حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعِ مَا حَرَّمَ مِنَ النَّسَبِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ حَبِيبَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн Зайд ривоят қилди, Саид ибн ал-Мусайябдан, у Али ибн Абу Толиб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ насаб (қариндошлик) орқали ҳаром қилган нарсани эмизиш орқали ҳам ҳаром қилди,» дедилар. У деди: бу бобда Оиша, Ибн Аббос ва Умму Ҳабибадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Али ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا حَرَّمَ مِنَ الْوِلاَدَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا .
Бизга Бундор ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди (ҳ); ва бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ насаб (қариндошлик) орқали ҳаром қилган нарсани эмизиш орқали ҳам ҳаром қилди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, улар орасида бу масалада ихтилоф борлигини билмаймиз.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ جَاءَ عَمِّي مِنَ الرَّضَاعَةِ يَسْتَأْذِنُ عَلَىَّ فَأَبَيْتُ أَنْ آذَنَ لَهُ حَتَّى أَسْتَأْمِرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ فَإِنَّهُ عَمُّكِ " . قَالَتْ إِنَّمَا أَرْضَعَتْنِي الْمَرْأَةُ وَلَمْ يُرْضِعْنِي الرَّجُلُ . قَالَ " فَإِنَّهُ عَمُّكِ فَلْيَلِجْ عَلَيْكِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا لَبَنَ الْفَحْلِ وَالأَصْلُ فِي هَذَا حَدِيثُ عَائِشَةَ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي لَبَنِ الْفَحْلِ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), у деди: «Эмизишдан бўлган амаким олдимга киришга рухсат сўраб келди. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўрамагунча унга рухсат беришдан бош тортдим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Олдингга кираверсин, зеро у сенинг амакингдир,» дедилар.» У деди: «Мени фақат аёл эмизган эди, эркак мени эмизмаган эди.» (Расулуллаҳ): «Зеро у сенинг амакингдир, олдингга кираверсин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқа илм аҳлидан бўлган баъзилар ҳузурида амал шунга биноандир; улар «лабан ал-фаҳл» (эмизган аёлнинг эридан бўлган сути)ни (маҳрамликда ҳисобга олиб) макруҳ санаганлар. Бунда асл — Оиша ҳадисидир. Баъзи илм аҳли эса «лабан ал-фаҳл»да (маҳрамлик бўлмаслигига) рухсат беришган, аммо биринчи сўз саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، لَهُ جَارِيَتَانِ أَرْضَعَتْ إِحْدَاهُمَا جَارِيَةً وَالأُخْرَى غُلاَمًا أَيَحِلُّ لِلْغُلاَمِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْجَارِيَةِ فَقَالَ لاَ اللِّقَاحُ وَاحِدٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا تَفْسِيرُ لَبَنِ الْفَحْلِ وَهَذَا الأَصْلُ فِي هَذَا الْبَابِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди (ҳ); ва бизга ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Ибн Шиҳобдан, у Амр ибн аш-Шарйддан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), ундан сўралди: бир кишининг иккита чўриси бор эди, улардан бири бир қизни эмизди, иккинчиси бир ўғил болани эмизди; ўша ўғил боланинг ўша қизни никоҳига олиши ҳалолми? Шунда у: «Йўқ, уруғ (манба) биттадир,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу «лабан ал-фаҳл» (эмизган аёлнинг эридан бўлган сути)нинг изоҳидир ва бу бобда асл шудир; бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ . وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ . وَزَادَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الْبَصْرِيُّ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ . وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ دِينَارٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَإِنَّمَا هُوَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . وَقَالَتْ عَائِشَةُ أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ . فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ خَمْسٌ وَصَارَ إِلَى خَمْسِ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ . فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ بِهَذَا . وَبِهَذَا كَانَتْ عَائِشَةُ تُفْتِي وَبَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ أَحْمَدُ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ " . وَقَالَ إِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى قَوْلِ عَائِشَةَ فِي خَمْسِ رَضَعَاتٍ فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ . وَجَبُنَ عَنْهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ شَيْئًا . