حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَخْتَارَا " . قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا ابْتَاعَ بَيْعًا وَهُوَ قَاعِدٌ قَامَ لِيَجِبَ لَهُ الْبَيْعُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالْأَبْدَانِ لَا بِالْكَلَامِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلَامِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ
Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, бизга Ибн Фузайл Яҳё ибн Саиддан, у Нофедан, у Ибн Умардан (розияллаҳу анҳумо) ривоят қилди. У деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича ёки бир-бирини (қолиш-қайтишда) ихтиёрли қилмагунларича (савдони бузишда) ихтиёрлидирлар,» деганларини эшитдим. У (рови) деди: Ибн Умар бир савдони қилганда, агар ўтирган бўлса, савдо унга лозим бўлиши учун (жойдан) турар эди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллаҳ ибн Аббос, Абдуллаҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайралардан (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари ҳузурида амал шунга биноандир, ва бу Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш баданлар билан (жойдан кетиш билан)дир, сўз билан эмас,» дедилар. Илм аҳлидан баъзилари: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ажралмагунларича» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, деди. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган зотнинг ўзи бўлиб, у ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан ривоят қилинганки, у савдони лозим қилмоқчи бўлса, унга лозим бўлиши учун (жойдан) юрар эди. Шу тарзда Абу Барза ал-Асламийдан ҳам ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا " . هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ . وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا " . يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ لأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ . وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي فَرَسٍ بَعْدَ مَا تَبَايَعَا . وَكَانُوا فِي سَفِينَةٍ فَقَالَ لاَ أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا " . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ كَيْفَ أَرُدُّ هَذَا وَالْحَدِيثُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَحِيحٌ . وَقَوَّى هَذَا الْمَذْهَبَ . وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ " . مَعْنَاهُ أَنْ يُخَيِّرَ الْبَائِعُ الْمُشْتَرِيَ بَعْدَ إِيجَابِ الْبَيْعِ فَإِذَا خَيَّرَهُ فَاخْتَارَ الْبَيْعَ فَلَيْسَ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ ذَلِكَ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا . هَكَذَا فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ . وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид Шуъбадан, у Қатодадан, у Солиҳ Абул-Халийдан, у Абдуллаҳ ибнул-Ҳорисдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича (савдони бузишда) ихтиёрлидирлар. Агар улар рост сўзласа ва (айб-шартларни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилади; агар яширсалар ва ёлғон сўзласалар, савдоларининг баракаси ўчирилади,» дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллаҳ ибн Аббос, Абдуллаҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайралардан (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари ҳузурида амал шунга биноандир, ва бу Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш баданлар биландир, сўз билан эмас,» дедилар. Илм аҳлидан баъзилари: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ажралмагунларича» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, деди. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган зотнинг ўзи бўлиб, у ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан ривоят қилинганки, у савдони лозим қилмоқчи бўлса, унга лозим бўлиши учун (жойдан) юрар эди. Шу тарзда Абу Барза ал-Асламийдан ҳам ривоят қилинганки, икки киши бир от хусусида савдолашганларидан кейин унинг ҳузурида талашиб қолдилар — улар кемада эдилар — шунда у: «Сизларни ҳали ажралган деб кўрмаяпман, ҳолбуки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича ихтиёрлидирлар,» деганлар,» деди. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли ажралиш сўз биландир, деган қарашга бордилар, ва бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Шу тарзда Молик ибн Анасдан ҳам ривоят қилинган. Ибнул-Муброкдан ривоят қилинганки, у: «Буни қандай рад қилай, ҳолбуки бу ҳақдаги Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан келган ҳадис саҳиҳдир,» деган ва бу мазҳабни (қарашни) қувватлаган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ихтиёр савдосидан бошқа» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо лозим бўлганидан кейин харидорни ихтиёрли қилади; у харидорни ихтиёрли қилиб, харидор савдони ихтиёр қилса, шундан кейин савдони бузишда — улар ажралмаган бўлсалар ҳам — унинг ихтиёри қолмайди. Шофеи ва бошқалар буни шундай тафсир қилганлар. Ажралиш баданлар биландир, сўз билан эмас, дегувчиларнинг сўзини қувватлайдиган нарсалардан бири Абдуллаҳ ибн Амрнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисидир.
أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَمَعْنَى هَذَا أَنْ يُفَارِقَهُ بَعْدَ الْبَيْعِ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِالْكَلاَمِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ الْبَيْعِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَعْنًى حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم " وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ " .
Бизга буни Қутайба ибн Саид хабар берди, бизга ал-Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор — бу ихтиёр савдоси бўлмаса — ажралмагунларича ихтиёрлидирлар. Ва (харидор савдодан воз кечишини сўрашидан) қўрқиб, шеригидан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бунинг маъноси — савдодан кейин (харидор савдони бекор қилишини) сўрашидан қўрқиб, ундан ажралиб кетишидир. Агар ажралиш сўз билан бўлиб, савдодан кейин унга ихтиёр қолмаганда эди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «(Воз кечишини) сўрашидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас,» деган сўзлари бўйича бу ҳадиснинг маъноси қолмас эди.