حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ : " إِنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا سُئِلَ فِي الْقَبْرِ فَشَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ } .
Бизга Абул Валид ат-Таёлисий ривоят қилди, бизга Шуъба Алқама ибн Марсаддан, у Саъд ибн Убайдадан, у Барў ибн Озибдан ривоят қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта, мусулмон қабрда сўралганда, ‹Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расулидир› деб гувоҳлик берса, мана шу Аллаҳ азза ва жалланинг ‹Аллаҳ иймон келтирганларни собит сўз билан собит қилади› деган сўзидир», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ الْخَفَّافُ أَبُو نَصْرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ : إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ نَخْلاً لِبَنِي النَّجَّارِ فَسَمِعَ صَوْتًا فَفَزِعَ فَقَالَ : " مَنْ أَصْحَابُ هَذِهِ الْقُبُورِ " . قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ نَاسٌ مَاتُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ . فَقَالَ : " تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ النَّارِ وَمِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ " . قَالُوا : وَمِمَّ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ : " إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ أَتَاهُ مَلَكٌ فَيَقُولُ لَهُ : مَا كُنْتَ تَعْبُدُ فَإِنِ اللَّهُ هَدَاهُ قَالَ : كُنْتُ أَعْبُدُ اللَّهَ . فَيُقَالُ لَهُ : مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ : هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ فَمَا يُسْأَلُ عَنْ شَىْءٍ غَيْرَهَا فَيُنْطَلَقُ بِهِ إِلَى بَيْتٍ كَانَ لَهُ فِي النَّارِ، فَيُقَالُ لَهُ : هَذَا بَيْتُكَ كَانَ لَكَ فِي النَّارِ وَلَكِنَّ اللَّهَ عَصَمَكَ وَرَحِمَكَ فَأَبْدَلَكَ بِهِ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ فَيَقُولُ : دَعُونِي حَتَّى أَذْهَبَ فَأُبَشِّرَ أَهْلِي . فَيُقَالُ لَهُ : اسْكُنْ . وَإِنَّ الْكَافِرَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ أَتَاهُ مَلَكٌ فَيَنْتَهِرُهُ فَيَقُولُ لَهُ : مَا كُنْتَ تَعْبُدُ فَيَقُولُ : لاَ أَدْرِي . فَيُقَالُ لَهُ : لاَ دَرَيْتَ وَلاَ تَلَيْتَ . فَيُقَالُ لَهُ : فَمَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ : كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ . فَيَضْرِبُهُ بِمِطْرَاقٍ مِنْ حَدِيدٍ بَيْنَ أُذُنَيْهِ فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا الْخَلْقُ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Сулаймон ал-Анборий ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб ибн Ато ал-Хаффоф Абу Наср Саъийддан, у Қатодадан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилди. У деди: Аллаҳнинг Набийси соллаллаҳу алайҳи васаллам Банун Нажжорнинг хурмозорига кирди-да, бир овозни эшитиб чўчиди. Сўнгра: «Бу қабрларнинг эгалари кимлар?» деди. Улар: «Эй Аллаҳнинг Расули, жоҳилиятда ўлган кишилар», дедилар. У: «Дўзах азобидан ва Дажжол фитнасидан Аллаҳдан паноҳ тиланглар», деди. Улар: «Бу нимадан, эй Аллаҳнинг Расули?» дедилар. У: «Албатта, мўмин қабрига қўйилганда, унинг олдига бир малоика келиб: ‹Нимага ибодат қилардинг?› дейди. Бас, агар Аллаҳ уни ҳидоят қилган бўлса: ‹Аллаҳга ибодат қилардим› дейди. Унга: ‹Бу киши ҳақида нима дердинг?› дейилади. У: ‹У Аллаҳнинг бандаси ва Расулидир› дейди. Бас, ундан бундан бошқа нарса сўралмайди. Сўнгра у дўзахда ўзига аталган бир уйга олиб борилади-да: ‹Бу сенинг дўзахдаги уйинг эди, лекин Аллаҳ сени асради ва сенга раҳм қилди-да, унинг ўрнига сенга жаннатда бир уй берди› дейилади. У: ‹Мени қўйиб юборинглар, бориб оиламга хушхабар берай› дейди. Унга: ‹Жойингда тур› дейилади. Ва албатта, кофир қабрига қўйилганда, унинг олдига бир малоика келиб уни қаттиқ тергайди-да: ‹Нимага ибодат қилардинг?› дейди. У: ‹Билмайман› дейди. Унга: ‹Билмадинг ва ўқимадинг› дейилади. Сўнгра унга: ‹Бу киши ҳақида нима дердинг?› дейилади. У: ‹Мен одамлар айтганини айтардим› дейди. Шунда уни темирдан бўлган болға билан икки қулоғи орасига уради, у шундай бир қичқириқ билан қичқирадики, уни икки сақалайтдан (инс ва жинсдан) бошқа барча халойиқ эшитади», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، بِمِثْلِ هَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ قَالَ : " إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، فَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيَقُولاَنِ لَهُ " . فَذَكَرَ قَرِيبًا مِنْ حَدِيثِ الأَوَّلِ قَالَ فِيهِ : " وَأَمَّا الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُ فَيَقُولاَنِ لَهُ " . زَادَ : " الْمُنَافِقُ " . وَقَالَ : " يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ " .
