Савдо-сотиқ китоби

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَشَاهِدَيْهِ وَكَاتِبَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Абу Авона, Симок ибн Ҳарбдан, у Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Масъуддан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилди). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) рибо (судхўрлик) егувчини, уни едиргувчини, унинг икки гувоҳини ва уни ёзиб қўювчини лаънатладилар. У деди: Бу бобда Умар, Али, Жобир ва Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абдуллоҳнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْكَبَائِرِ قَالَ ‏ "‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَأَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдул-Аъло ас-Санъоний ривоят қилди, бизга Холид ибн ал-Ҳорис, Шуъбадан ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Анас, Анасдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кабира (катта) гуноҳлар ҳақида ривоят қилди. У: «Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқ бўлиш, жонни (ноҳақ) ўлдириш ва ёлғон сўзлаш,» дедилар. У деди: Бу бобда Абу Бакра, Айман ибн Хурайм ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ رِفَاعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمُصَلَّى فَرَأَى النَّاسَ يَتَبَايَعُونَ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَاسْتَجَابُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَفَعُوا أَعْنَاقَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ إِلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ التُّجَّارَ يُبْعَثُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فُجَّارًا إِلاَّ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ وَبَرَّ وَصَدَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُقَالُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ رِفَاعَةَ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаддал, Абдуллоҳ ибн Усмон ибн Хусаймдан, у Исмоил ибн Убайд ибн Рифўадан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан мусаллага (намозгоҳга) чиқди ва у зот одамларнинг савдо қилаётганларини кўриб: «Эй савдогарлар жамоаси!» дедилар. Улар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га жавоб бериб, бўйинларини ва назарларини у зотга қаратдилар. Шунда у: «Албатта, савдогарлар Қиёмат кунида фожир (гуноҳкор) бўлиб қайтариладилар, магар Аллаҳдан қўрқиб, яхшилик қилган ва рост сўзлаганлари бундан мустасно,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Ровийни) Исмоил ибн Убайдуллоҳ ибн Рифўа деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ مُدْرِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مَنْ هُمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ خَابُوا وَخَسِرُوا فَقَالَ ‏"‏ الْمَنَّانُ وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنْفِقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَمَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Али ибн Мудрик хабар берди, у деди: мен Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг Хараша ибн ал-Ҳуррдан, у Абу Заррдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилаётганини эшитдим. У: «Уч (тоифа киши бор)ки, Аллаҳ Қиёмат кунида уларга (раҳмат назари билан) боқмайди, уларни покламайди ва уларга аламли азоб бор,» дедилар. Мен: «Улар кимлар, эй Расулуллаҳ? Улар зарар кўриб, зиён қилдилар-ку,» дедим. У: «Берган неъматини миннат қилувчи, изорини (тўпиғидан пастга) судратувчи ва молини ёлғон қасам билан ўтказувчи,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Ҳурайра, Абу Умома ибн Саълаба, Имрон ибн Ҳусайн ва Маъқил ибн Ясордан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ حَدِيدٍ، عَنْ صَخْرٍ الْغَامِدِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ إِذَا بَعَثَ سَرِيَّةً أَوْ جَيْشًا بَعَثَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ وَكَانَ صَخْرٌ رَجُلاً تَاجِرًا وَكَانَ إِذَا بَعَثَ تِجَارَةً بَعَثَهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ فَأَثْرَى وَكَثُرَ مَالُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ صَخْرٍ الْغَامِدِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِصَخْرٍ الْغَامِدِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий ривоят қилди, бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Яъло ибн Ато ривоят қилди, Умора ибн Ҳадиддан, у Сахр ал-Ғомидийдан (ривоят қилди). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Эй Аллаҳ, умматимга эрталабки (вақтлари)да барака бер,» дедилар. У деди: У зот бирор сарая (қўшин бўлаги) ёки лашкар жўнатганларида, уларни куннинг бошида жўнатардилар. Сахр эса савдогар киши эди, савдо (карвонини) жўнатганида уларни куннинг бошида жўнатарди, шу боис у бойиб, моли кўпайди. У деди: Бу бобда Али, Ибн Масъуд, Бурайда, Анас, Ибн Умар, Ибн Аббос ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Сахр ал-Ғомидийнинг ҳадиси ҳасандир. Биз Сахр ал-Ғомидийдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳақида бу ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Бу ҳадисни Суфён ас-Саврий ҳам Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، أَخْبَرَنَا عُمَارَةُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ، أَخْبَرَنَا عِكْرِمَةُ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَوْبَانِ قِطْرِيَّانِ غَلِيظَانِ فَكَانَ إِذَا قَعَدَ فَعَرِقَ ثَقُلاَ عَلَيْهِ فَقَدِمَ بَزٌّ مِنَ الشَّامِ لِفُلاَنٍ الْيَهُودِيِّ ‏.‏ فَقُلْتُ لَوْ بَعَثْتَ إِلَيْهِ فَاشْتَرَيْتَ مِنْهُ ثَوْبَيْنِ إِلَى الْمَيْسَرَةِ ‏.‏ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتُ مَا يُرِيدُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِمَالِي أَوْ بِدَرَاهِمِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ كَذَبَ قَدْ عَلِمَ أَنِّي مِنْ أَتْقَاهُمْ لِلَّهِ وَآدَاهُمْ لِلأَمَانَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ أَيْضًا عَنْ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ فِرَاسٍ الْبَصْرِيَّ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا دَاوُدَ الطَّيَالِسِيَّ يَقُولُ سُئِلَ شُعْبَةُ يَوْمًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لَسْتُ أُحَدِّثُكُمْ حَتَّى تَقُومُوا إِلَى حَرَمِيِّ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ فَتُقَبِّلُوا رَأْسَهُ ‏.‏ قَالَ وَحَرَمِيٌّ فِي الْقَوْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى أَىْ إِعْجَابًا بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Абу Ҳафс Умар ибн Али ривоят қилди, бизга Язид ибн Зурайъ хабар берди, бизга Умора ибн Абу Ҳафса хабар берди, бизга Икрима хабар берди, Оишадан (розияллаҳу анҳо). У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг эгниларида иккита қалин Қитрий кийим бор эди. У зот ўтириб, терлаганларида, улар у зотга оғирлик қиларди. Фалон яҳудийга Шомдан мато (мол) келди. Мен: «Унга (одам) юбориб, ундан бойлик кунигача (қарзга) иккита кийим сотиб олсангиз эди,» дедим. У зот унга (одам) юбордилар, у эса: «Нимани истаётганини биламан, у фақат менинг молимни — ёки дирҳамларимни — олиб қўйишни истайди, холос,» деди. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «У ёлғон айтди, у биладики, мен улардан Аллаҳдан энг қўрқувчиси ва омонатни энг яхши адо қилувчисиман,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Аббос, Анас ва Асмо бинт Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ғариб саҳиҳдир. Буни Шуъба ҳам Умора ибн Абу Ҳафсадан ривоят қилган. У деди: Мен Муҳаммад ибн Фирос ал-Басрийнинг шундай деганини эшитдим: Мен Абу Довуд ат-Таёлисийнинг шундай деганини эшитдим: Бир куни Шуъбадан бу ҳадис ҳақида сўралди, у: «Сиз Ҳарамий ибн Умора ибн Абу Ҳафсанинг олдига туриб бориб, унинг бошидан ўпмагунингизча, мен сизларга ҳадис айтмайман,» деди. У деди: Ҳарамий эса ўша қавм ичида эди. Абу Исо (Термизий) деди: яъни бу ҳадисдан завқланиб, шундай қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий ва Усмон ибн Умар, Ҳишом ибн Ҳассондан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вафот этдилар, ҳолбуки совутлари (зирҳлари) оилалари учун олган йигирма сў таом эвазига гаровга қўйилган эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، ح قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَشَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِخُبْزِ شَعِيرٍ وَإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ وَلَقَدْ رُهِنَ لَهُ دِرْعٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ وَلَقَدْ سَمِعْتُهُ ذَاتَ يَوْمٍ يَقُولُ ‏ "‏ مَا أَمْسَى فِي آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم صَاعُ تَمْرٍ وَلاَ صَاعُ حَبٍّ ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ عِنْدَهُ يَوْمَئِذٍ لَتِسْعُ نِسْوَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий, Ҳишом ад-Даставоийдан, у Қатодадан, у Анасдан (ривоят қилди). Муҳаммад деди: Бизга Муъоз ибн Ҳишом ҳам ривоят қилди, у деди: бизга отам, Қатодадан, у Анасдан ривоят қилди. У деди: Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига арпа нони ва сасиган ёғ билан пиёда бордим. Дарҳақиқат, у зотнинг совути (зирҳи) бир яҳудий ҳузурида, оилалари учун олган йигирма сў таом эвазига гаровга қўйилган эди. Бир куни мен у зотнинг шундай деганларини эшитдим: «Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) оиласида кечқурун бир сў хурмо ҳам, бир сў дон ҳам қолмади.» Ҳолбуки ўша кунлари у зотнинг ҳузурларида тўққиз аёл (хотин) бор эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ لَيْثٍ، صَاحِبُ الْكَرَابِيسِيِّ الْبَصْرِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ قَالَ لِي الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ أَلاَ أُقْرِئُكَ كِتَابًا كَتَبَهُ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَأَخْرَجَ لِي كِتَابًا ‏ "‏ هَذَا مَا اشْتَرَى الْعَدَّاءُ بْنُ خَالِدِ بْنِ هَوْذَةَ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى مِنْهُ عَبْدًا أَوْ أَمَةً لاَ دَاءَ وَلاَ غَائِلَةَ وَلاَ خِبْثَةَ بَيْعَ الْمُسْلِمِ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبَّادِ بْنِ لَيْثٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Каробисийнинг шогирди Аббод ибн Лайс ал-Басрий хабар берди, бизга Абдул-Мажид ибн Ваҳб хабар берди. У деди: Менга Аддо ибн Холид ибн Ҳавза: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мен учун ёзиб берган бир мактубни сенга ўқиб бермайми?» деди. У деди: Мен: «Албатта (ўқиб бер),» дедим. У менга бир мактубни чиқарди: «Бу — Аддо ибн Холид ибн Ҳавза Муҳаммад — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сотиб олган нарсадир: ундан касалсиз, яширин нуқсонсиз ва алдовсиз бир қул — ёки чўри — сотиб олди; мусулмоннинг мусулмонга сотуви (каби).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Аббод ибн Лайснинг ҳадисидан биламиз. Бу ҳадисни ундан ҳадис аҳлидан бир нечтаси ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ ‏ "‏ إِنَّكُمْ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ هَلَكَتْ فِيهِ الأُمَمُ السَّالِفَةُ قَبْلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏

Бизга Саид ибн Яъқуб ат-Толақоний ривоят қилди, бизга Холид ибн Абдуллоҳ ал-Воситий, Ҳусайн ибн Қайсдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўлчов ва тарози эгаларига: «Албатта, сизларга, сиздан олдин ўтган умматлар ҳалок бўлган икки иш (масъулияти) топширилган,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни биз фақат Ҳусайн ибн Қайснинг ҳадисидангина марфуъ (Пайғамбарга боғланган) ҳолда биламиз, Ҳусайн ибн Қайс эса ҳадисда заиф (саналади). Бу (ҳадис) саҳиҳ иснод билан Ибн Аббосдан мавқуф (саҳобанинг сўзи сифатида) ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ شُمَيْطِ بْنِ عَجْلاَنَ، حَدَّثَنَا الأَخْضَرُ بْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْحَنَفِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَاعَ حِلْسًا وَقَدَحًا وَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِي هَذَا الْحِلْسَ وَالْقَدَحَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ أَخَذْتُهُمَا بِدِرْهَمٍ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ مَنْ يَزِيدُ عَلَى دِرْهَمٍ ‏"‏ فَأَعْطَاهُ رَجُلٌ دِرْهَمَيْنِ فَبَاعَهُمَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ الْحَنَفِيُّ الَّذِي رَوَى عَنْ أَنَسٍ هُوَ أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا بِبَيْعِ مَنْ يَزِيدُ فِي الْغَنَائِمِ وَالْمَوَارِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ الأَخْضَرِ بْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, бизга Убайдуллоҳ ибн Шумайт ибн Ажлон хабар берди, бизга ал-Ахзар ибн Ажлон ривоят қилди, Абдуллоҳ ал-Ҳанафийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир тўшак (палос) ва бир косани сотдилар ва: «Бу тўшак ва косани ким сотиб олади?» дедилар. Бир киши: «Мен уларни бир дирҳамга оламан,» деди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бир дирҳамдан ортиқ беради? Ким бир дирҳамдан ортиқ беради?» дедилар. Бир киши у зотга икки дирҳам берди, у зот уларни унга сотдилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат ал-Ахзар ибн Ажлоннинг ҳадисидан биламиз. Анасдан ривоят қилган Абдуллоҳ ал-Ҳанафий эса Абу Бакр ал-Ҳанафийдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис устидадир; улар ўлжалар ва меросларни ортиқча нарх берган кишига (ауксионда) сотишни макруҳ кўрмаганлар. Бу ҳадисни ал-Муътамир ибн Сулаймон ва ҳадис аҳлидан бир нечтаси ал-Ахзар ибн Ажлондан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ دَبَّرَ غُلاَمًا لَهُ فَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ الأَوَّلِ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِبَيْعِ الْمُدَبَّرِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ بَيْعَ الْمُدَبَّرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна, Амр ибн Динордан, у Жобирдан (ривоят қилдики), ансорлардан бир киши ўз қулини мудаббар қилган (яъни ўлимидан кейин озод бўлишини васият қилган) эди. Сўнг у вафот этди ва ўша қулдан бошқа ҳеч қандай мол қолдирмади. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни сотдилар, Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом эса уни сотиб олди. Жобир деди: У Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида биринчи йили вафот этган қибтий бир қул эди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Жобир ибн Абдуллоҳдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис устидадир; улар мудаббарни сотишда зарар кўрмаганлар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган бир қавм эса мудаббарни сотишни макруҳ кўрганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва ал-Авзоийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ تَلَقِّي الْبُيُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Ибн ал-Муборак ривоят қилди, бизга Сулаймон ат-Таймий хабар берди, Абу Усмондан, у Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у зот молларни (бозорга етиб келишидан олдин) йўлда кутиб олиб (сотиб олишдан) қайтардилар. У деди: Бу бобда Али, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Умар ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُتَلَقَّى الْجَلَبُ فَإِنْ تَلَقَّاهُ إِنْسَانٌ فَابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ السِّلْعَةِ فِيهَا بِالْخِيَارِ إِذَا وَرَدَ السُّوقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَلَقِّيَ الْبُيُوعِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِنَا ‏.‏

Бизга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Жаъфар ар-Раққий ривоят қилди, у деди: бизга Убайдуллоҳ ибн Амр ар-Раққий ривоят қилди, Айюбдан, у Муҳаммад ибн Сириндан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бозорга келтирилаётган молни (йўлда) қаршилаб олишдан қайтардилар. Агар бир киши уни қаршилаб олиб, ундан сотиб олса, мол эгаси бозорга келганида унда ихтиёр (ҳуқуқи) бўлади. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Айюбнинг ривоятидан ҳасан ғарибдир. Ибн Масъуднинг ҳадиси эса ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ савдоларни (йўлда) қаршилаб олишни макруҳ санаганлар, чунки у алдашнинг бир туридир. Бу Шофеъий ва бизнинг шерикларимиздан бошқаларнинг ҳам сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَكِيمِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилдилар, иккаласи деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар — Қутайба эса: «уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказади (марфуъ қилади)» деди — у дедилар: «Шаҳарлик киши бадавий (чўлда яшовчи) учун сотмасин.» У деди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Анас, Ибн Аббос, Ҳаким ибн Абу Язид отасидан, Амр ибн Авф ал-Музаний — Касир ибн Абдуллоҳнинг бобоси — ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ دَعُوا النَّاسَ يَرْزُقُ اللَّهُ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي هَذَا هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي أَنْ يَشْتَرِيَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُكْرَهُ أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ وَإِنْ بَاعَ فَالْبَيْعُ جَائِزٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ва Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилдилар, иккаласи деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Шаҳарлик киши бадавий учун сотмасин. Одамларни қўйиб беринг, Аллаҳ уларнинг баъзисини баъзиси орқали ризқлантиради.» Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Жобирнинг бу борадаги ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадис устидадир; улар шаҳарлик кишининг бадавий учун сотишини макруҳ санаганлар. Уларнинг баъзилари шаҳарлик кишининг бадавий учун сотиб олишига рухсат берганлар. Шофеъий деди: Шаҳарлик кишининг бадавий учун сотиши макруҳдир, лекин агар сотса, савдо жоиз бўлади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏ وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Яъқуб ибн Абдурраҳмон ал-Искандароний ривоят қилди, Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. У деди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Муҳоқала — экинни (ҳали бошоқдаги ғаллани) буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса — хурмо дарахти бошидаги мевани (йиғилган қуруқ) хурмога сотишдир. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шу устидадир; улар муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى يَزْهُوَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хурмони пишиб (рангига кира) бошламагунча сотишдан қайтардилар.

وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ السُّنْبُلِ حَتَّى يَبْيَضَّ وَيَأْمَنَ الْعَاهَةَ نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا بَيْعَ الثِّمَارِ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ва шу иснод билан (ривоят қилинишича), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бошоқни оқариб, офатдан (етилиб) эмин бўлмагунча сотишдан қайтардилар — сотувчини ҳам, харидорни ҳам қайтардилар. У деди: Бу бобда Анас, Оиша, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Жобир, Абу Саид ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шу устидадир; улар меваларни яроқлилиги (пишганлиги) кўринмасидан олдин сотишни макруҳ санаганлар. Бу Шофеъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، وَعَفَّانُ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Валид, Аффон ва Сулаймон ибн Ҳарб ривоят қилдилар, улар деди: бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, Ҳумайддан, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) узумни қораймагунча (пишмагунча) сотишдан ва донни қотмагунча сотишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни Ҳаммод ибн Саламанинг ҳадисидан бошқа (йўл билан) марфуъ (Пайғамбарга етказилган) ҳолда билмаймиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ حَبَلِ الْحَبَلَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَحَبَلُ الْحَبَلَةِ نِتَاجُ النِّتَاجِ وَهُوَ بَيْعٌ مَفْسُوخٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ مِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳабалул-ҳабала савдосидан қайтардилар. У деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Аббос ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу устидадир. Ҳабалул-ҳабала — (ҳайвон) боласининг боласидир, бу илм аҳли ҳузурида бузилган (ботил) савдодир ва у ғарар (ноаниқлик) савдоларидандир. Шуъба бу ҳадисни Айюбдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилган. Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ва бошқалар эса Айюбдан, у Саид ибн Жубайр ва Нофиъдан, улар Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Бу (ривоят) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ الْحَصَاةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْغَرَرِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ بَيْعُ السَّمَكِ فِي الْمَاءِ وَبَيْعُ الْعَبْدِ الآبِقِ وَبَيْعُ الطَّيْرِ فِي السَّمَاءِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْبُيُوعِ ‏.‏ وَمَعْنَى بَيْعِ الْحَصَاةِ أَنْ يَقُولَ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ بِالْحَصَاةِ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ ‏.‏ وَهَذَا شَبِيهٌ بِبَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَكَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Усома хабар берди, Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ғарар савдосидан ва ҳасот (тош отиш) савдосидан қайтардилар. У деди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Абу Саид ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис устида илм аҳли ҳузурида амал қилинади; улар ғарар савдосини макруҳ санаганлар. Шофеъий деди: Ғарар савдоларидан сувдаги балиқни сотиш, қочиб кетган қулни сотиш, осмондаги қушни сотиш ва бунга ўхшаш савдолар (киради). Ҳасот савдосининг маъноси шуки, сотувчи харидорга: «Сенга тошни отганимда, мен билан сенинг орангдаги савдо лозим (қатъий) бўлади» дейди. Бу мунобаза савдосига ўхшайди ва бу жоҳилият аҳлининг савдоларидан эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ بِنَقْدٍ بِعَشَرَةٍ وَبِنَسِيئَةٍ بِعِشْرِينَ وَلاَ يُفَارِقُهُ عَلَى أَحَدِ الْبَيْعَيْنِ فَإِذَا فَارَقَهُ عَلَى أَحَدِهِمَا فَلاَ بَأْسَ إِذَا كَانَتِ الْعُقْدَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ مَعْنَى نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ دَارِي هَذِهِ بِكَذَا عَلَى أَنْ تَبِيعَنِي غُلاَمَكَ بِكَذَا فَإِذَا وَجَبَ لِي غُلاَمُكَ وَجَبَ لَكَ دَارِي ‏.‏ وَهَذَا يُفَارِقُ عَنْ بَيْعٍ بِغَيْرِ ثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَلاَ يَدْرِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى مَا وَقَعَتْ عَلَيْهِ صَفْقَتُهُ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абда ибн Сулаймон ривоят қилди, Муҳаммад ибн Амрдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир савдода икки савдо (қилиш)дан қайтардилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Ибн Умар ва Ибн Масъуддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шу устидадир. Баъзи илм аҳли буни шундай тушунтириб: бир савдода икки савдо — киши: «Сенга бу кийимни нақд пулга ўн (тангага), насияга (қарзга) йигирма (тангага) сотаман» деб, икки савдонинг бирини (аниқлаб) ажратмасдан ундан ажралиб кетишидир, деганлар. Агар у икки савдодан бирини (аниқлаб) ажралиб кетса, келишув улардан бири устида бўлгани учун, ҳеч қанақа зарари йўқ. Шофеъий деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бир савдода икки савдодан қайтаришлари маъноларидан бири — кишининг: «Сенга бу уйимни шунча (пулга) сотаман, сен менга ғуломингни шунча (пулга) сотишинг шарти билан; сенинг ғуломингни мен оладиган бўлсам, менинг уйимни сен оласан» дейишидир. Бу (савдо) маълум бўлмаган нарх билан савдо қилишни келтириб чиқаради ва уларнинг ҳар бири ўз битими ниманинг устида тушганини билмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَأْتِينِي الرَّجُلُ يَسْأَلُنِي مِنَ الْبَيْعِ مَا لَيْسَ عِنْدِي أَبْتَاعُ لَهُ مِنَ السُّوقِ ثُمَّ أَبِيعُهُ قَالَ ‏ "‏ لاَ تَبِعْ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, Абу Бишрдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизом (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим ва дедим: «Менга бир киши келиб, мендан ўзимда йўқ бўлган нарсани савдо қилиб сўрайди; мен уни бозордан сотиб олиб, кейин унга сотсам (бўладими)?» У: «Ўзингда йўқ нарсани сотма,» дедилар. У деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَبِيعَ مَا لَيْسَ عِنْدِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ مَا مَعْنَى نَهَى عَنْ سَلَفٍ وَبَيْعٍ قَالَ أَنْ يَكُونَ يُقْرِضُهُ قَرْضًا ثُمَّ يُبَايِعُهُ عَلَيْهِ بَيْعًا يَزْدَادُ عَلَيْهِ وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ يُسْلِفُ إِلَيْهِ فِي شَيْءٍ فَيَقُولُ إِنْ لَمْ يَتَهَيَّأْ عِنْدَكَ فَهُوَ بَيْعٌ عَلَيْكَ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ يَعْنِي ابْنَ رَاهَوَيْهِ كَمَا قَالَ قُلْتُ لأَحْمَدَ وَعَنْ بَيْعِ مَا لَمْ تَضْمَنْ قَالَ لاَ يَكُونُ عِنْدِي إِلاَّ فِي الطَّعَامِ مَا لَمْ تَقْبِضْ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ فِي كُلِّ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ إِذَا قَالَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ وَعَلَىَّ خِيَاطَتُهُ وَقَصَارَتُهُ فَهَذَا مِنْ نَحْوِ شَرْطَيْنِ فِي بَيْعٍ وَإِذَا قَالَ أَبِيعُكَهُ وَعَلَىَّ خِيَاطَتُهُ فَلاَ بَأْسَ بِهِ أَوْ قَالَ أَبِيعُكَهُ وَعَلَىَّ قَصَارَتُهُ فَلاَ بَأْسَ بِهِ إِنَّمَا هُوَ شَرْطٌ وَاحِدٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд ривоят қилди, Айюбдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизом (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени ўзимда йўқ нарсани сотишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасандир. Исъҳоқ ибн Мансур деди: Мен Аҳмадга: «Салаф (қарз) ва савдони (биргаликда) қилишдан қайтариш нима маънони англатади?» дедим. У: «Бу — унга қарз бериб, кейин унгина (сабабли) ундан ортиғини қўшиб савдо қилишидир; яна у (киши) бир нарсада салаф (олдиндан тўлов) қилиб: «Агар сенда муҳайё бўлмаса, у сенга савдо бўлади» дейиши маъносини ҳам тутади,» деди. Исъҳоқ — яъни Ибн Роҳавайҳ — унинг айтганидек (деди). Мен Аҳмадга: «Ўзинг зомин бўлмаган (қабз қилмаган) нарсани сотиш тўғрисида (нима дейсиз)?» дедим. У: «Менинг ҳузуримда бу фақат сен қабз қилмаган таом (озиқ-овқат)да бўлади,» деди. Исъҳоқ, у (Аҳмад) айтганидек, ҳар ўлчанадиган ёки тортиладиган нарса ҳақида ҳам (шундай) деди. Аҳмад деди: Агар киши: «Сенга бу кийимни сотаман, уни тикиш ва оқартириш мен устимда» деса, бу бир савдода икки шарт туридандир. Агар: «Сенга уни сотаман, уни тикиш мен устимда» деса, унда зарари йўқ; ёки: «Сенга уни сотаман, уни оқартириш мен устимда» деса, унда ҳам зарари йўқ, чунки бу ягона шартдир. Исъҳоқ, у (Аҳмад) айтганидек (деди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، حَتَّى ذَكَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ سَلَفٌ وَبَيْعٌ وَلاَ شَرْطَانِ فِي بَيْعٍ وَلاَ رِبْحُ مَا لَمْ يُضْمَنْ وَلاَ بَيْعُ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ رَوَى أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَأَبُو بِشْرٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَوْفٌ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ إِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ سِيرِينَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: бизга Айюб ривоят қилди, у деди: бизга Амр ибн Шуайб ривоят қилди, у деди: менга отам ривоят қилди, отасидан — токи Абдуллоҳ ибн Амрни зикр қилгунига қадар — (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Салаф (қарз) билан савдо (бирга) ҳалол эмас, бир савдода икки шарт ҳам (ҳалол эмас), зомин бўлмаган (қабз қилинмаган) нарсадан фойда олиш ҳам, ўзингда йўқ нарсани сотиш ҳам (ҳалол эмас).» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадиси ҳасандир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний ва Абу Бишр Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилганлар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни Авф ва Ҳишом ибн Ҳассон Ибн Сириндан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Бу мурсал (узилган) ҳадисдир; Ибн Сирин уни фақат Айюб ас-Сахтиёнийдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан (деб) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَعَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ أَبُو سَهْلٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ نَهَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَبِيعَ مَا لَيْسَ عِنْدِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ وَرِوَايَةُ عَبْدِ الصَّمَدِ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِصْمَةَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол, Абда ибн Абдуллоҳ ал-Хузоий ал-Басрий Абу Саҳл ва бошқа бир нечта (ровий) ривоят қилдилар, улар деди: бизга Абдуссамад ибн Абдулворис ривоят қилди, Язид ибн Иброҳимдан, у Ибн Сириндан, у Айюбдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизом (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени ўзимда йўқ нарсани сотишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Вакииъ бу ҳадисни Язид ибн Иброҳимдан, у Ибн Сириндан, у Айюбдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилган, лекин унда «Юсуф ибн Моҳакдан» (деб) зикр қилмаган. Абдуссамаднинг ривояти эса саҳиҳроқдир. Яҳё ибн Абу Касир бу ҳадисни Яъло ибн Ҳакимдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Абдуллоҳ ибн Исмадан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Бу ҳадис устида кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал қилинади; улар кишининг ўзида йўқ нарсани сотишини макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَشُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَهِبَتِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَهِبَتِهِ ‏.‏ وَهُوَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ва Шуъба ривоят қилдилар, Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) вало (озод қилинган қулнинг меросхўрлик ҳуқуқи)ни сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, биз уни фақат Абдуллоҳ ибн Динорнинг Ибн Умардан (қилган) ҳадиси (йўли) билан биламиз. Бу ҳадис устида илм аҳли ҳузурида амал қилинади. Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан — у валони сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтарганлар (деб) ривоят қилган. Бу хатодир, унда Яҳё ибн Сулайм адашган. Абдулваҳҳоб ас-Сақафий, Абдуллоҳ ибн Нумайр ва бошқа бир нечта (ровий) эса Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилганлар. Бу Яҳё ибн Сулаймнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ مُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ هَكَذَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Абу Мусо Муҳаммад ибн Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, Ҳаммод ибн Саламадан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самура (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳайвонни ҳайвон эвазига насияга (қарзга) сотишдан қайтардилар. У деди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ал-Ҳасаннинг Самурадан эшитгани саҳиҳдир; Али ибн ал-Мадиний ва бошқалар шундай деганлар. Ҳайвонни ҳайвон эвазига насияга сотиш тўғрисида Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шу устидадир; бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзи бўлиб, Аҳмад ҳам шуни айтади. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобалари ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳайвонни ҳайвон эвазига насияга сотишга рухсат берганлар; бу Шофеъий ва Исъҳоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، وَهُوَ ابْنُ أَرْطَاةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الْحَيَوَانُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ لاَ يَصْلُحُ نَسِيئًا وَلاَ بَأْسَ بِهِ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ривоят қилди, ал-Ҳажжождан — у Ибн Артўадир — у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Ҳайвон — иккитасини биттасига — насияга (қарзга) сотиш тўғри келмайди, лекин қўлма-қўл (нақд) бўлса, унда зарари йўқ.» Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْهِجْرَةِ وَلاَ يَشْعُرُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ يُرِيدُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ بِعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ ثُمَّ لَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِعَبْدٍ بِعَبْدَيْنِ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ إِذَا كَانَ نَسِيئًا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (розияллаҳу анҳу) хабар бериб деди: Бир қул келиб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га ҳижрат устига байъат қилди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса унинг қул эканини сезмадилар. Сўнг унинг хўжаси уни излаб келди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни менга сотгин,» дедилар ва уни икки қора қулга сотиб олдилар. Сўнгра бундан кейин (ким байъат қилса,) аввал ундан: «Сен қулмисан?» деб сўрамагунча ҳеч кимдан байъат олмадилар. У (рови) деди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: қўлдан-қўлга (нақд) бир қулни икки қулга (сотиб олишда) ҳеч зиён йўқ. Лекин у насия (қарз) бўлса, бунда ихтилоф қилдилар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى بِيعُوا الذَّهَبَ بِالْفِضَّةِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ وَبِيعُوا الْبُرَّ بِالتَّمْرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ وَبِيعُوا الشَّعِيرَ بِالتَّمْرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَبِلاَلٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ ‏"‏ بِيعُوا الْبُرَّ بِالشَّعِيرِ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ خَالِدٍ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ عَنْ عُبَادَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ وَزَادَ فِيهِ قَالَ خَالِدٌ قَالَ أَبُو قِلاَبَةَ ‏"‏ بِيعُوا الْبُرَّ بِالشَّعِيرِ كَيْفَ شِئْتُمْ ‏"‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يُبَاعَ الْبُرُّ بِالْبُرِّ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَإِذَا اخْتَلَفَ الأَصْنَافُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُبَاعَ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ قَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِيعُوا الشَّعِيرَ بِالْبُرِّ كَيْفَ شِئْتُمْ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ تُبَاعَ الْحِنْطَةُ بِالشَّعِيرِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Бизга Сувайд ибн Наср ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн ал-Муборак ривоят қилди, бизга Суфён Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Абул-Ашъасдан, у Убода ибн ас-Сомитдан (розияллаҳу анҳу), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан хабар берди. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам) дедилар: «Олтин олтинга тенг-баб-тенг, кумуш кумушга тенг-баб-тенг, хурмо хурмога тенг-баб-тенг, буғдой буғдойга тенг-баб-тенг, туз тузга тенг-баб-тенг, арпа арпага тенг-баб-тенг (сотилади). Ким зиёда қилса ёки зиёда олса, демак у рибо (судхўрлик) қилди. Олтинни кумушга хоҳлаганингизча қўлдан-қўлга сотинг, буғдойни хурмога хоҳлаганингизча қўлдан-қўлга сотинг, арпани хурмога хоҳлаганингизча қўлдан-қўлга сотинг,» дедилар. У (рови) деди: Бу бобда Абу Саиддан, Абу Ҳурайрадан, Билол ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Убоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзилар бу ҳадисни Холиддан шу иснод билан ривоят қилиб: «Буғдойни арпага хоҳлаганингизча қўлдан-қўлга сотинг,» деб келтирганлар. Баъзилар эса бу ҳадисни Холиддан, у Абу Қилобадан, у Абул-Ашъасдан, у Убодадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб, унда зиёда қилганлар: Холид деди: Абу Қилоба деди: «Буғдойни арпага хоҳлаганингизча сотинг,» — сўнг ҳадисни зикр қилди. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: улар буғдойни буғдойга фақат тенг-баб-тенг, арпани арпага фақат тенг-баб-тенг сотилишидан бошқасини жоиз кўрмайдилар. Турлар ҳар хил бўлганда эса, қўлдан-қўлга (нақд) бўлса, ортиқча (бир томони кўпроқ) сотилишида зиён йўқ. Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлининг кўпчилигининг сўзидир, ҳамда Суфён ас-Саврий, Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Шофеи деди: Бундаги ҳужжат Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Арпани буғдойга хоҳлаганингизча қўлдан-қўлга сотинг,» деган сўзларидир. Абу Исо (Термизий) деди: Илм аҳлидан бир қавм буғдойни арпага фақат тенг-баб-тенг бўлмагунча сотишни макруҳ кўрдилар. Бу Молик ибн Анаснинг сўзидир, лекин биринчи сўз (қараш) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ ‏ "‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ ‏.‏ وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Муҳаммад хабар берди, бизга Шайбон Яҳё ибн Абу Касирдан, у Нофедан хабар берди. У (Нофе) деди: Мен ва Ибн Умар Абу Саид ҳузурига бордик, у бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шу икки қулоғим эшитганки, у: «Олтинни олтинга фақат тенг-баб-тенг бўлмагунча, кумушни кумушга фақат тенг-баб-тенг бўлмагунча сотманглар; унинг баъзисини баъзисидан ортиқ қилманглар; ундан ғойиб (қўлда йўқ)ни нақд (қўлдаги)га сотманглар,» дедилар,» деб ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, ал-Баро, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардо ва Билолллардан (ривоят) бор. У (рови) деди: Абу Саиднинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинганки, у олтинни олтинга ортиқча, кумушни кумушга ортиқча — қўлдан-қўлга (нақд) бўлса — сотилишида зиён кўрмас эди ва: «Рибо фақат насияда (қарзда)дир,» дер эди. Унинг баъзи саҳобаларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббосдан ривоят қилинганки, Абу Саид ал-Худрий унга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадисни) айтиб бергач, у ўз сўзидан қайтган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, ҳамда бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Ибнул-Муброкдан ривоят қилинганки, у: «Сарф (пул алмаштириш)да ихтилоф йўқ,» деган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنْتُ أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الْوَرِقَ وَأَبِيعُ بِالْوَرِقِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الدَّنَانِيرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُهُ خَارِجًا مِنْ بَيْتِ حَفْصَةَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ لاَ بَأْسَ بِهِ بِالْقِيمَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَرَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَقْتَضِيَ الذَّهَبَ مِنَ الْوَرِقِ وَالْوَرِقَ مِنَ الذَّهَبِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама Симок ибн Ҳарбдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан (розияллаҳу анҳумо) хабар берди. У (Ибн Умар) деди: Мен Бақеиъда туя сотардим, динорга сотиб, унинг ўрнига кумуш (дирҳам) олардим, кумушга сотиб, унинг ўрнига динор олардим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдим, у зотни Ҳафсанинг уйидан чиқиб келаётганларини топдим ва ундан бу ҳақда сўрадим. У: «Баҳоси (кунлик нархи) бўйича бўлса, унда зиён йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни биз марфуъ (Набийга етказилган) ҳолатда фақат Симок ибн Ҳарбнинг Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан ривоятидан бошқа йўл билан билмаймиз. Довуд ибн Абу Ҳинд бу ҳадисни Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолатда ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: кумушдан олтинни ва олтиндан кумушни (алмашиб) олишда зиён йўқ. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари буни макруҳ кўрдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرِنَا ذَهَبَكَ ثُمَّ ائْتِنَا إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا نُعْطِكَ وَرِقَكَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ يَقُولُ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авс ибнул-Ҳадасондан ривоят қилдики, у деди: Мен: «Дирҳамларни ким алмаштиради?» деб (савдога) келган эдим. Шунда Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) ҳузурида бўлган Талҳа ибн Убайдуллаҳ: «Олтинингни бизга кўрсат, сўнг хизматкоримиз келганда келгин, кумушингни берамиз,» деди. Умар: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, ё унга кумушини дарҳол берасан, ёки олтинини қайтариб берасан! Чунки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кумуш олтинга — фақат «ма, ол-бера» (қўлдан-қўлга) бўлмаса — рибодир; буғдой буғдойга — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир; арпа арпага — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир; хурмо хурмога — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. «Фақат «ма, ол-бера» бўлмаса» деган сўзининг маъноси — «қўлдан-қўлга (нақд)» дегани.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلَّذِي بَاعَهَا إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنِ ابْتَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلَّذِي بَاعَهُ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً بَعْدَ أَنْ تُؤَبَّرَ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ وَمَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ نَخْلاً قَدْ أُبِّرَتْ فَثَمَرَتُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُهُ عَنْ نَافِعٍ الْحَدِيثَيْنِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏ وَرَوَى عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ سَالِمٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدِيثُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ مَا جَاءَ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Ибн Шиҳобдан, у Солимдан, у отасидан (Ибн Умар) (розияллаҳу анҳумо) ривоят қилди. У деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким чанглатилгандан (уруғлантирилгандан) кейин хурмо дарахтини сотиб олса, унинг меваси — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир. Ким моли бор қулни сотиб олса, унинг моли — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир,» деганларини эшитдим. У (рови) деди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Шу тарзда бир неча йўл билан Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинганки, у зот: «Ким чанглатилгандан кейин хурмо дарахтини сотиб олса, унинг меваси — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир; ким моли бор қулни сотса, унинг моли — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир,» деганлар. Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинганки, у зот: «Ким чанглатилган хурмо дарахтини сотиб олса, унинг меваси — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир,» деганлар. Нофедан, у Ибн Умардан, у Умардан ҳам ривоят қилинганки, у: «Ким моли бор қулни сотса, унинг моли — харидор шарт қилмаса — сотувчига тегишлидир,» деган. Шу тарзда Убайдуллаҳ ибн Умар ва бошқалар Нофедан ҳар икки ҳадисни ривоят қилганлар. Баъзилар бу ҳадисни Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилганлар. Икрима ибн Холид Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан Солимнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир, ва бу Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) деди: Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадиси бу бобда келган энг саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يَخْتَارَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا ابْتَاعَ بَيْعًا وَهُوَ قَاعِدٌ قَامَ لِيَجِبَ لَهُ الْبَيْعُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَاب عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالْأَبْدَانِ لَا بِالْكَلَامِ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلَامِ وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الْأَسْلَمِيِّ

Бизга Восил ибн Абдул-Аъло ал-Куфий ривоят қилди, бизга Ибн Фузайл Яҳё ибн Саиддан, у Нофедан, у Ибн Умардан (розияллаҳу анҳумо) ривоят қилди. У деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича ёки бир-бирини (қолиш-қайтишда) ихтиёрли қилмагунларича (савдони бузишда) ихтиёрлидирлар,» деганларини эшитдим. У (рови) деди: Ибн Умар бир савдони қилганда, агар ўтирган бўлса, савдо унга лозим бўлиши учун (жойдан) турар эди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайралардан (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари ҳузурида амал шунга биноандир, ва бу Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш баданлар билан (жойдан кетиш билан)дир, сўз билан эмас,» дедилар. Илм аҳлидан баъзилари: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ажралмагунларича» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, деди. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган зотнинг ўзи бўлиб, у ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан ривоят қилинганки, у савдони лозим қилмоқчи бўлса, унга лозим бўлиши учун (жойдан) юрар эди. Шу тарзда Абу Барза ал-Асламийдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا وَإِنْ كَتَمَا وَكَذَبَا مُحِقَتْ بَرَكَةُ بَيْعِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَسَمُرَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ لأَنَّ ابْنَ عُمَرَ هُوَ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَعْنَى مَا رَوَى وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوجِبَ الْبَيْعَ مَشَى لِيَجِبَ لَهُ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي فَرَسٍ بَعْدَ مَا تَبَايَعَا ‏.