بَابُ مَرْجَعِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الأَحْزَابِ وَمَخْرَجِهِ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ وَمُحَاصَرَتِهِ إِيَّاهُمْ
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا رَجَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخَنْدَقِ وَوَضَعَ السِّلاَحَ وَاغْتَسَلَ، أَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ فَقَالَ قَدْ وَضَعْتَ السِّلاَحَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْنَاهُ، فَاخْرُجْ إِلَيْهِمْ. قَالَ " فَإِلَى أَيْنَ ". قَالَ هَا هُنَا، وَأَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ.
Абдуллаҳ ибн Абу Шайба менга айтди, Ибн Нумайр бизга айтди, Ҳишомдан, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Хандақдан қайтиб, қуролни қўйган ва ғусл қилган пайтда, унга Жибрил алайҳиссалом келди ва: «Сен қуролни қўйдингми? Аллаҳга қасам, биз уни қўймадик; уларга томон чиқ», деди. У: «Қаерга?», деди. (Жибрил): «Мана бу ерга», деди ва Бану Қурайзага ишора қилди. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга томон чиқди.
حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْغُبَارِ سَاطِعًا فِي زُقَاقِ بَنِي غَنْمٍ مَوْكِبِ جِبْرِيلَ حِينَ سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ.
Мусо бизга айтди, Жарир ибн Ҳозим бизга айтди, Ҳумайд ибн Ҳилолдан, Анас розияллаҳу анҳудан, у деди: Гўё мен Бану Ғанм кўчасида порлаб кўтарилган чангга — Жибрилнинг мавкибига (кортежига) — қараб турибман, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Бану Қурайзага юрган пайтда.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ بْنُ أَسْمَاءَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الأَحْزَابِ " لاَ يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلاَّ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ ". فَأَدْرَكَ بَعْضُهُمُ الْعَصْرَ فِي الطَّرِيقِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ نُصَلِّي حَتَّى نَأْتِيَهَا. وَقَالَ بَعْضُهُمْ بَلْ نُصَلِّي، لَمْ يُرِدْ مِنَّا ذَلِكَ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يُعَنِّفْ وَاحِدًا مِنْهُمْ.
Абдуллаҳ ибн Муҳаммад ибн Асмо бизга айтди, Жувайрия ибн Асмо бизга айтди, Нофидан, Ибн Умар розияллаҳу анҳумодан, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Аҳзоб куни: «Ҳеч ким асрни фақат Бану Қурайзада (етиб бориб) ўқисин (бошқа жойда эмас)», деди. Баъзиларига аср (вақти) йўлда етди. Баъзилари: «Биз унга (Бану Қурайзага) етгунимизгача ўқимаймиз», деди; баъзилари: «Йўқ, балки ўқиймиз, (Набий) биздан буни (қазони) истамади», деди. Бу Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга зикр қилинди, у улардан ҳеч бирини койимади (айбламади).
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، وَحَدَّثَنِي خَلِيفَةُ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، وَإِنَّ أَهْلِي أَمَرُونِي أَنْ آتِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْأَلَهُ الَّذِينَ كَانُوا أَعْطَوْهُ أَوْ بَعْضَهُ. وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَعْطَاهُ أُمَّ أَيْمَنَ، فَجَاءَتْ أُمُّ أَيْمَنَ فَجَعَلَتِ الثَّوْبَ فِي عُنُقِي تَقُولُ كَلاَّ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لاَ يُعْطِيكَهُمْ وَقَدْ أَعْطَانِيهَا، أَوْ كَمَا قَالَتْ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " لَكِ كَذَا ". وَتَقُولُ كَلاَّ وَاللَّهِ. حَتَّى أَعْطَاهَا، حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ " عَشَرَةَ أَمْثَالِهِ ". أَوْ كَمَا قَالَ.