Бизга Муҳаммад ибн Сулаймон ривоят қилди, бизга Абдулваҳҳоб шу исноднинг мисли билан, шунга ўхшашини ривоят қилди. У деди: «Албатта, банда қабрига қўйилиб, шериклари ундан юз ўгириб кетганда, у уларнинг оёқ кийимлари тақиллашини эшитади. Шунда унинг олдига икки малоика келиб, унга айтадилар» — ва у биринчи ҳадисга яқин нарсани зикр қилди. Унда: «Кофир ва мунофиққа келсак, улар унга айтадилар» деди ва ‹мунофиқ› сўзини зиёда қилди. Ва: «Уни унга яқин бўлган, икки сақалайтдан бошқа киши эшитади» деди.
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، ح وَحَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، - وَهَذَا لَفْظُ هَنَّادٍ - عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ، فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْقَبْرِ وَلَمَّا يُلْحَدْ، فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِنَا الطَّيْرُ، وَفِي يَدِهِ عُودٌ يَنْكُتُ بِهِ فِي الأَرْضِ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ : " اسْتَعِيذُوا بِاللَّهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ " . مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ هَا هُنَا - وَقَالَ : " وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ حِينَ يُقَالُ لَهُ : يَا هَذَا مَنْ رَبُّكَ وَمَا دِينُكَ وَمَنْ نَبِيُّكَ " . قَالَ هَنَّادٌ قَالَ : " وَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُجْلِسَانِهِ فَيَقُولاَنِ لَهُ : مَنْ رَبُّكَ فَيَقُولُ : رَبِّيَ اللَّهُ . فَيَقُولاَنِ لَهُ : مَا دِينُكَ فَيَقُولُ : دِينِي الإِسْلاَمُ . فَيَقُولاَنِ لَهُ : مَا هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بُعِثَ فِيكُمْ قَالَ فَيَقُولُ : هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَيَقُولاَنِ : وَمَا يُدْرِيكَ فَيَقُولُ : قَرَأْتُ كِتَابَ اللَّهِ فَآمَنْتُ بِهِ وَصَدَّقْتُ " . زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ : " فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } " . الآيَةَ . ثُمَّ اتَّفَقَا قَالَ : " فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ : أَنْ قَدْ صَدَقَ عَبْدِي فَأَفْرِشُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ، وَافْتَحُوا لَهُ بَابًا إِلَى الْجَنَّةِ وَأَلْبِسُوهُ مِنَ الْجَنَّةِ " . قَالَ : " فَيَأْتِيهِ مِنْ رَوْحِهَا وَطِيبِهَا " . قَالَ : " وَيُفْتَحُ لَهُ فِيهَا مَدَّ بَصَرِهِ " . قَالَ : " وَإِنَّ الْكَافِرَ " . فَذَكَرَ مَوْتَهُ قَالَ : " وَتُعَادُ رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ وَيَأْتِيهِ مَلَكَانِ فَيُجْلِسَانِهِ فَيَقُولاَنِ : مَنْ رَبُّكَ فَيَقُولُ : هَاهْ هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي . فَيَقُولاَنِ لَهُ : مَا دِينُكَ فَيَقُولُ : هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي . فَيَقُولاَنِ : مَا هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بُعِثَ فِيكُمْ فَيَقُولُ : هَاهْ هَاهْ لاَ أَدْرِي . فَيُنَادِي مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ : أَنْ كَذَبَ فَأَفْرِشُوهُ مِنَ النَّارِ وَأَلْبِسُوهُ مِنَ النَّارِ، وَافْتَحُوا لَهُ بَابًا إِلَى النَّارِ " . قَالَ : " فَيَأْتِيهِ مِنْ حَرِّهَا وَسَمُومِهَا " . قَالَ : " وَيُضَيَّقُ عَلَيْهِ قَبْرُهُ حَتَّى تَخْتَلِفَ فِيهِ أَضْلاَعُهُ " . زَادَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ قَالَ : " ثُمَّ يُقَيَّضُ لَهُ أَعْمَى أَبْكَمُ مَعَهُ مِرْزَبَّةٌ مِنْ حَدِيدٍ، لَوْ ضُرِبَ بِهَا جَبَلٌ لَصَارَ تُرَابًا " . قَالَ : " فَيَضْرِبُهُ بِهَا ضَرْبَةً يَسْمَعُهَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ إِلاَّ الثَّقَلَيْنِ فَيَصِيرُ تُرَابًا " . قَالَ : " ثُمَّ تُعَادُ فِيهِ الرُّوحُ " .