‏ وَكَانُوا فِي سَفِينَةٍ فَقَالَ لاَ أَرَاكُمَا افْتَرَقْتُمَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ إِلَى أَنَّ الْفُرْقَةَ بِالْكَلاَمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ كَيْفَ أَرُدُّ هَذَا وَالْحَدِيثُ فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَوَّى هَذَا الْمَذْهَبَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ مَعْنَاهُ أَنْ يُخَيِّرَ الْبَائِعُ الْمُشْتَرِيَ بَعْدَ إِيجَابِ الْبَيْعِ فَإِذَا خَيَّرَهُ فَاخْتَارَ الْبَيْعَ فَلَيْسَ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ ذَلِكَ فِي فَسْخِ الْبَيْعِ وَإِنْ لَمْ يَتَفَرَّقَا ‏.‏ هَكَذَا فَسَّرَهُ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَمِمَّا يُقَوِّي قَوْلَ مَنْ يَقُولُ الْفُرْقَةُ بِالأَبْدَانِ لاَ بِالْكَلاَمِ حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид Шуъбадан, у Қатодадан, у Солиҳ Абул-Халийдан, у Абдуллоҳ ибнул-Ҳорисдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича (савдони бузишда) ихтиёрлидирлар. Агар улар рост сўзласа ва (айб-шартларни) баён қилсалар, савдоларида уларга барака берилади; агар яширсалар ва ёлғон сўзласалар, савдоларининг баракаси ўчирилади,» дедилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Барза, Ҳаким ибн Ҳизом, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Амр, Самура ва Абу Ҳурайралардан (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари ҳузурида амал шунга биноандир, ва бу Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Улар: «Ажралиш баданлар биландир, сўз билан эмас,» дедилар. Илм аҳлидан баъзилари: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ажралмагунларича» деган сўзининг маъноси сўз билан ажралишдир, деди. Лекин биринчи сўз саҳиҳроқдир, чунки Ибн Умар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган зотнинг ўзи бўлиб, у ўзи ривоят қилган нарсанинг маъносини яхшироқ билувчидир. Ундан ривоят қилинганки, у савдони лозим қилмоқчи бўлса, унга лозим бўлиши учун (жойдан) юрар эди. Шу тарзда Абу Барза ал-Асламийдан ҳам ривоят қилинганки, икки киши бир от хусусида савдолашганларидан кейин унинг ҳузурида талашиб қолдилар — улар кемада эдилар — шунда у: «Сизларни ҳали ажралган деб кўрмаяпман, ҳолбуки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор ажралмагунларича ихтиёрлидирлар,» деганлар,» деди. Куфа аҳли ва бошқалардан баъзи илм аҳли ажралиш сўз биландир, деган қарашга бордилар, ва бу Суфён ас-Саврийнинг сўзидир. Шу тарзда Молик ибн Анасдан ҳам ривоят қилинган. Ибнул-Муброкдан ривоят қилинганки, у: «Буни қандай рад қилай, ҳолбуки бу ҳақдаги Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан келган ҳадис саҳиҳдир,» деган ва бу мазҳабни (қарашни) қувватлаган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг «ихтиёр савдосидан бошқа» деган сўзининг маъноси шуки, сотувчи савдо лозим бўлганидан кейин харидорни ихтиёрли қилади; у харидорни ихтиёрли қилиб, харидор савдони ихтиёр қилса, шундан кейин савдони бузишда — улар ажралмаган бўлсалар ҳам — унинг ихтиёри қолмайди. Шофеи ва бошқалар буни шундай тафсир қилганлар. Ажралиш баданлар биландир, сўз билан эмас, дегувчиларнинг сўзини қувватлайдиган нарсалардан бири Абдуллоҳ ибн Амрнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (қилган) ҳадисидир.

أَخْبَرَنَا بِذَلِكَ، قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا أَنْ يُفَارِقَهُ بَعْدَ الْبَيْعِ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ وَلَوْ كَانَتِ الْفُرْقَةُ بِالْكَلاَمِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خِيَارٌ بَعْدَ الْبَيْعِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْحَدِيثِ مَعْنًى حَيْثُ قَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُفَارِقَهُ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَقِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга буни Қутайба ибн Саид хабар берди, бизга ал-Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи ва харидор — бу ихтиёр савдоси бўлмаса — ажралмагунларича ихтиёрлидирлар. Ва (харидор савдодан воз кечишини сўрашидан) қўрқиб, шеригидан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бунинг маъноси — савдодан кейин (харидор савдони бекор қилишини) сўрашидан қўрқиб, ундан ажралиб кетишидир. Агар ажралиш сўз билан бўлиб, савдодан кейин унга ихтиёр қолмаганда эди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «(Воз кечишини) сўрашидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши унга ҳалол эмас,» деган сўзлари бўйича бу ҳадиснинг маъноси қолмас эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَهُوَ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَتَفَرَّقَنَّ عَنْ بَيْعٍ إِلاَّ عَنْ تَرَاضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Наср ибн Али ривоят қилди, бизга Абу Аҳмад ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Айюб — у ал-Бажалий ал-Куфий — ривоят қилди. У деди: Мен Абу Зуръа ибн Амр ибн Жарирнинг Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб: «(Сотувчи ва харидор) савдодан фақат ўзаро розилик билангина ажралсинлар,» деганларини айтиб бераётганини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ أَعْرَابِيًّا بَعْدَ الْبَيْعِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбонний ривоят қилди, бизга Ибн Ваҳб Ибн Журайждан, у Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) савдодан кейин бир аъробийни (бадавийни) ихтиёрли қилдилар. Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَجُلاً، كَانَ فِي عُقْدَتِهِ ضَعْفٌ وَكَانَ يُبَايِعُ وَأَنَّ أَهْلَهُ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ احْجُرْ عَلَيْهِ ‏.‏ فَدَعَاهُ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لاَ أَصْبِرُ عَنِ الْبَيْعِ ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ هَاءَ وَهَاءَ وَلاَ خِلاَبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالُوا يُحْجَرُ عَلَى الرَّجُلِ الْحُرِّ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ إِذَا كَانَ ضَعِيفَ الْعَقْلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحْجَرَ عَلَى الْحُرِّ الْبَالِغِ ‏.‏

Бизга Юсуф ибн Ҳаммод ал-Басрий ривоят қилди, бизга Абдул-Аъло ибн Абдул-Аъло Саиддан, у Қатодадан, у Анасдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилдики, бир кишининг ақлида заифлик бўлиб, савдо қилар эди. Унинг аҳли Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келиб: «Ё Расулуллаҳ, уни (савдодан) ман қилинг,» дедилар. Шунда Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уни чақириб, уни (савдодан) қайтардилар. У: «Ё Расулуллаҳ, мен савдосиз сабр қила олмайман,» деди. Шунда у: «Савдо қилганингда: «Ма, ол-бера (қўлдан-қўлга), ва алдаш йўқ,» дегин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир. Улар: «Ақли заиф бўлган озод киши сотиш ва сотиб олишдан ман қилинади,» дедилар. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Баъзилар эса балоғатга етган озод кишини (савдодан) ман қилишни жоиз кўрмадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِذَا حَلَبَهَا إِنْ شَاءَ رَدَّهَا وَرَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Вакииъ Ҳаммод ибн Саламадан, у Муҳаммад ибн Зиёддан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди. У деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким (сутини тўплаб) соғилмаган (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, уни соғганида ихтиёрлидир: хоҳласа, уни ва у билан бирга бир сў хурмони қайтаради,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Анасдан ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан бир кишидан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ رَدَّهَا رَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ طَعَامٍ لاَ سَمْرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ لاَ سَمْرَاءَ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي لاَ بُرَّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абу Омир ривоят қилди, бизга Қурра ибн Холид Муҳаммад ибн Сирииндан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди. У (Набий) дедилар: «Ким (сутини тўплаб) соғилмаган (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, уч кун ихтиёрлидир. Агар уни қайтарса, у билан бирга бир сў таом қайтаради, — «самро» (буғдой) эмас,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ашобларимиз — улар орасида Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқ — ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир. Унинг «самро эмас» деган сўзининг маъноси «буғдой эмас» деганидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ بَاعَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعِيرًا وَاشْتَرَطَ ظَهْرَهُ إِلَى أَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ يَرَوْنَ الشَّرْطَ فِي الْبَيْعِ جَائِزًا إِذَا كَانَ شَرْطًا وَاحِدًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَجُوزُ الشَّرْطُ فِي الْبَيْعِ وَلاَ يَتِمُّ الْبَيْعُ إِذَا كَانَ فِيهِ شَرْطٌ ‏.‏

Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Вакииъ Закариёдан, у Шаъбийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бир туяни сотган ва унинг устига аҳлига (уйига) етиб олгунча миниб боришни шарт қилган. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ва Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари ҳузурида амал шунга биноандир: улар савдода бир шарт бўлса, шартни жоиз деб биладилар. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Савдода шарт жоиз эмас, агар унда шарт бўлса, савдо тўлиқ (мукаммал) бўлмайди,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الظَّهْرُ يُرْكَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ نَفَقَتُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَفِعَ مِنَ الرَّهْنِ بِشَيْءٍ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ва Юсуф ибн Исо ривоят қилиб, иккови: бизга Вакииъ Закариёдан, у Омирдан, у Абу Ҳурайрадан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилди, дедилар. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Гаровга қўйилган (ҳайвоннинг) устига, гаровда турганида, миниб борилади; гаровга қўйилган соғин (ҳайвоннинг) сути, гаровда турганида, ичилади; миниб ва ичиб турувчининг зиммасига унинг нафақаси (едириб-ичириши) бўлади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир; уни биз марфуъ ҳолатда фақат Омир аш-Шаъбийнинг Абу Ҳурайрадан ривоятидан бошқа йўл билан билмаймиз. Бир неча рови бу ҳадисни ал-Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолатда ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноандир, ва бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли: «Унинг гаровдан бирор нарсадан фойдаланишга ҳаққи йўқ,» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطُوا الْوَلاَءَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ اشْتَرِيهَا فَإِنَّمَا الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الثَّمَنَ أَوْ لِمَنْ وَلِيَ النِّعْمَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ يُكْنَى أَبَا عَتَّابٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ يَقُولُ إِذَا حُدِّثْتَ عَنْ مَنْصُورٍ فَقَدْ مَلأْتَ يَدَكَ مِنَ الْخَيْرِ لاَ تُرِدْ غَيْرَهُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ يَحْيَى مَا أَجِدُ فِي إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ أَثْبَتَ مِنْ مَنْصُورٍ ‏.‏ قَالَ وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي الأَسْوَدِ قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ مَنْصُورٌ أَثْبَتُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан ривоят қилдики, у Барирани сотиб олмоқчи бўлди, лекин (эгалари) валў (озод қилиш ҳуқуқи)ни шарт қилдилар. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни сотиб олавер, чунки валў фақат (мол) баҳосини берган кишига ёки (озод қилиш) неъматини берган кишига тегишлидир,» дедилар. У (рови) деди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. У деди: Мансур ибнул-Муътамирнинг куняси Абу Аттобдир. Бизга Абу Бакр ал-Аттор ал-Басрий Али ибнул-Мадинийдан ривоят қилди. У деди: Мен Яҳё ибн Саиднинг: «Сенга Мансурдан (ҳадис) айтилса, қўлингни яхшиликдан тўлдиргансан, бошқасини истама,» деганини эшитдим. Сўнг Яҳё: «Иброҳим ан-Нахаъий ва Мужоҳид (ҳақида) Мансурдан кўра мустаҳкамроқ (рови)ни топмайман,» деди. У деди: Менга Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Абул-Асваддан хабар берди. У деди: Абдурраҳмон ибн Маҳдий: «Мансур Куфа аҳлининг энг мустаҳкам (ишончли)сидир,» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ يَشْتَرِي لَهُ أُضْحِيَّةً بِدِينَارٍ فَاشْتَرَى أُضْحِيَّةً فَأُرْبِحَ فِيهَا دِينَارًا فَاشْتَرَى أُخْرَى مَكَانَهَا فَجَاءَ بِالأُضْحِيَّةِ وَالدِّينَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ ضَحِّ بِالشَّاةِ وَتَصَدَّقْ بِالدِّينَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ عِنْدِي مِنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Абу Бакр ибн Айёш, Абу Ҳусайндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Ҳаким ибн Ҳизомни ўзлари учун бир динорга қурбонлик (жонилиқ) сотиб олишга юбордилар. У бир қурбонлик сотиб олди, сўнг уни сотиб бир динор фойда олди, кейин унинг ўрнига бошқасини сотиб олди. Сўнг қурбонлик билан динорни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб келди. У: «Қўйни қурбонлик қил ва динорни садақа қил,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадисини биз фақат шу йўл орқалигина биламиз. Ҳабиб ибн Абу Собит эса, менинг фикримча, Ҳаким ибн Ҳизомдан эшитмаган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ مِيرَاثًا وَرِثَ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤَدِّي الْمُكَاتَبُ بِحِصَّةِ مَا أَدَّى دِيَةَ حُرٍّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ عَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَوْلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Ҳорун ибн Абдуллоҳ ал-Баззоз ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама хабар берди, у Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Мукотабга (озодлик шартномаси тузган қулга) ҳад (жазо) ёки мерос тегса, ундан озод бўлган миқдорига қараб мерос олади,» дедилар. Яна Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мукотаб тўлаган миқдорига қараб ҳурнинг диятини, қолган миқдорига қараб қулнинг диятини тўлайди,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шу тариқа Яҳё ибн Абу Касир ҳам Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган. Холид ал-Ҳаззо эса Икримадан, у Алидан унинг сўзи сифатида ривоят қилган. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилганлар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли эса: «Мукотаб зиммасида бир дирҳам қолгунича қулдир,» деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ كَاتَبَ عَبْدَهُ عَلَى مِائَةِ أُوقِيَّةٍ فَأَدَّاهَا إِلاَّ عَشْرَ أَوَاقٍ أَوْ قَالَ عَشَرَةَ دَرَاهِمَ ثُمَّ عَجَزَ فَهُوَ رَقِيقٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْمُكَاتَبَ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ كِتَابَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ نَحْوَهُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Абдулворис ибн Саид, Яҳё ибн Абу Унайсадан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилиб туриб айтаётганларини эшитдим: «Ким қулини юз уқияга мукотаба қилиб (озодлик шартномаси тузиб), уни ўн уқиядан — ёки ўн дирҳамдан деди — бошқасини тўлаб бўлиб, сўнг (қолганини тўлашга) ожиз қолса, у қулдир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ғариб ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, яъни мукотаб зиммасида китобатидан бирор нарса қолгунича қулдир. Ҳажжож ибн Артот ҳам Амр ибн Шуайбдан шунга ўхшаш ривоят қилган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ نَبْهَانَ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا كَانَ عِنْدَ مُكَاتَبِ إِحْدَاكُنَّ مَا يُؤَدِّي فَلْتَحْتَجِبْ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى التَّوَرُّعِ وَقَالُوا لاَ يُعْتَقُ الْمُكَاتَبُ وَإِنْ كَانَ عِنْدَهُ مَا يُؤَدِّي حَتَّى يُؤَدِّيَ ‏.‏

Бизга Саид ибн Абдураҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Зуҳрийдан, у Умму Саламанинг мавлоси Набҳондан, у Умму Саламадан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан бирингизнинг мукотаби (озодлик шартномаси тузган қули) ҳузурида (тўловини) адо этадиган нарса бўлса, ундан ҳижоб қилсин (парда тутсин),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг маъноси илм аҳли ҳузурида эҳтиёткорликка (тақвога) йўйилади. Улар: «Мукотаб тўлашга (етадиган нарса) ҳузурида бўлса ҳам, тўлаб бўлмагунича озод бўлмайди,» деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا امْرِئٍ أَفْلَسَ وَوَجَدَ رَجُلٌ سِلْعَتَهُ عِنْدَهُ بِعَيْنِهَا فَهُوَ أَوْلَى بِهَا مِنْ غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Яҳё ибн Саиддан, у Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у Умар ибн Абдулазиздан, у Абу Бакр ибн Абдураҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилибки), у: «Қайси бир киши синиб қолса (муфлис бўлса), бир киши эса ўз молини унинг ҳузурида айнан ўша ҳолида топса, у ўша молга бошқалардан кўра ҳақлироқдир,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «У қарздорлар билан тенг,» деганлар. Бу Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنْ أَبِي الْوَدَّاكِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كَانَ عِنْدَنَا خَمْرٌ لِيَتِيمٍ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْمَائِدَةُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ وَقُلْتُ إِنَّهُ لِيَتِيمٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ أَهْرِيقُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَقَالَ بِهَذَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَكَرِهُوا أَنْ تُتَّخَذَ الْخَمْرُ خَلاًّ وَإِنَّمَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْلِمُ فِي بَيْتِهِ خَمْرٌ حَتَّى يَصِيرَ خَلاًّ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي خَلِّ الْخَمْرِ إِذَا وُجِدَ قَدْ صَارَ خَلاًّ ‏.