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُحَرِّمُ قَلِيلُ الرَّضَاعِ وَكَثِيرُهُ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْجَوْفِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَوَكِيعٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَدِ اسْتَقْضَاهُ عَلَى الطَّائِفِ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ أَدْرَكْتُ ثَلاَثِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, у деди: бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Айюбдан эшитдим, у Абдуллоҳ ибн Абу Мулайкадан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Уммул-Фазл, Абу Ҳурайра, аз-Зубайр ибн ал-Аввом ва Ибн аз-Зубайрдан ҳам (ривоятлар бор). Бу ҳадисни бир неча киши Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди,» деб ривоят қилган. Муҳаммад ибн Динор эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у аз-Зубайрдан, у Набий (алайҳис-салоту вассалом)дан ривоят қилиб, Муҳаммад ибн Динор ал-Басрий уни аз-Зубайрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (деб) зиёда қилган, бу эса маҳфуз (сақланган) эмас. Ҳадис аҳли наздида саҳиҳ бўлгани Ибн Абу Мулайканинг Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан, у Оишадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган ривоятидир). Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Мен буни Муҳаммаддан (Бухорийдан) сўрадим, у: саҳиҳ бўлгани Ибн аз-Зубайрдан, у Оишадан (ривоятидир), Муҳаммад ибн Динорнинг ҳадиси эса хатодир; Муҳаммад ибн Динор унда хато қилиб, аз-Зубайрдан (деб) зиёда қилган, аслида у Ҳишом ибн Урванинг отасидан, у аз-Зубайрдан (ривоятидир), деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шунга амал қилади. Оиша: «Қуръонда маълум ўн марта эмизиш (ҳақида оят) нозил бўлган, сўнг ундан бештаси насх қилиниб, маълум беш марта эмизишга айланди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этганларида иш шу (ҳукм) устида эди,» деди. Буни бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, у деди: бизга Маън ривоят қилди, у деди: бизга Молик ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Амрадан, у Оишадан шу (ҳадисни ривоят қилди). Оиша ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг баъзи аёллари шунга кўра фатво берардилар; бу Шофиъий ва Ишоқнинг ҳам сўзидир. Аҳмад эса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди,» (деган) ҳадислари билан (амал қилиб) айтди ва: агар ким Оишанинг беш марта эмизиш ҳақидаги сўзига борса, бу кучли мазҳабдир, деди, аммо бу ҳақда бирор нарса дейишдан ўзини тортди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: эмизишнинг ози ҳам, кўпи ҳам ичакка (ошқозонга) етиб борса ҳаром қилади, деди; бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Вакииъ ва Куфа аҳлининг сўзидир. Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка — у Абдуллоҳ ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Мулайкадир, куняси Абу Муҳаммад бўлиб, Абдуллоҳ (ибн аз-Зубайр) уни Тоифда қози этиб тайинлаган эди. Ибн Журайж Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилиб, у: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ўттиз нафар саҳобасига етишдим,» деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ وَسَمِعْتُهُ مِنْ، عُقْبَةَ وَلَكِنِّي لِحَدِيثِ عُبَيْدٍ أَحْفَظُ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً فَجَاءَتْنَا امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَرْضَعْتُكُمَا . فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ تَزَوَّجْتُ فُلاَنَةَ بِنْتَ فُلاَنٍ فَجَاءَتْنَا امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ أَرْضَعْتُكُمَا وَهِيَ كَاذِبَةٌ . قَالَ فَأَعْرَضَ عَنِّي . قَالَ فَأَتَيْتُهُ مِنْ قِبَلِ وَجْهِهِ فَأَعْرَضَ عَنِّي بِوَجْهِهِ فَقُلْتُ إِنَّهَا كَاذِبَةٌ . قَالَ " وَكَيْفَ بِهَا وَقَدْ زَعَمَتْ أَنَّهَا قَدْ أَرْضَعَتْكُمَا دَعْهَا عَنْكَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ " دَعْهَا عَنْكَ " . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا شَهَادَةَ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ فِي الرَّضَاعِ . وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَجُوزُ شَهَادَةُ امْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الرَّضَاعِ وَيُؤْخَذُ يَمِينُهَا . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ الْوَاحِدَةِ حَتَّى يَكُونَ أَكْثَرَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ امْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ فِي الْحُكْمِ وَيُفَارِقُهَا فِي الْوَرَعِ .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у Айюбдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Мулайкадан (ривоят қилди), у деди: менга Убайд ибн Абу Марям ривоят қилди, у Уқба ибн ал-Ҳорисдан; (Абдуллоҳ ибн Абу Мулайка) деди: мен буни Уқбадан ҳам эшитганман, лекин Убайднинг ҳадисини яхшироқ сақлайман. (Уқба) деди: «Мен бир аёлга уйландим, сўнг олдимизга бир қора аёл келиб: «Мен иккалангизни ҳам эмизганман,» деди. Шунда мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига келиб: «Мен фалончининг қизи фалончага уйландим, сўнг олдимизга бир қора аёл келиб: «Мен иккалангизни ҳам эмизганман,» деди, ҳолбуки у ёлғончидир,» дедим. (Уқба) деди: шунда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мендан юз ўгирдилар. (Уқба) деди: мен юзлари томонидан келдим, аммо у юзларини мендан ўгирдилар, шунда мен: «Аслида у ёлғончидир,» дедим. У: «Унинг билан қандай (қоласан), ҳолбуки у сизларни эмизганини даъво қилди-ку? Уни ўзингдан қўй (узоқлаш),» дедилар.» (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Уқба ибн ал-Ҳориснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни бир неча киши Ибн Абу Мулайкадан, у Уқба ибн ал-Ҳорисдан ривоят қилиб, унда Убайд ибн Абу Марямни зикр қилмаганлар ва унда «Уни ўзингдан қўй» (жумласини) ҳам зикр қилмаганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, эмизиш (масаласи)да бир аёлнинг гувоҳлигини жоиз деб билганлар. Ибн Аббос: эмизишда бир аёлнинг гувоҳлиги жоиздир ва унинг қасами олинади, деди; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса: бир аёлнинг гувоҳлиги (кўпроқ гувоҳ) бўлмагунча жоиз эмас, деди; бу Шофиъийнинг сўзидир. Мен ал-Жоруд айтганини эшитдим, у Вакииъ айтганини эшитибди: битта аёлнинг гувоҳлиги ҳукмда жоиз эмас, аммо (эридан) тақво йўли билан ундан ажралади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يُحَرِّمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ إِلاَّ مَا فَتَقَ الأَمْعَاءَ فِي الثَّدْىِ وَكَانَ قَبْلَ الْفِطَامِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرَّضَاعَةَ لاَ تُحَرِّمُ إِلاَّ مَا كَانَ دُونَ الْحَوْلَيْنِ وَمَا كَانَ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ الْكَامِلَيْنِ فَإِنَّهُ لاَ يُحَرِّمُ شَيْئًا . وَفَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ هِيَ امْرَأَةُ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абу Авона ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у Фотима бинт ал-Мунзирдан, у Умму Саламадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эмизишдан ичакка кириб кўкрақдан (сут) ичилган ва сутдан ажратишдан (ёшидан) олдин бўлган (эмизиш)дан бошқа нарса ҳаром қилмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли шунга амал қилади: эмизиш икки ёшдан кичик (чақалоқ)никидан бошқасини ҳаром қилмайди, тўлиқ икки ёшдан кейин бўлган (эмизиш) эса ҳеч нарсани ҳаром қилмайди. Фотима бинт ал-Мунзир ибн аз-Зубайр ибн ал-Аввом — у Ҳишом ибн Урванинг хотинидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُذْهِبُ عَنِّي مَذَمَّةَ الرَّضَاعِ فَقَالَ " غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ مَا يُذْهِبُ عَنِّي مَذَمَّةَ الرَّضَاعِ . يَقُولُ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ ذِمَامَ الرَّضَاعَةِ وَحَقَّهَا يَقُولُ إِذَا أَعْطَيْتَ الْمُرْضِعَةَ عَبْدًا أَوْ أَمَةً فَقَدْ قَضَيْتَ ذِمَامَهَا . وَيُرْوَى عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ فَبَسَطَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رِدَاءَهُ حَتَّى قَعَدَتْ عَلَيْهِ فَلَمَّا ذَهَبَتْ قِيلَ هِيَ كَانَتْ أَرْضَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم . هَكَذَا رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَحَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَبِي حَجَّاجٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى هَؤُلاَءِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ . وَهِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ يُكْنَى أَبَا الْمُنْذِرِ وَقَدْ أَدْرَكَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنَ عُمَرَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳотим ибн Исмоил ривоят қилди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Ҳажжож ибн Ҳажжож ал-Асламийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраб: «Ё Расулаллоҳ, эмизишнинг ҳаққини (қарзини) мендан нима кетказади?» деди. У: «Бир ғурра (қул) — эркак қул ёки чўри,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг «эмизишнинг ҳаққини мендан нима кетказади» деган сўзининг маъноси: у билан эмизишнинг ҳаққи-ҳурматини назарда тутади; у айтадики: агар эмизган аёлга бир қул ёки чўри берсанг, унинг ҳаққини адо этган бўласан. Абут-Туфайлдан ривоят қилинадики, у: «Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан ўтирган эдим, шу пайт бир аёл келди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ридоларини ёздилар ва у аёл унинг устига ўтирди. У кетганида: «У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни эмизган аёл эди,» дейилди,» деди. Буни Яҳё ибн Саид ал-Қаттан, Ҳотим ибн Исмоил ва бир неча киши Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Ҳажжож ибн Ҳажжождан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шундай ривоят қилдилар. Суфён ибн Уяйна эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Ҳажжож ибн Абу Ҳажжождан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. Ибн Уяйнанинг ҳадиси маҳфуз (сақланган) эмас, саҳиҳ бўлгани эса буларнинг Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан (қилган ривоятидир). Ҳишом ибн Урванинг куняси Абул-Мунзир бўлиб, у Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Умарга етишган.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَلَوْ كَانَ حُرًّا لَمْ يُخَيِّرْهَا .
Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Жарир ибн Абдул-Ҳамид хабар берди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: «Бариранинг эри қул эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (турмушда қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйдилар, у ўзини (ажралишни) ихтиёр қилди; агар эри ҳур (озод) бўлганида, уни ихтиёрга қўймас эдилар.»
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا رَوَى هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ عَبْدًا . وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ رَأَيْتُ زَوْجَ بَرِيرَةَ وَكَانَ عَبْدًا يُقَالُ لَهُ مُغِيثٌ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا إِذَا كَانَتِ الأَمَةُ تَحْتَ الْحُرِّ فَأُعْتِقَتْ فَلاَ خِيَارَ لَهَا وَإِنَّمَا يَكُونُ لَهَا الْخِيَارُ إِذَا أُعْتِقَتْ وَكَانَتْ تَحْتَ عَبْدٍ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرَوَى الأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُ بَرِيرَةَ حُرًّا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . وَرَوَى أَبُو عَوَانَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ فِي قِصَّةِ بَرِيرَةَ قَالَ الأَسْوَدُ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан (ривоят қилди), у деди: «Бариранинг эри ҳур (озод) эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни (турмушда қолиш ёки ажралиш) ихтиёрига қўйдилар.» Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ҳишом отасидан, у Оишадан: «Бариранинг эри қул эди,» деб шундай ривоят қилган. Икрима Ибн Аббосдан ривоят қилиб: «Мен Бариранинг эрини кўрдим, у қул эди, унга Муғис дейиларди,» деди. Ибн Умардан ҳам шундай ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилиб айтишдики: агар чўри ҳур (озод) кишининг никоҳида бўлиб, сўнг озод қилинса, унга (ажралиш) ихтиёри йўқ; ихтиёр фақат у озод қилиниб, қулнинг никоҳида бўлгандагина бўлади. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ал-Аъмаш Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан: «Бариранинг эри ҳур эди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни ихтиёрга қўйдилар,» деб ривоят қилди. Абу Авона ҳам бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан Барира қиссасида ривоят қилиб, ал-Асвад: «Унинг эри ҳур эди,» деди. Тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган баъзи илм аҳли шунга амал қилади; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يَوْمَ أُعْتِقَتْ بَرِيرَةُ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي بِهِ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ وَنَوَاحِيهَا وَإِنَّ دُمُوعَهُ لَتَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَرَضَّاهَا لِتَخْتَارَهُ فَلَمْ تَفْعَلْ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ مِهْرَانَ وَيُكْنَى أَبَا النَّضْرِ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ривоят қилди, у Саид ибн Абу Арувадан, у Айюб ва Қатодадан, улар Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики): Бариранинг эри Барира озод қилинган куни Банул-Муғирага тегишли қора қул эди. (Ибн Аббос): «Валлоҳи, мен уни Мадина кўчалари ва атрофларида (кўргандек) бўламан, кўз ёшлари соқолига оқиб, ундан ўзини ихтиёр қилишини илтижо қиларди, аммо у (Барира) буни қилмади,» (деди). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абу Арува — у Саид ибн Миҳрондир, куняси Абун-Назр.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, у аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бола (қонуний никоҳдаги) тўшак (эгаси) учундир, зинокорга эса тош (йўқлик) (насибадир),» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Умар, Усмон, Оиша, Абу Умома, Амр ибн Хорижа, Абдуллоҳ ибн Амр, ал-Баро ибн Озиб ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шунга амал қилади. Буни аз-Зуҳрий Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан (деб) ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى امْرَأَةً فَدَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ فَقَضَى حَاجَتَهُ وَخَرَجَ وَقَالَ " إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ فِي صُورَةِ شَيْطَانٍ فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمُ امْرَأَةً فَأَعْجَبَتْهُ فَلْيَأْتِ أَهْلَهُ فَإِنَّ مَعَهَا مِثْلَ الَّذِي مَعَهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَهِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ هُوَ هِشَامُ بْنُ سَنْبَرٍ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдул-Аъло ривоят қилди, у деди: бизга Ҳишом ибн Абу Абдуллоҳ — у ад-Даставоийдир — ривоят қилди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилдики): Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир аёлни кўрдилар, сўнг Зайнабнинг олдига кириб, ҳожатларини адо этдилар ва чиқиб: «Албатта аёл олдинга (юзланиб) келганда, шайтон суратида келади. Бас, қачон бирингиз бир аёлни кўриб, у уни қизиқтирса, аҳлига (хотинига) келсин, чунки у (хотини)да ҳам у (аёл)даги каби нарса бор,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят бор). Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғарибдир. Ҳишом ад-Даставоий — у Ҳишом ибн Санбардир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ كُنْتُ آمِرًا أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لأَحَدٍ لأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга ан-Назр ибн Шумайл ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Амр хабар берди, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилдики, у: «Агар мен бирор кимсага бошқа бирор кимсага сажда қилишни буюрадиган бўлганимда, аёлга эрига сажда қилишни буюрардим,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Муоз ибн Жабал, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум, Оиша, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Талқ ибн Али, Умму Салама, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан — Муҳаммад ибн Амрнинг Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (қилган ривоятидан) — ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَدْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقٍ، عَنْ أَبِيهِ، طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا الرَّجُلُ دَعَا زَوْجَتَهُ لِحَاجَتِهِ فَلْتَأْتِهِ وَإِنْ كَانَتْ عَلَى التَّنُّورِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Мулозим ибн Амр ривоят қилди, у деди: менга Абдуллоҳ ибн Бадр ривоят қилди, у Қайс ибн Талқдан, у отаси Талқ ибн Алидан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон эркак хотинини ўз ҳожати учун чақирса, у (хотини) келсин, агарчи тандир (ўчоқ) устида бўлса ҳам,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبِي نَصْرٍ، عَنْ مُسَاوِرٍ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَيُّمَا امْرَأَةٍ مَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَنْهَا رَاضٍ دَخَلَتِ الْجَنَّةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон Абу Насрдан, у Мусовир ал-Ҳимярийдан, у онасидан, у Умму Саламадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси бир аёл эрининг ундан рози бўлгани ҳолида вафот этса, жаннатга киради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ خُلُقًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Ало ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, у Муҳаммад ибн Амрдан (ривоят қилди), у деди: бизга Абу Салама ривоят қилди, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мўминларнинг имони жиҳатидан энг комили — ахлоқи жиҳатидан энг гўзалидир; сизларнинг энг яхшиларингиз хотинларига ахлоқи жиҳатидан энг яхши бўлганларингиздир,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ، شَهِدَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَذَكَّرَ وَوَعَظَ فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ قِصَّةً فَقَالَ " أَلاَ وَاسْتَوْصُوا بِالنِّسَاءِ خَيْرًا فَإِنَّمَا هُنَّ عَوَانٌ عِنْدَكُمْ لَيْسَ تَمْلِكُونَ مِنْهُنَّ شَيْئًا غَيْرَ ذَلِكَ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلاَ تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً أَلاَ إِنَّ لَكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلَى نِسَائِكُمْ أَلاَّ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلاَ يَأْذَنَّ فِي بُيُوتِكُمْ لِمَنْ تَكْرَهُونَ أَلاَ وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ فِي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " عَوَانٌ عِنْدَكُمْ " . يَعْنِي أَسْرَى فِي أَيْدِيكُمْ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, у деди: бизга ал-Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий ривоят қилди, у Зоидадан, у Шабиб ибн Ғарқададан, у Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳвасдан (ривоят қилди), у деди: менга отам ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Видў (хайрлашув) ҳажида ҳозир бўлган. Бас, у (Расулуллаҳ) Аллаҳга ҳамд ва сано айтдилар, эслатдилар ва ваъз қилдилар — у ҳадисда бир қиссани зикр қилди — сўнг: «Огоҳ бўлингки, аёлларга яхшилик қилишни ўзаро тавсия қилинглар, чунки улар