باب كَلاَمِ الرَّبِّ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ الأَنْبِيَاءِ وَغَيْرِهِمْ
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ شُفِّعْتُ، فَقُلْتُ يَا رَبِّ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ خَرْدَلَةٌ. فَيَدْخُلُونَ، ثُمَّ أَقُولُ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى شَىْءٍ ". فَقَالَ أَنَسٌ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى أَصَابِعِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
Анас (розияллаҳу анҳу) айтди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни: "Қиёмат куни бўлганида, мен шафоат қилишга қўйиламан ва: ‹Эй Роббим, қалбида бир хардал (донаси) бўлган кишини жаннатга киргиз› дейман, улар кирадилар; кейин: ‹Қалбида энг оз нарса бўлган кишини жаннатга киргиз› дейман" деганини эшитдим. Анас: "Гўё мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бармоқларига қараб тургандек(ман)" деди.
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلاَلٍ الْعَنَزِيُّ، قَالَ اجْتَمَعْنَا نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ فَذَهَبْنَا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَذَهَبْنَا مَعَنَا بِثَابِتٍ إِلَيْهِ يَسْأَلُهُ لَنَا عَنْ حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ، فَإِذَا هُوَ فِي قَصْرِهِ فَوَافَقْنَاهُ يُصَلِّي الضُّحَى، فَاسْتَأْذَنَّا، فَأَذِنَ لَنَا وَهْوَ قَاعِدٌ عَلَى فِرَاشِهِ فَقُلْنَا لِثَابِتٍ لاَ تَسْأَلْهُ عَنْ شَىْءٍ أَوَّلَ مِنْ حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ فَقَالَ يَا أَبَا حَمْزَةَ هَؤُلاَءِ إِخْوَانُكَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ جَاءُوكَ يَسْأَلُونَكَ عَنْ حَدِيثِ الشَّفَاعَةِ. فَقَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ مَاجَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ اشْفَعْ لَنَا إِلَى رَبِّكَ. فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِإِبْرَاهِيمَ فَإِنَّهُ خَلِيلُ الرَّحْمَنِ. فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُوسَى فَإِنَّهُ كَلِيمُ اللَّهِ. فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِعِيسَى فَإِنَّهُ رُوحُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ. فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُ لَسْتُ لَهَا وَلَكِنْ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَيَأْتُونِي فَأَقُولُ أَنَا لَهَا. فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي وَيُلْهِمُنِي مَحَامِدَ أَحْمَدُهُ بِهَا لاَ تَحْضُرُنِي الآنَ، فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ وَأَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ، وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ، وَسَلْ تُعْطَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ. فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي. فَيُقَالُ انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ شَعِيرَةٍ مِنْ إِيمَانٍ. فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ، ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ، وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ، وَسَلْ تُعْطَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ، فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي. فَيُقَالُ انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مِنْهَا مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ أَوْ خَرْدَلَةٍ مِنْ إِيمَانٍ. فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ، ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ، وَقُلْ يُسْمَعْ لَكَ، وَسَلْ تُعْطَ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ. فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي. فَيَقُولُ انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى أَدْنَى أَدْنَى مِثْقَالِ حَبَّةِ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ، فَأَخْرِجْهُ مِنَ النَّارِ. فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ". فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِ أَنَسٍ قُلْتُ لِبَعْضِ أَصْحَابِنَا لَوْ مَرَرْنَا بِالْحَسَنِ وَهْوَ مُتَوَارٍ فِي مَنْزِلِ أَبِي خَلِيفَةَ فَحَدَّثَنَا بِمَا حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، فَأَتَيْنَاهُ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَأَذِنَ لَنَا فَقُلْنَا لَهُ يَا أَبَا سَعِيدٍ جِئْنَاكَ مِنْ عِنْدِ أَخِيكَ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَلَمْ نَرَ مِثْلَ مَا حَدَّثَنَا فِي الشَّفَاعَةِ، فَقَالَ هِيهِ، فَحَدَّثْنَاهُ بِالْحَدِيثِ فَانْتَهَى إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ هِيهِ، فَقُلْنَا لَمْ يَزِدْ لَنَا عَلَى هَذَا. فَقَالَ لَقَدْ حَدَّثَنِي وَهْوَ جَمِيعٌ مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً فَلاَ أَدْرِي أَنَسِيَ أَمْ كَرِهَ أَنْ تَتَّكِلُوا. قُلْنَا يَا أَبَا سَعِيدٍ فَحَدِّثْنَا، فَضَحِكَ وَقَالَ خُلِقَ الإِنْسَانُ عَجُولاً مَا ذَكَرْتُهُ إِلاَّ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أُحَدِّثَكُمْ حَدَّثَنِي كَمَا حَدَّثَكُمْ بِهِ قَالَ " ثُمَّ أَعُودُ الرَّابِعَةَ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ، ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ يُسْمَعْ، وَسَلْ تُعْطَهْ، وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ. فَأَقُولُ يَا رَبِّ ائْذَنْ لِي فِيمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. فَيَقُولُ وَعِزَّتِي وَجَلاَلِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي لأُخْرِجَنَّ مِنْهَا مَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ".
Маъбад ибн Ҳилол ал-Аназий айтди: Биз Басра аҳлидан бир неча киши жамландик ва Анас ибн Моликнинг олдига бордик, ўзимиз билан Собитни ҳам олиб бордик — у биз учун ундан шафоат ҳадисини сўраши учун. Бирдан у ўз қасрида (уйида) эди — биз уни зуҳо (чошт) намозини ўқиётган ҳолда топдик. Биз изн сўрадик, у бизга изн берди — у тўшагида ўтирган эди. Биз Собитга: "Ундан шафоат ҳадисидан олдин бирор нарса сўрама" дедик. У: "Эй Абу Ҳамза, мана булар — Басра аҳлидан бўлган биродарларинг, сендан шафоат ҳадисини сўрагани келдилар" деди. У: Бизга Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (ривоят қилиб) айтди: "Қиёмат куни бўлганида, одамлар бир-бирига тўлқинланади (саросима бўлади). Улар Одамнинг олдига келиб: ‹Бизга Роббинг ҳузурида шафоат қил› дейдилар. У: ‹Мен у (мартабада) эмасман, лекин Иброҳимга (боринг), чунки у — Раҳмоннинг халили› дейди. Улар Иброҳимга келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман, лекин Мусога (боринг), чунки у — Аллаҳнинг калими (сўзлашгувчиси)› дейди. Улар Мусога келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман, лекин Исога (боринг), чунки у — Аллаҳнинг руҳи ва калимаси› дейди. Улар Исога келадилар, у: ‹Мен у (мартабада) эмасман, лекин Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (боринг)› дейди. Улар менга келадилар, мен: ‹Мен у (мартабада)ман› дейман ва Роббим ҳузурига изн сўрайман, менга изн берилади; ва У менга ҳозир эсимда бўлмаган мақтовларни илҳом қилади, мен у мақтовлар билан Уни мақтайман ва Унга сажда қилиб йиқиламан. (Менга): ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; айт — сен учун эшитилади; сўра — берилади; шафоат қил — шафоатинг қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Роббим, умматим, умматим› дейман. ‹Бор, қалбида арпа миқдорича иймон бўлган кишини (дўзахдан) чиқар› дейилади. Мен бориб (шундай) қиламан, кейин қайтиб, Уни ўша мақтовлар билан мақтайман, кейин Унга сажда қилиб йиқиламан. (Менга): ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; айт — эшитилади; сўра — берилади; шафоат қил — қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Роббим, умматим, умматим› дейман. ‹Бор, ундан (дўзахдан) қалбида зарра ёки хардал миқдорича иймон бўлган кишини чиқар› дейилади. Мен бориб (шундай) қиламан, кейин қайтиб, Уни ўша мақтовлар билан мақтайман, кейин Унга сажда қилиб йиқиламан. (Менга): ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; айт — эшитилади; сўра — берилади; шафоат қил — қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Роббим, умматим, умматим› дейман. У: ‹Бор, қалбида энг-энг-энг оз, хардал донаси миқдоридан ҳам кам иймон бўлган кишини дўзахдан чиқар› дейди. Мен бориб (шундай) қиламан" деди. Анаснинг янидан чиқгач, мен ашобларимиздан баъзиларига: "Ҳасаннинг янидан ўтсак — у Абу Халифа уйида яшириниб юрибди — у бизга Анас ибн Молик айтган(нарса)ни (қиёслаб) айтиб берса" дедим. Биз унга келдик, салом бердик, у бизга изн берди. Биз унга: "Эй Абу Саъид, биз биродаринг Анас ибн Моликнинг янидан келдик — биз шафоат ҳақида у айтган(ҳадис)дек (нарса)ни кўрмадик" дедик. У: "(Давом эт)" деди. Биз унга ҳадисни айтдик, у шу жойга етганида: "(Давом эт)" деди. Биз: "У бизга бундан ортиғини қўшмади" дедик. У: "У менга — йигирма йил олдин, у соғ-саломат пайтида — айтган эди; билмайман, унутдими ёки сизлер (шафоатга) суяниб (амални) ташлаб қўйишингизни ёқтирмадими" деди. Биз: "Эй Абу Саъид, бизга айтиб бер" дедик. У кулди ва: "Инсон шошқалоқ (ажул) яратилган; мен буни фақат сизларга айтиб беришни истаб зикр қилдим. У (Анас) менга — у (Набий) сизларга айтгандек — айтди" деди: "Кейин мен тўртинчи марта қайтаман, Уни ўша (мақтовлар) билан мақтайман, кейин Унга сажда қилиб йиқиламан. (Менга): ‹Эй Муҳаммад, бошингни кўтар; айт — эшитилади; сўра — берилади; шафоат қил — қабул қилинади› дейилади. Мен: ‹Эй Роббим, ‹ла илаҳа иллаллаҳ› деган (кишилар) ҳақида менга изн бер› дейман. У: ‹Иззатим, жалолим, кибриём ва азаматим ила (қасамки), ундан (дўзахдан) ‹ла илаҳа иллаллаҳ› деган кишини албатта чиқараман› дейди" (деди).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ آخِرَ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ، وَآخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنَ النَّارِ رَجُلٌ يَخْرُجُ حَبْوًا فَيَقُولُ لَهُ رَبُّهُ ادْخُلِ الْجَنَّةَ. فَيَقُولُ رَبِّ الْجَنَّةُ مَلأَى. فَيَقُولُ لَهُ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَكُلُّ ذَلِكَ يُعِيدُ عَلَيْهِ الْجَنَّةُ مَلأَى. فَيَقُولُ إِنَّ لَكَ مِثْلَ الدُّنْيَا عَشْرَ مِرَارٍ ".