Бизга Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жарир ривоят қилди, (ҳ) ва бизга Ҳаннод ибн Сарий ривоят қилди, бизга Абу Муъовия ривоят қилди — мана шу Ҳанноднинг лафзи — Аъмашдан, у Минҳолдан, у Зозондан, у Барў ибн Озибдан ривоят қилди. У деди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан ансорлардан бир кишининг жанозасида чиқдик. Қабрга етиб бордик, ҳали лаҳад қазилмаган эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўтирди, биз ҳам унинг атрофига, гўё бошларимизда қуш бордек (жим) ўтирдик. Унинг қўлида бир таёқча бор эди, у билан ерни чизар эди. Сўнгра бошини кўтариб: «Қабр азобидан Аллаҳдан паноҳ тиланглар», деди — икки ёки уч марта. — Жарирнинг ҳадисида бу ерда зиёда бор — ва деди: «Албатта, у (маййит) улар орқаларига ўгирилиб кетганларида уларнинг оёқ кийимлари тақиллашини эшитади, ўшанда унга: ‹Эй фалончи, Роббинг ким? Дийнинг нима? Набийнг ким?› дейилади». Ҳаннод айтди: У деди: «Унинг олдига икки малоика келиб уни ўтқазадилар-да: ‹Роббинг ким?› дейдилар. У: ‹Роббим Аллаҳ› дейди. Унга: ‹Дийнинг нима?› дейдилар. У: ‹Дийним Ислом› дейди. Унга: ‹Сизларнинг орангларда юборилган бу киши ким?› дейдилар. У: ‹У Аллаҳнинг Расули соллаллаҳу алайҳи васаллам› дейди. Улар: ‹Буни қайдан билдинг?› дейдилар. У: ‹Аллаҳнинг китобини ўқидим-да, унга иймон келтирдим ва тасдиқ қилдим› дейди». Жарирнинг ҳадисида зиёда қилди: «Бас, мана шу Аллаҳ азза ва жалланинг ‹Аллаҳ иймон келтирганларни собит қилади› деган сўзидир» — оят. Сўнгра иккиси мувофиқ бўлдилар. У деди: «Шунда осмондан бир мунодий: ‹Бандам рост сўзлади, унга жаннатдан тўшак солинг, унга жаннатга бир эшик очинг ва унга жаннатдан кийинтиринг› деб чақиради». У деди: «Шунда унга унинг (жаннатнинг) ҳузур-роҳати ва хушбўйлигидан келади». У деди: «Унга унда кўз етганча (жой) очилади». У деди: «Ва албатта, кофир» — ва у унинг ўлимини зикр қилди — деди: «Унинг руҳи жасадига қайтарилади, олдига икки малоика келиб уни ўтқазадилар-да: ‹Роббинг ким?› дейдилар. У: ‹Ҳоҳ, ҳоҳ, ҳоҳ, билмайман› дейди. Унга: ‹Дийнинг нима?› дейдилар. У: ‹Ҳоҳ, ҳоҳ, билмайман› дейди. Улар: ‹Сизларнинг орангларда юборилган бу киши ким?› дейдилар. У: ‹Ҳоҳ, ҳоҳ, билмайман› дейди. Шунда осмондан бир мунодий: ‹Ёлғон сўзлади, унга дўзахдан тўшак солинг, унга дўзахдан кийинтиринг ва унга дўзахга бир эшик очинг› деб чақиради». У деди: «Шунда унга унинг иссиғи ва жазирама шамолидан келади». У деди: «Ва қабри унга торайтирилади, ҳатто қовурғалари бир-бирига кириб кетади». Жарирнинг ҳадисида зиёда қилди: У деди: «Сўнгра унга кўр, соқов бир (малоика) тайинланади, унинг ёнида темирдан бўлган бир тўқмоқ бўлади. Агар у билан тоғ урилса, тупроқ бўлиб кетарди». У деди: «Бас, у уни шундай бир зарб билан урадики, уни машриқ билан мағриб орасидаги, икки сақалайтдан бошқа нарса эшитади-да, у тупроқ бўлиб кетади». У деди: «Сўнгра унга руҳ қайтарилади».
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا الْمِنْهَالُ، عَنْ أَبِي عُمَرَ، : زَاذَانَ قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَذَكَرَ نَحْوَهُ .
Бизга Ҳаннод ибн Сарий ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Аъмаш ривоят қилди, бизга Минҳол Абу Умардан — яъни Зозондан — ривоят қилди. У деди: Барўнинг шундай деганини эшитдим, у Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди — ва у шунга ўхшашини зикр қилди.