Ибн Абул-Асвад бизга айтди, Муътамир бизга айтди; (ва) Халифа менга айтди, Муътамир бизга айтди, у деди: Отамни эшитдим, Анас розияллаҳу анҳудан, у деди: Киши Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга (баъзи) хурмоларни (вақф қилиб) берар эди, токи (Набий) Қурайза ва Назийрни фатҳ қилди. Менинг оилам менга — Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга бориб, ундан ўзлари берган (хурмолар)ни ёки уларнинг баъзисини сўрашимни буюрди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам уларни Умму Айманга берган эди. Умму Айман келди ва кийимни менинг бўйнимга солди ва: «Йўқ! Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Зот билан қасам, у уларни сенга бермайди, ҳолбуки менга берган», — ёки шунга ўхшашни — дер эди, Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам эса: «Сенга шунча (бошқасини бераман)», дер эди. У: «Йўқ, Аллаҳга қасам», дер эди, токи (Набий) унга — унинг ўн баробарини деб айтди деб ўйлайман — ёки шундай (айтди) — берди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ نَزَلَ أَهْلُ قُرَيْظَةَ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى سَعْدٍ، فَأَتَى عَلَى حِمَارٍ، فَلَمَّا دَنَا مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ لِلأَنْصَارِ " قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ ـ أَوْ ـ خَيْرِكُمْ ". فَقَالَ " هَؤُلاَءِ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِكَ ". فَقَالَ تَقْتُلُ مُقَاتِلَتَهُمْ وَتَسْبِي ذَرَارِيَّهُمْ. قَالَ " قَضَيْتَ بِحُكْمِ اللَّهِ ". وَرُبَّمَا قَالَ " بِحُكْمِ الْمَلِكِ ".
Муҳаммад ибн Башшор менга айтди, Ғундар бизга айтди, Шуъба бизга айтди, Саъддан, у деди: Абу Умомани эшитдим, у деди: Абу Саъид Худрий розияллаҳу анҳуни шундай деганини эшитдим: Қурайза аҳли Саъд ибн Муознинг ҳукмига (рози бўлиб) тушди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Саъдга (одам) юборди, у эшак устида келди. У масжидга яқинлашганида, (Набий) Ансорга: «Саййидингизга — ёки: энг яхшингизга — туринглар (иҳтиром кўрсатинглар)», деди. Сўнг: «Мана булар сенинг ҳукмингга (рози бўлиб) тушди», деди. У: «Уларнинг урушувчиларини ўлдирасан ва зурриётларини асир қиласан», деди. У: «Сен Аллаҳнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг», деди — баъзан: «Маликнинг (Подшоҳнинг) ҳукми билан», деди.
حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أُصِيبَ سَعْدٌ يَوْمَ الْخَنْدَقِ، رَمَاهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ حِبَّانُ ابْنُ الْعَرِقَةِ، رَمَاهُ فِي الأَكْحَلِ، فَضَرَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَيْمَةً فِي الْمَسْجِدِ لِيَعُودَهُ مِنْ قَرِيبٍ، فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخَنْدَقِ وَضَعَ السِّلاَحَ وَاغْتَسَلَ، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَهْوَ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ الْغُبَارِ فَقَالَ قَدْ وَضَعْتَ السِّلاَحَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْتُهُ، اخْرُجْ إِلَيْهِمْ. قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَأَيْنَ ". فَأَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، فَأَتَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلُوا عَلَى حُكْمِهِ، فَرَدَّ الْحُكْمَ إِلَى سَعْدٍ، قَالَ فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ الْمُقَاتِلَةُ، وَأَنْ تُسْبَى النِّسَاءُ وَالذُّرِّيَّةُ، وَأَنْ تُقْسَمَ أَمْوَالُهُمْ. قَالَ هِشَامٌ فَأَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ سَعْدًا قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أُجَاهِدَهُمْ فِيكَ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا رَسُولَكَ صلى الله عليه وسلم وَأَخْرَجُوهُ، اللَّهُمَّ فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّكَ قَدْ وَضَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، فَإِنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ حَرْبِ قُرَيْشٍ شَىْءٌ، فَأَبْقِنِي لَهُ حَتَّى أُجَاهِدَهُمْ فِيكَ، وَإِنْ كُنْتَ وَضَعْتَ الْحَرْبَ فَافْجُرْهَا، وَاجْعَلْ مَوْتَتِي فِيهَا. فَانْفَجَرَتْ مِنْ لَبَّتِهِ، فَلَمْ يَرُعْهُمْ وَفِي الْمَسْجِدِ خَيْمَةٌ مِنْ بَنِي غِفَارٍ إِلاَّ الدَّمُ يَسِيلُ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا يَا أَهْلَ الْخَيْمَةِ مَا هَذَا الَّذِي يَأْتِينَا مِنْ قِبَلِكُمْ فَإِذَا سَعْدٌ يَغْذُو جُرْحُهُ دَمًا، فَمَاتَ مِنْهَا رضى الله عنه.