сизларнинг ҳузурингизда (қўлингиздаги) асирлардир; сизлар улардан бундан бошқа нарсага эга эмассиз, магар улар очиқ фоҳиша (ёмон иш) билан келсалар (бошқа гап). Агар шундай қилсалар, уларни тўшакларида танҳо қолдиринглар ва уларни жароҳат етказмайдиган (енгил) уриш билан уринглар. Агар сизларга итоат этсалар, уларнинг зиёнига йўл изламанглар. Огоҳ бўлингки, сизларнинг хотинларингиз устида ҳаққингиз бор, хотинларингизнинг ҳам сизлар устида ҳаққи бор. Сизларнинг хотинларингиз устидаги ҳаққингиз — улар сиз ёқтирмайдиган кишиларни тўшакларингизга оёқ бостирмасликлари ва уйларингизга сиз ёқтирмайдиган кишиларга рухсат бермасликларидир. Огоҳ бўлингки, уларнинг сизлар устидаги ҳаққи — уларга кийим-кечаклари ва таомларида яхшилик қилишингиздир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Унинг «сизнинг ҳузурингизда авон (асирлар)» деган сўзининг маъноси: қўлингиздаги асирлар, демакдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عِيسَى بْنِ حِطَّانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ، قَالَ أَتَى أَعْرَابِيٌّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ مِنَّا يَكُونُ فِي الْفَلاَةِ فَتَكُونُ مِنْهُ الرُّوَيْحَةُ وَيَكُونُ فِي الْمَاءِ قِلَّةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا فَسَا أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ وَلاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَخُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ لاَ أَعْرِفُ لِعَلِيِّ بْنِ طَلْقٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ الْوَاحِدِ وَلاَ أَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ السُّحَيْمِيِّ . وَكَأَنَّهُ رَأَى أَنَّ هَذَا رَجُلٌ آخَرُ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ва Ҳаннод ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Абу Муовия ривоят қилди, у Осим ал-Аҳвалдан, у Исо ибн Ҳиттондан, у Муслим ибн Салломдан, у Али ибн Талқдан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига бир бадавий келиб: «Ё Расулаллоҳ, биздан бир киши саҳрода бўлиб, ундан озгина ел (шамол) чиқса, сув ҳам оз бўлса (нима қилсин)?» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон бирингиз ел чиқарса, таҳорат олсин; аёлларга ортларидан (орқасидан) келманглар, чунки Аллаҳ ҳақдан уялмайди,» дедилар. (Абу Исо) деди: бу бобда Умар, Хузайма ибн Собит, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо (Термизий) деди: Али ибн Талқнинг ҳадиси ҳасандир. Мен Муҳаммад (Бухорий) айтганини эшитдим: мен Али ибн Талқнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу битта ҳадисдан бошқасини билмайман ва бу ҳадисни Талқ ибн Али ас-Суҳаймийнинг ҳадисидан (деб) билмайман; гўё у буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бошқа бир киши деб кўрган.
حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ أَتَى رَجُلاً أَوِ امْرَأَةً فِي الدُّبُرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ .
Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, у деди: бизга Абу Холид ал-Аҳмар ривоят қилди, у аз-Заҳҳок ибн Усмондан, у Махрама ибн Сулаймондан, у Курайбдан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ эркак ёки аёлга орқа (дубур)дан келган кишига (раҳмат назари билан) назар солмайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Вакииъ ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مُسْلِمٍ، وَهُوَ ابْنُ سَلاَّمٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا فَسَا أَحَدُكُمْ فَلْيَتَوَضَّأْ وَلاَ تَأْتُوا النِّسَاءَ فِي أَعْجَازِهِنَّ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَلِيٌّ هَذَا هُوَ عَلِيُّ بْنُ طَلْقٍ .
Бизга Қутайба ва бир неча киши ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ ривоят қилди, у Абдул-Малик ибн Муслим — у Ибн Салломдир — дан, у отасидан, у Алидан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қачон бирингиз ел чиқарса, таҳорат олсин; аёлларга ортларидан (орқасидан) келманглар,» дедилар. Абу Исо деди: бу Али — у Али ибн Талқдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ مَيْمُونَةَ بِنْتِ سَعْدٍ، وَكَانَتْ، خَادِمًا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَثَلُ الرَّافِلَةِ فِي الزِّينَةِ فِي غَيْرِ أَهْلِهَا كَمَثَلِ ظُلْمَةِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ نُورَ لَهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ . وَمُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَهُوَ صَدُوقٌ . وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ .
Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, у Мусо ибн Убайдадан, у Айюб ибн Холиддан, у Маймуна бинт Саъддан — у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хизматкори эди — (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўз аҳли (эри) учун бўлмаган (бегона) жойда зийнат ичида керилиб юрувчи аёлнинг мисоли қиёмат кунининг зулмати кабидир, унга (бундай аёлга) нур йўқдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Мусо ибн Убайданинг ҳадисидан биламиз. Мусо ибн Убайда ҳадисда ҳифзи (хотираси) тарафидан заиф саналади, гарчи у рост сўзловчи (садуқ) бўлса ҳам. Буни баъзилар Мусо ибн Убайдадан ривоят қилиб, марфуъ (Набийга кўтарилган ҳолда) қилмаганлар.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَغَارُ وَالْمُؤْمِنُ يَغَارُ وَغَيْرَةُ اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَ الْمُؤْمِنُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ . وَالْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هُوَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ وَأَبُو عُثْمَانَ اسْمُهُ مَيْسَرَةُ وَالْحَجَّاجُ يُكْنَى أَبَا الصَّلْتِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ . حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ فَقَالَ ثِقَةٌ فَطِنٌ كَيِّسٌ .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Ҳабиб ривоят қилди, ал-Ҳажжож ас-Саввофдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ ғаюр (рашк қилувчи)дир ва мўмин ҳам ғаюрдир. Аллаҳнинг ғайрати шуки, мўмин Ўзи унга ҳаром қилган нарсани қилишидир,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Урвадан, у Асмо бинт Абу Бакрдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (йўл билан ҳам) ривоят қилинган ва бу иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир. Ал-Ҳажжож ас-Саввоф — бу ал-Ҳажжож ибн Абу Усмондир, Абу Усмоннинг исми Майсарадир, ал-Ҳажжож эса Абус-Салт куняси билан аталади; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли санаган. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Али ибн ал-Мадинийдан ривоят қилди, у деди: мен Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан Ҳажжож ас-Саввоф ҳақида сўрадим, у: «(У) ишончли, зукко, ақлли,» деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ سَفَرًا يَكُونُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا إِلاَّ وَمَعَهَا أَبُوهَا أَوْ أَخُوهَا أَوْ زَوْجُهَا أَوِ ابْنُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ مِنْهَا " . وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لاَ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ " . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُسَافِرَ إِلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَرْأَةِ إِذَا كَانَتْ مُوسِرَةً وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْرَمٌ هَلْ تَحُجُّ . فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَجِبُ عَلَيْهَا الْحَجُّ لأَنَّ الْمَحْرَمَ مِنَ السَّبِيلِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَِّ : ( لِمَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ) فَقَالُوا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهَا مَحْرَمٌ فَلاَ تَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ سَبِيلاً . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الطَّرِيقُ آمِنًا فَإِنَّهَا تَخْرُجُ مَعَ النَّاسِ فِي الْحَجِّ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия ривоят қилди, ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳга ва Охират кунига имон келтирган аёлга уч кун ёки ундан ортиқ (давом этадиган) сафарга, ёнида отаси, акаси, эри, ўғли ёки бирор маҳрами бўлмасдан чиқиши ҳалол эмас,» дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Аёл бир кеча-кундузлик масофага маҳрамисиз сафар қилмасин,» деганликлари ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида амал шу асосдадир: улар аёлнинг маҳрамсиз сафар қилишини макруҳ санайдилар. Аёл бадавлат бўлиб, маҳрами бўлмаса, ҳаж қиладими деган масалада илм аҳли ихтилоф қилди. Баъзи илм аҳли: «Унга ҳаж вожиб эмас, чунки маҳрам (ҳаж) йўлининг (шарти)дандир,» дедилар — Аллаҳ азза ва жалланинг: «...унга йўл топа олганларга (ҳаж фарздир),» (Оли Имрон сураси, 97) деган сўзига асосланиб. Улар: «Агар унинг маҳрами бўлмаса, у (ҳаж) йўлини топа олмайди,» дедилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Агар йўл хавфсиз бўлса, у одамлар билан бирга ҳажга чиқаверади,» дедилар. Бу Молик ибн Анас ва Шофеийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُسَافِرُ امْرَأَةٌ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Бишр ибн Умар ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас ривоят қилди, Саид ибн Абу Саиддан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аёл бир кеча-кундузлик масофага, ёнида маҳрами бўлмасдан, сафар қилмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِيَّاكُمْ وَالدُّخُولَ عَلَى النِّسَاءِ " . فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَ الْحَمْوَ قَالَ " الْحَمْوُ الْمَوْتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَإِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ الدُّخُولِ عَلَى النِّسَاءِ عَلَى نَحْوِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلاَّ كَانَ ثَالِثَهُمَا الشَّيْطَانُ " . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " الْحَمْوُ " . يُقَالُ هُوَ أَخُو الزَّوْجِ كَأَنَّهُ كَرِهَ لَهُ أَنْ يَخْلُوَ بِهَا .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Абул-Хайрдан, у Уқба ибн Омир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аёллар олдига киришдан эҳтиёт бўлинглар,» дедилар. Шунда ансорлардан бир киши: «Ё Расулаллоҳ, қайнага (эрнинг ака-укаси) ҳақида нима дейсиз?» деди. У: «Қайнага — ўлимдир,» дедилар. У (Абу Исо) деди: бу бобда Умар, Жобир ва Амр ибн ал-Осдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Уқба ибн Омир ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аёллар олдига киришни макруҳ санашнинг маъноси Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган: «Бир эркак бир аёл билан хилватда қолмасин, чунки уларнинг учинчиси шайтон бўлади,» деган сўзларига мувофиқдир. «Қайнага» деган сўзининг маъноси: айтиладики, у эрнинг акасидир — гўё у (Набий) эрнинг акаси келин билан хилватда қолишини макруҳ сангандек.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ أَحَدِكُمْ مَجْرَى الدَّمِ " . قُلْنَا وَمِنْكَ قَالَ " وَمِنِّي وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ . وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ خَشْرَمٍ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ " . يَعْنِي أَسْلَمُ أَنَا مِنْهُ . قَالَ سُفْيَانُ وَالشَّيْطَانُ لاَ يُسْلِمُ . وَ " لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ " وَالْمُغِيبَةُ الْمَرْأَةُ الَّتِي يَكُونُ زَوْجُهَا غَائِبًا وَالْمُغِيبَاتُ جَمَاعَةُ الْمُغِيبَةِ .
Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус ривоят қилди, Мужолиддан, у аш-Шаъбийдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Эрлари йўқ аёллар (муғийбалар) олдига кирманглар, чунки шайтон сизлардан бирортангизнинг (вужудида) қон юргандек юради,» дедилар. Биз: «Сизнинг (вужудингизда) ҳамми?» дедик. У: «Менинг (вужудимда) ҳам, лекин Аллаҳ менга унга (қарши) ёрдам берди, шунинг учун у (шайтон) бўйсунди (мен саломат бўлдим),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис шу йўл жиҳатидан ғарибдир. Мужолид ибн Саид ҳақида баъзилар унинг ҳофизаси (ёдлаш қуввати) жиҳатидан танқид қилганлар. Мен Али ибн Хашрамни: Суфён ибн Уяйна Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «лекин Аллаҳ менга унга (қарши) ёрдам берди, шунинг учун у бўйсунди» деган сўзларини тафсир қилиб айтди: «Яъни, мен ундан саломат бўлдим,» деганини эшитдим. Суфён деди: «Шайтон эса Исломга кирмайди (бўйсунмайди).» «Муғийбалар олдига кирманглар» (дегандаги) муғийба — эри ғойиб (сафарда) бўлган аёлдир, муғийбалар эса муғийбанинг кўплигидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُوَرِّقٍ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْمَرْأَةُ عَوْرَةٌ فَإِذَا خَرَجَتِ اسْتَشْرَفَهَا الشَّيْطَانُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Осим ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммом ривоят қилди, Қатодадан, у Муварриқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Аёл авратдир, у (ташқарига) чиқса, шайтон унга кўз тикади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تُؤْذِي امْرَأَةٌ زَوْجَهَا فِي الدُّنْيَا إِلاَّ قَالَتْ زَوْجَتُهُ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ لاَ تُؤْذِيهِ قَاتَلَكِ اللَّهُ فَإِنَّمَا هُوَ عِنْدَكِ دَخِيلٌ يُوشِكُ أَنْ يُفَارِقَكِ إِلَيْنَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَرِوَايَةُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَيَّاشٍ عَنِ الشَّامِيِّينَ أَصْلَحُ وَلَهُ عَنْ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِرَاقِ مَنَاكِيرُ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Арафа ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Айёш ривоят қилди, Баҳир ибн Саъддан, у Холид ибн Маъдондан, у Касир ибн Мурра ал-Ҳазрамийдан, у Муоз ибн Жабал (розияллаҳу анҳу)дан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Дунёда бир аёл эрини озорласа, албатта ҳурул-айндан (жаннат ҳурларидан) бўлган унинг (бўлажак) хотини: «Уни озорлама, Аллаҳ сени ҳалок қилсин, ахир у сенинг ҳузурингда муваққат меҳмондир, тезда у сендан ажралиб бизнинг олдимизга келади,» дейди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Исмоил ибн Айёшнинг шомликлардан ривояти кўпроқ сақламлидир, ҳижоз ва ироқ аҳлидан эса унинг мункар (ривоятлар)и бор.