Абдуллаҳ (ибн Масъуд) айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Албатта жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳли ва дўзахдан энг охири чиқувчи дўзах аҳли — бир кишидир, у (дўзахдан) эмаклаб чиқади. Робби унга: ‹Жаннатга кир› дейди. У: ‹Роббим, жаннат тўлиб кетган› дейди. (Робби) унга буни уч марта айтади, ҳар сафар жаннат унга: ‹Тўлиб кетган› деб (жавоб) қайтаради. (Робби): ‹Албатта сенга дунёнинг ўн баравари (жой) бор› дейди" деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ سَيُكَلِّمُهُ رَبُّهُ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تَرْجُمَانٌ، فَيَنْظُرُ أَيْمَنَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ مِنْ عَمَلِهِ، وَيَنْظُرُ أَشْأَمَ مِنْهُ فَلاَ يَرَى إِلاَّ مَا قَدَّمَ، وَيَنْظُرُ بَيْنَ يَدَيْهِ فَلاَ يَرَى إِلاَّ النَّارَ تِلْقَاءَ وَجْهِهِ، فَاتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ". قَالَ الأَعْمَشُ وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ عَنْ خَيْثَمَةَ مِثْلَهُ وَزَادَ فِيهِ " وَلَوْ بِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ".
Адий ибн Ҳотим айтди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Сиздан ҳеч ким йўқки, Робби у билан — унинг билан У орасида таржимон бўлмаган ҳолда — гаплашмаса; у ўнгига қарайди, қилган амалидан бошқа нарсани кўрмайди; чапига қарайди, қилган(амали)дан бошқа нарсани кўрмайди; олдига қарайди, юзига рўпара дўзахдан бошқа нарсани кўрмайди. Бас, дўзахдан — бир бўлак хурмо (садақаси) билан бўлса ҳам — сақланинглар" деди. (Аъмаш қўшди: ‹Ва бир яхши сўз билан бўлса ҳам›.)
حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ حَبْرٌ مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ إِنَّهُ إِذَا كَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَعَلَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالأَرَضِينَ عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْمَاءَ وَالثَّرَى عَلَى إِصْبَعٍ، وَالْخَلاَئِقَ عَلَى إِصْبَعٍ، ثُمَّ يَهُزُّهُنَّ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ أَنَا الْمَلِكُ. فَلَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَضْحَكُ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ تَعَجُّبًا وَتَصْدِيقًا، لِقَوْلِهِ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم {وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ} إِلَى قَوْلِهِ {يُشْرِكُونَ}
Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу) айтди: Яҳудийлардан бир ҳибр (олим) келиб: "Албатта қиёмат куни бўлганида, Аллаҳ осмонларни бир бармоқда, ерларни бир бармоқда, сув ва (нам) тупроқни бир бармоқда ва (барча) махлуқотни бир бармоқда қилади (ушлайди), кейин уларни силкитади, кейин: ‹Мен — Маликман, Мен — Маликман› дейди" деди. Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни — унинг сўзини тасдиқлаб ва таажжубланиб — орқа тишлари кўрингунча кулганини кўрдим, кейин Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Улар Аллаҳни ҳақиқий қадрида улуғламадилар...» дан «...шерик қиладилар» (сўзигача) ўқиди.
حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي النَّجْوَى قَالَ " يَدْنُو أَحَدُكُمْ مِنْ رَبِّهِ حَتَّى يَضَعَ كَنَفَهُ عَلَيْهِ فَيَقُولُ أَعَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ نَعَمْ. وَيَقُولُ عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ نَعَمْ. فَيُقَرِّرُهُ، ثُمَّ يَقُولُ إِنِّي سَتَرْتُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَا أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ ". وَقَالَ آدَمُ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم
Сафвон ибн Муҳриз (ривоят қилди): Бир киши Ибн Умардан: "Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни нажва (махфий суҳбат) ҳақида нима деганини эшитдинг?" деб сўради. У: "Бирингиз Роббига яқинлашади, ҳатто У ўз (раҳмат) қанотини унинг устига қўяди ва: ‹Фалон-фалон (гуноҳ)ни қилдингми?› дейди. У: ‹Ҳа› дейди. (Аллаҳ): ‹Фалон-фалон(ни) қилдингми?› дейди. У: ‹Ҳа› дейди. У уни (гуноҳларига) иқрор қилдиради, кейин: ‹Мен дунёда уни сенга яширган эдим; бугун эса Мен уни сенга мағфират қиламан› дейди" деди.