، - وَكَانَتْ مِمَّنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - أَنَّهَا قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الْمِسْكِينَ لَيَقُومُ عَلَى بَابِي فَمَا أَجِدُ لَهُ شَيْئًا أُعْطِيهِ إِيَّاهُ . فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا تُعْطِينَهُ إِيَّاهُ إِلاَّ ظِلْفًا مُحْرَقًا فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ فِي يَدِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ بُجَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс ибн Саъд ривоят қилди, Саид ибн Аби Саиддан, у Абдурраҳмон ибн Бужайддан, у бобокалони Умм Бужайддан — у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га байъат қилганлардан эди — (ривоят қилдики), у деди: «Эй Расулуллаҳ, менинг эшигим олдида бир мискин турибди-ю, мен унга берадиган ҳеч нарса топа олмаяпман,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Агар унга берадиган куйдирилган (ҳайвон) туёғидан бошқа ҳеч нарса топмасанг ҳам, уни унинг қўлига тутқаз,» дедилар. (Абу Исо) деди: Бу бобда Али, Ҳусайн ибн Али, Абу Ҳурайра ва Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Умм Бужайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ، قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ وَإِنَّهُ لأَبْغَضُ الْخَلْقِ إِلَىَّ فَمَا زَالَ يُعْطِينِي حَتَّى إِنَّهُ لأَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَىَّ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ بِهَذَا أَوْ شِبْهِهِ فِي الْمُذَاكَرَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ صَفْوَانَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ وَغَيْرُهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ قَالَ أَعْطَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَكَأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ أَصَحُّ وَأَشْبَهُ إِنَّمَا هُوَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ صَفْوَانَ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي إِعْطَاءِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُعْطَوْا . وَقَالُوا إِنَّمَا كَانُوا قَوْمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَأَلَّفُهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ حَتَّى أَسْلَمُوا . وَلَمْ يَرَوْا أَنْ يُعْطَوُا الْيَوْمَ مِنَ الزَّكَاةِ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَنْ كَانَ الْيَوْمَ عَلَى مِثْلِ حَالِ هَؤُلاَءِ وَرَأَى الإِمَامُ أَنْ يَتَأَلَّفَهُمْ عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَعْطَاهُمْ جَازَ ذَلِكَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди, у Ибнул-Муборакдан, у Юнус ибн Язиддан, у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан, у Сафвон ибн Умайядан (ривоят қилдики), у деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга Ҳунайн куни (мол) бердилар, ҳолбуки у киши мен учун халқнинг энг ёмон кўрганлари эдилар. Бас, менга (шу қадар) беришда давом этдиларки, охири у киши мен учун халқнинг энг севимлилари бўлиб қолдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: менга ал-Ҳасан ибн Али буни ёки шунга ўхшашини музокарада ривоят қилди. Деди: бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо деди: Сафвон ҳадисини Маъмар ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, у Саид ибнул-Мусайябдан ривоят қилдиларки, Сафвон ибн Умайя: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга бердилар,» деди. Гўё бу ҳадис саҳиҳроқ ва (ҳақиқатга) яқинроқдир, у фақат Саид ибнул-Мусайябдан, Сафвон ҳақида (ривоятдир). Илм аҳли кўнгиллари (Исломга) улфат этиладиганларга (мол) бериш ҳақида ихтилоф қилдилар. Илм аҳлининг кўпчилиги уларга берилмаслигини маъқул кўрдилар. Ва дедилар: улар фақат Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонидаги бир қавм эдиларки, у киши уларни Исломга жалб қилиш учун улфат этар эдилар, токи Исломга кирдилар. Улар бугун шунга ўхшаш маънода закотдан берилишини жоиз кўрмадилар. Бу Суфён ас-Саврий, Куфа аҳли ва бошқаларнинг сўзидир, шунингдек, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Уларнинг баъзилари эса дедилар: бугун ким мана шуларнинг ҳолатига ўхшаш бўлса ва имом уларни Исломга жалб қилишни маъқул кўриб, уларга берса, бу жоиздир. Бу Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِجَارِيَةٍ وَإِنَّهَا مَاتَتْ . قَالَ " وَجَبَ أَجْرُكِ وَرَدَّهَا عَلَيْكِ الْمِيرَاثُ " . قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَ عَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ أَفَأَصُومُ عَنْهَا قَالَ " صُومِي عَنْهَا " . قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ قَطُّ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَلاَ يُعْرَفُ هَذَا مِنْ حَدِيثِ بُرَيْدَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَطَاءٍ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ ثُمَّ وَرِثَهَا حَلَّتْ لَهُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ شَيْءٌ جَعَلَهَا لِلَّهِ فَإِذَا وَرِثَهَا فَيَجِبُ أَنْ يَصْرِفَهَا فِي مِثْلِهِ . وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَزُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Мусъҳир ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Атодан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларида ўтирган эдим, шу пайт у кишининг олдиларига бир аёл келди ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен онамга бир чўри садақа қилган эдим, у (онам) вафот этди,» деди. У: «Ажринг собит бўлди, мерос уни (садақани) сенга қайтарди,» дедилар. Аёл: «Эй Аллаҳнинг Расули, унинг бир ойлик рўзаси (қазоси) бор эди, мен унинг ўрнига рўза тутайми?» деди. У: «Унинг ўрнига рўза тут,» дедилар. Аёл: «Эй Аллаҳнинг Расули, у ҳеч ҳаж қилмаган эди, мен унинг ўрнига ҳаж қилайми?» деди. У: «Ҳа, унинг ўрнига ҳаж қил,» дедилар.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Бурайданинг ҳадисидан фақат шу йўл билан маълумдир. Абдуллоҳ ибн Ато ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шу ҳадис бўйичадирки, киши бир садақани садақа қилса, сўнг унга (садақага) ворис бўлса, у унга ҳалол бўлади. Уларнинг баъзилари дедилар: садақа фақат Аллаҳ учун қилинган бир нарсадир, агар унга ворис бўлса, уни ўшанга ўхшаш (йўл)га сарфлаши вожибдир. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий ва Зуҳайр ибн Муовия Абдуллоҳ ибн Атодан ривоят қилдилар.
حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ رَآهَا تُبَاعُ فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Ҳорун ибн Ишоқ ал-Ҳамдоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан, у Умардан (ривоят қилдики), у (Умар) бир отни Аллаҳ йўлида (жиҳод учун) уловга берди, сўнг уни сотилаётган ҳолда кўрди ва уни сотиб олмоқчи бўлди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Садақангга қайтма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шу бўйичадир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا قَالَ " نَعَمْ " . قَالَ فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا فَأُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَبِهِ يَقُولُ أَهْلُ الْعِلْمِ . يَقُولُونَ لَيْسَ شَيْءٌ يَصِلُ إِلَى الْمَيِّتِ إِلاَّ الصَّدَقَةُ وَالدُّعَاءُ . وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ إِنَّ لِي مَخْرَفًا . يَعْنِي بُسْتَانًا .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Закарийё ибн Ишоқ ривоят қилди, у деди: менга Амр ибн Динор ривоят қилди, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), бир киши: «Эй Аллаҳнинг Расули, онам вафот этди, мен унинг номидан садақа қилсам, бу унга фойда берадими?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. У (киши): «Менинг бир боғим бор, сизни гувоҳ қиламанки, мен уни онам номидан садақа қилдим,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Илм аҳли шуни айтадилар. Улар: «Ўлганга садақа ва дуодан бошқа ҳеч нарса етиб бормайди,» дейдилар. Баъзилар бу ҳадисни Амр ибн Динордан, у Икримадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда ривоят қилганлар. (Термизий) деди: «Менинг бир махрафим бор,» деган сўзининг маъноси боғ демакдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا شُرَحْبِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيُّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَقُولُ " لاَ تُنْفِقُ امْرَأَةٌ شَيْئًا مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الطَّعَامُ قَالَ " ذَاكَ أَفْضَلُ أَمْوَالِنَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, у деди: бизга Шураҳбил ибн Муслим ал-Хавлоний ривоят қилди, у Абу Умома ал-Боҳилийдан (ривоят қилдики), у деди: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг Видолашув ҳажи йили хутбаларида шундай деганларини эшитдим: «Аёл киши эридан рухсатсиз унинг уйидан ҳеч нарса сарфламасин.» «Эй Аллаҳнинг Расули, таом ҳам (сарфламасинми)?» дейилди. У: «У бизнинг молларимизнинг энг афзалидир,» дедилар.» Бу бобда Саъд ибн Абу Ваққос, Асмо бинти Абу Бакр, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Амр ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Умома ҳадиси ҳасан ҳадисдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " إِذَا تَصَدَّقَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا كَانَ لَهَا بِهِ أَجْرٌ وَلِلزَّوْجِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاَ يَنْقُصُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ أَجْرِ صَاحِبِهِ شَيْئًا لَهُ بِمَا كَسَبَ وَلَهَا بِمَا أَنْفَقَتْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ .
Бизга Муҳаммад ибнул-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба ривоят қилди, у Амр ибн Муррадан (ривоят қилдики), у деди: мен Абу Воилнинг Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб айтганини эшитдимки, у киши шундай дедилар: «Аёл киши эрига уйидан садақа қилса, унга шу сабабдан ажр бўлади, эрига ҳам худди шундай (ажр) бўлади, хазинабонга (сақловчига) ҳам худди шундай (ажр) бўлади. Улардан ҳар бири ўзгасининг ажридан ҳеч нарса камайтирмайди: эрга ўзи касб қилгани учун, аёлга эса ўзи сарфлагани учундир.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا الْمُؤَمَّلُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَعْطَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا بِطِيبِ نَفْسٍ غَيْرَ مُفْسِدَةٍ كَانَ لَهَا مِثْلُ أَجْرِهِ لَهَا مَا نَوَتْ حَسَنًا وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ وَعَمْرُو بْنُ مُرَّةَ لاَ يَذْكُرُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ مَسْرُوقٍ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муъаммал ривоят қилди, у Суфёндан, у Мансурдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан, у Оишадан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Аёл киши эрига уйидан кўнгли тўқ (рози) ҳолда, бузғунчилик қилмасдан берса, унга унинг (эрининг) ажрига ўхшаш ажр бўлади, ният қилган яхшилиги уники, хазинабонга ҳам худди шундай (ажр) бўлади.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Амр ибн Мурранинг Абу Воилдан ривоятидан саҳиҳроқдир. Амр ибн Мурра ўз ҳадисида Масруқни зикр қилмайди.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ نُخْرِجُهُ حَتَّى قَدِمَ مُعَاوِيَةُ الْمَدِينَةَ فَتَكَلَّمَ فَكَانَ فِيمَا كَلَّمَ بِهِ النَّاسَ إِنِّي لأَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ . قَالَ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَلاَ أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ صَاعًا . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ صَاعٌ إِلاَّ مِنَ الْبُرِّ فَإِنَّهُ يُجْزِئُ نِصْفُ صَاعٍ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ يَرَوْنَ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Суфёндан, у Зайд ибн Асламдан, у Иёз ибн Абдуллоҳдан, у Абу Саид ал-Худрийдан (ривоят қилдики), у деди: «Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) орамизда бўлганларида фитр закотини бир сў таом, ёки бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган пишлоқ (ақит) қилиб чиқарар эдик. Биз уни шу тарзда чиқаришда давом этдик, токи Муовия Мадинага келди ва нутқ сўзлади. У одамларга сўзлаган нарсалари орасида шундай деди: «Мен Шом буғдойидан икки мудни бир сў хурмога тенг деб биламан.» (Рови) деди: шунда одамлар шуни олдилар.» Абу Саид деди: «Мен эса уни ўзим чиқариб турганимдек чиқараверишда давом этаман.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли наздида амал шу бўйичадир, улар ҳар бир нарсадан бир сў (берилишини) маъқул кўрадилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса дедилар: ҳар бир нарсадан бир сў, фақат буғдойдан бошқаси, чунки ундан ярим сў кифоя қилади. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир, улар буғдойдан ярим сўни (кифоя деб) маъқул кўрадилар.
حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُنَادِيًا فِي فِجَاجِ مَكَّةَ " أَلاَ إِنَّ صَدَقَةَ الْفِطْرِ وَاجِبَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ مُدَّانِ مِنْ قَمْحٍ أَوْ سِوَاهُ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى عُمَرُ بْنُ هَارُونَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَقَالَ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مِينَاءَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ . حدثنا جارود حدثنا عمر بن هارون هذا الحديث
Бизга Уқба ибн Мукрам ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Солим ибн Нуҳ ривоят қилди, у Ибн Журайждан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Макка кўчаларида бир жарчини юбориб (эълон қилдирдилар): «Диққат! Фитр садақаси ҳар бир мусулмонга, эркак ёки аёл, озод ёки қул, кичик ёки катта бўлсин, вожибдир: буғдойдан икки муд, ёки ундан бошқасидан бир сў таом.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Умар ибн Ҳорун бу ҳадисни Ибн Журайждан ривоят қилди ва ал-Аббос ибн Мийнодан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан деб айтди ва бу ҳадиснинг бир қисмини зикр қилди. Бизга Жоруд ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Ҳорун ушбу ҳадисни ривоят қилди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ . قَالَ فَعَدَلَ النَّاسُ إِلَى نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَدِّ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ وَثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي صُعَيْرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, у Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фитр садақасини эркак ва аёлга, озод ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. (Рови) деди: сўнг одамлар ярим сў буғдойга ўтдилар (уни тенг деб олдилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид, Ибн Аббос, ал-Ҳорис ибн Абдурраҳмон ибн Абу Зубобнинг бобоси, Саълаба ибн Абу Суъайр ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَزَادَ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ . وَرَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَبِيدٌ غَيْرُ مُسْلِمِينَ لَمْ يُؤَدِّ عَنْهُمْ صَدَقَةَ الْفِطْرِ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُؤَدِّي عَنْهُمْ وَإِنْ كَانُوا غَيْرَ مُسْلِمِينَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Нофиъдан, у Абдуллоҳ ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Рамазон фитр закотини бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб, мусулмонлардан ҳар бир озод ёки қул, эркак ёки аёлга фарз қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Айюб ҳадисига ўхшаш ривоят қилди ва унда «мусулмонлардан» (деган зиёдани) қўшди. Буни бир нечта (рови) Нофиъдан ривоят қилди ва унда «мусулмонлардан» (сўзини) зикр қилмади. Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилдилар. Уларнинг баъзилари дедилар: агар кишининг мусулмон бўлмаган қуллари бўлса, улар номидан фитр садақасини адо этмайди. Бу Молик, Шофеий ва Аҳмаднинг сўзидир. Уларнинг баъзилари дедилар: улар мусулмон бўлмасалар ҳам, улар номидан адо этади. Бу ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ أَبُو عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْمُرُ بِإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ قَبْلَ الْغُدُوِّ لِلصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُخْرِجَ الرَّجُلُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ قَبْلَ الْغُدُوِّ إِلَى الصَّلاَةِ .
Бизга Муслим ибн Амр ибн Муслим Абу Амр ал-Ҳаззо ал-Маданий ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Нофиъ ас-Соиғ ривоят қилди, у Ибн Абуз-Зиноддан, у Мусо ибн Уқбадан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) фитр куни намозга чиқишдан олдин закотни чиқаришга буюрар эдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли киши фитр садақасини намозга чиқишдан олдин чиқаришини мустаҳаб деб биладилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ الْعَبَّاسَ، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ تَعْجِيلِ صَدَقَتِهِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ فَرَخَّصَ لَهُ فِي ذَلِكَ .
Бизга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ривоят қилди, у деди: бизга Саид ибн Мансур хабар берди, у деди: бизга Исмоил ибн Закарийё ривоят қилди, у ал-Ҳажжож ибн Динордан, у ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у Ҳужайя ибн Адийдан, у Алидан (ривоят қилдики), ал-Аббос Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан садақасини муддати келишидан олдин олдиндан бериш ҳақида сўради. Бас, у киши унга бунда рухсат бердилар.
حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ جَحْلٍ، عَنْ حُجْرٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعُمَرَ " إِنَّا قَدْ أَخَذْنَا زَكَاةَ الْعَبَّاسِ عَامَ الأَوَّلِ لِلْعَامِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى لاَ أَعْرِفُ حَدِيثَ تَعْجِيلِ الزَّكَاةِ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَحَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ زَكَرِيَّا عَنِ الْحَجَّاجِ عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ إِسْرَائِيلَ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَعْجِيلِ الزَّكَاةِ قَبْلَ مَحِلِّهَا فَرَأَى طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يُعَجِّلَهَا . وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ قَالَ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ لاَ يُعَجِّلَهَا . وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنْ عَجَّلَهَا قَبْلَ مَحِلِّهَا أَجْزَأَتْ عَنْهُ . وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Бизга ал-Қосим ибн Динор ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у Исроилдан, у ал-Ҳажжож ибн Динордан, у ал-Ҳакам ибн Жаҳлдан, у Ҳужр ал-Адавийдан, у Алидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Умарга: «Биз ал-Аббоснинг бу йилги закотини ўтган йили олиб бўлган эдик,» дедилар. (Рови) деди: бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: закотни олдиндан бериш ҳадисини Исроилнинг ал-Ҳажжож ибн Динордан ривоятидан фақат шу йўл билан биламан. Исмоил ибн Закарийёнинг ал-Ҳажжождан ривояти менимча Исроилнинг ал-Ҳажжож ибн Динордан ривоятидан саҳиҳроқдир. Бу ҳадис ал-Ҳакам ибн Утайбадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан мурсал тарзда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли закотни муддати келишидан олдин олдиндан бериш ҳақида ихтилоф қилдилар. Илм аҳлининг бир тоифаси уни олдиндан бермасликни маъқул кўрди. Суфён ас-Саврий ҳам шуни айтади, у: «Менга уни олдиндан бермаслик маҳбуброқдир,» деди. Илм аҳлининг кўпчилиги эса дедилар: агар уни муддатидан олдин олдиндан берса, ундан кифоя қилади. Буни Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ بَيَانِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لأَنْ يَغْدُوَ أَحَدُكُمْ فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَتَصَدَّقَ مِنْهُ فَيَسْتَغْنِيَ بِهِ عَنِ النَّاسِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ رَجُلاً أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ ذَلِكَ فَإِنَّ الْيَدَ الْعُلْيَا أَفْضَلُ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَعَطِيَّةَ السَّعْدِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمَسْعُودِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عَبَّاسٍ وَثَوْبَانَ وَزِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ وَأَنَسٍ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَقَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ وَسَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ بَيَانٍ عَنْ قَيْسٍ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас ривоят қилди, у Баён ибн Бишрдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), у деди: мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Бирингиз эрта тонгда чиқиб, ўтин териб елкасига ортиб, ундан садақа қилиб, шу билан одамлардан беғараз (бой) бўлиб юриши, унга бирор кишидан сўрашидан, у эса унга берсин ёки бермасин, яхшироқдир. Чунки юқори қўл (берувчи қўл) пастки қўлдан (олувчи қўлдан) афзалдир. Ва ўзинг боқадиганларингдан бошла.» (Рови) деди: бу бобда Ҳаким ибн Ҳизом, Абу Саид ал-Худрий, аз-Зубайр ибнул-Аввом, Атийя ас-Саъдий, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Масъуд ибн Амр, Ибн Аббос, Савбон, Зиёд ибнул-Ҳорис ас-Судоий, Анас, Ҳубший ибн Жунода, Қабиса ибн Мухориқ, Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир, Баённинг Қайсдан ривоятидан ғариб (кам тарқалган) саналади.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيِعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَسْأَلَةَ كَدٌّ يَكُدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ سُلْطَانًا أَوْ فِي أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у Абдулмалик ибн Умайрдан, у Зайд ибн Уқбадан, у Самура ибн Жундабдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай дедилар: «Албатта, (одамлардан) сўраш бир машаққатдирки, киши у билан ўз юзини хира қилади (қийнайди), фақат киши султондан (ҳокимдан) сўраса ёки ночор қоладиган (зарур) бир ишда сўраса, бундан мустасно.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.