Закариё ибн Яҳё бизга айтди, Абдуллаҳ ибн Нумайр бизга айтди, Ҳишом бизга айтди, отасидан, Оиша розияллаҳу анҳодан, у деди: Саъд Хандақ куни мусибатга учради — уни Қурайшдан Ҳиббон ибнул-Ариқа деган бир киши отди, уни акҳал (қўл томири)га отди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам масжидда бир чодир тикди — уни яқиндан йўқласин (касал кўрсин) деб. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Хандақдан қайтиб, қуролни қўйган ва ғусл қилган пайтда, унга Жибрил алайҳиссалом — бошини чангдан қоқиб турган ҳолда — келди ва: «Сен қуролни қўйдинг? Аллаҳга қасам, мен уни қўймадим; уларга томон чиқ», деди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Қаерга?», деди. У Бану Қурайзага ишора қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга келди, улар унинг ҳукмига тушди. (Набий) ҳукмни Саъдга қайтарди. У: «Мен улар ҳақида — урушувчилар ўлдирилиши, аёллар ва зурриёт асир қилиниши ва уларнинг моллари тақсимланишини — ҳукм қиламан», деди. Ҳишом деди: Менга отам Оишадан хабар берди: Саъд: «Эй Аллаҳ, албатта Сен биласанки, менга Сенинг Расулинг соллаллаҳу алайҳи васалламни ёлғонга чиқарган ва уни (Маккадан) чиқарган бир қавмдан кўра, улар билан Сенинг (йўлингда) жиҳод қилишимдан севимлироқ бирор киши йўқ. Эй Аллаҳ, мен гумон қиламанки, Сен биз билан улар орасидаги урушни қўйдинг (тугатди); агар Қурайш урушидан бирор нарса қолдийса, мени унин учун (тирик) қолдир — токи мен Сенинг (йўлингда) улар билан жиҳод қилсам; агар Сен урушни қўйган бўлсанг, уни (ярамни) ёр ва менинг ўлимимни унда қил», деди. Шунда (яра) унинг бўйин чуқурчасидан ёрилди. Масжидда Бану Ғифордан бир чодир бор эди, уларни фақат ўзлари томон оқиб келаётган қон чўчитди. Улар: «Эй чодир аҳли, сизлар томондан бизга келаётган бу нарса нима?», дедилар. Бирдан Саъд — унинг яраси қон отиб турган эди. У шундан вафот этди розияллаҳу анҳу.
حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَدِيٌّ، أَنَّهُ سَمِعَ الْبَرَاءَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِحَسَّانَ " اهْجُهُمْ ـ أَوْ هَاجِهِمْ ـ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ ".
Ҳажжож ибн Минҳол бизга айтди, Шуъба бизга хабар берди, у деди: Адий менга хабар берди: У Барони розияллаҳу анҳу эшитди, у деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Ҳассонга: «Уларни (мушрикларни) ҳажв қил — ёки: уларга қарши ҳажв (шеър) айт — Жибрил сен билан», деди.
وَزَادَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ قُرَيْظَةَ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ " اهْجُ الْمُشْرِكِينَ، فَإِنَّ جِبْرِيلَ مَعَكَ ".
Иброҳим ибн Таҳмон Шайбонийдан, Адий ибн Собитдан, Баро ибн Озибдан (ривоятда) зиёда қилди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Қурайза куни Ҳассон ибн Собитга: «Мушрикларни ҳажв қил, чунки Жибрил сен билан», деди.