‏ أَبُو الْوَدَّاكِ اسْمُهُ جَبْرُ بْنُ نَوْفٍ ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус хабар берди, у Мужолиддан, у Абул-Ваддокдан, у Абу Саиддан (ривоят қилди), у деди: Бизнинг ҳузуримизда бир етимга тегишли хамр (майи) бор эди. Моида (сураси) нозил бўлганда, мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан у ҳақида сўрадим ва: «У етимникидир,» дедим. Шунда у: «Уни тўкиб ташланглар,» дедилар. У (Термизий) деди: бу бобда Анас ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан [саҳиҳ] ҳадисдир. Бунинг ўхшаши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа йўллар орқали ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга кўра сўз айтиб, хамрни сирка қилиб олишни макруҳ кўрганлар. Бундан макруҳ кўрилган нарса — Аллаҳ билувчироқ — мусулмоннинг уйида хамр сиркага айлангунича туришидир. Улардан баъзилари эса, хамр сиркага айланиб қолган ҳолда топилса, унинг сиркасига рухсат берганлар. Абул-Ваддокнинг исми Жабр ибн Навфдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَرِيكٍ، وَقَيْسٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَدِّ الأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَلَى آخَرَ شَيْءٌ فَذَهَبَ بِهِ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ عَنْهُ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ لَهُ عَلَيْهِ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَقَالَ إِنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ دَرَاهِمُ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ دَنَانِيرُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ بِمَكَانِ دَرَاهِمِهِ إِلاَّ أَنْ يَقَعَ عِنْدَهُ لَهُ دَرَاهِمُ فَلَهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَحْبِسَ مِنْ دَرَاهِمِهِ بِقَدْرِ مَا لَهُ عَلَيْهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Талқ ибн Ғанном, Шарик ва Қайсдан, улар Абу Ҳусайндан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенга ишониб омонат қўйган кишига омонатни адо эт ва сенга хиёнат қилган кишига хиёнат қилма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб: «Бир кишининг бошқада (ҳақи) бўлса-ю, у (ҳақини) олиб кетса, сўнг (ўша кишининг) ҳам (бошқасининг) ҳузурида бир нарсаси бўлиб қолса, у ўзидан олиб кетилган миқдорида (унинг нарсасини) ушлаб қолишга ҳақли эмас,» деганлар. Тобеинлардан бўлган баъзи илм аҳли эса бунга рухсат берганлар. Бу Саврийнинг сўзидир, у: «Агар (бир кишининг) бошқасида дирҳамлари (ҳақи) бўлса-ю, (ўша бошқасининг) ҳам унинг ҳузурида динорлари бўлиб қолса, у ўз дирҳамлари ўрнига (динорларни) ушлаб қолишга ҳақли эмас, фақат (ўша бошқасининг) ҳузурида унинг дирҳамлари бўлсагина, ўшанда у ўзига тегишли миқдорида дирҳамларидан ушлаб қолиши мумкин,» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏ "‏ الْعَارِيَةُ مُؤَدَّاةٌ وَالزَّعِيمُ غَارِمٌ وَالدَّيْنُ مَقْضِيٌّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Али ибн Ҳужр ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исмоил ибн Айёш, Шураҳбил ибн Муслим ал-Хавлонийдан, у Абу Умомадан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Видолашув ҳажи йилидаги хутбаларида шундай деяётганларини эшитдим: «Орият (вақтинча олинган нарса) қайтарилади, кафил (зомин) жавобгардир, қарз тўланади,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Самура, Сафвон ибн Умайя ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. У деди: Абу Умоманинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Абу Умомадан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шу йўлдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ ثُمَّ نَسِيَ الْحَسَنُ فَقَالَ هُوَ أَمِينُكَ لاَ ضَمَانَ عَلَيْهِ ‏.‏ يَعْنِي الْعَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يَضْمَنُ صَاحِبُ الْعَارِيَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَيْسَ عَلَى صَاحِبِ الْعَارِيَةِ ضَمَانٌ إِلاَّ أَنْ يُخَالِفَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий, Саиддан, у Қатодадан, у ал-Ҳасандан, у Самурадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), у: «Қўл олган нарсасини адо этгунича (қайтаргунича) зиммасидадир,» дедилар. Қатода деди: кейин ал-Ҳасан унутиб: «У сенинг омонатчингдир, унга зомин (кафолат) йўқ,» деди. Яъни ориятни (вақтинча олинган нарсани назарда тутиб). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Ориятни олган киши зоминдир (жавобгардир),» деганлар. Бу Шофеий ва Аҳмаднинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса: «Ориятни олган кишига, агар (шартга) хилоф қилмаса, зоминлик йўқ,» деганлар. Бу Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَضْلَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَحْتَكِرُ إِلاَّ خَاطِئٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ لِسَعِيدٍ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ إِنَّكَ تَحْتَكِرُ ‏.‏ قَالَ وَمَعْمَرٌ قَدْ كَانَ يَحْتَكِرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ كَانَ يَحْتَكِرُ الزَّيْتَ وَالْحِنْطَةَ وَنَحْوَ هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَأَبِي أُمَامَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَحَدِيثُ مَعْمَرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا احْتِكَارَ الطَّعَامِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي الاِحْتِكَارِ فِي غَيْرِ الطَّعَامِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لاَ بَأْسَ بِالاِحْتِكَارِ فِي الْقُطْنِ وَالسَّخْتِيَانِ وَنَحْوِ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Ҳорун хабар берди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Ишоқ хабар берди, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Маъмар ибн Абдуллоҳ ибн Назладан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Фақат гуноҳкоргина эҳтикор қилади (нарсани қимматлатиш мақсадида тўплаб яширади),» деётганларини эшитдим, дедилар. Мен Саидга: «Эй Абу Муҳаммад, ахир сен ҳам эҳтикор қиласан-ку,» дедим. У: «Маъмар ҳам эҳтикор қилар эди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Саид ибн ал-Мусайяб ҳақида у зайтун, буғдой ва шунга ўхшаш нарсаларни эҳтикор қилар эди, деб ривоят қилинган. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Умар, Али, Абу Умома ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Маъмарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, улар таомни эҳтикор қилишни макруҳ кўрганлар. Улардан баъзилари эса таомдан бошқасини эҳтикор қилишга рухсат берганлар. Ибн ал-Муборак: «Пахта, кўн (табиқланган тери) ва шунга ўхшаш нарсаларни эҳтикор қилишда зарар йўқ,» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَسْتَقْبِلُوا السُّوقَ وَلاَ تُحَفِّلُوا وَلاَ يُنَفِّقْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَفَّلَةِ وَهِيَ الْمُصَرَّاةُ لاَ يَحْلُبُهَا صَاحِبُهَا أَيَّامًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ لِيَجْتَمِعَ اللَّبَنُ فِي ضَرْعِهَا فَيَغْتَرَّ بِهَا الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ وَالْغَرَرِ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абул-Аҳвас, Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бозорга (келаётган тижорат аҳлига) йўл тўсиб чиқманглар, (ҳайвонни алдаш учун) сутини тўплаб йиғманглар ва бирингиз бошқангиз учун (нархни ошириб) қиздирманглар,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, улар муҳаффала — яъни мусаррот (соғилмаган ҳайвон)ни — сотишни макруҳ кўрганлар; бу шундай ҳайвонки, эгаси уни бир неча кун ёки шунга ўхшаш муддат соғмайди, токи елинида сут тўпланиб, харидор уни (мўл сутли деб) алдаб олсин. Бу алдаш ва ғарар (ноаниқлик билан савдо қилиш) турларидан биридир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ وَهُوَ فِيهَا فَاجِرٌ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فِيَّ وَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ ذَلِكَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ فَقَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ فَيَذْهَبَ بِمَالِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى‏:‏ ‏(‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً ‏)‏ ‏.‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيِّ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, у деди: бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Шақиқ ибн Саламадан, у Абдуллоҳ ибн Масъуддан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким бирор қасамда ёлғончи бўла туриб, у билан мусулмон кишининг молини ноҳақ олиб қўйиш учун қасам ичса, Аллаҳга У ундан ғазабнок ҳолда рўбарў бўлади,» дедилар. Шунда ал-Ашъас ибн Қайс: «Аллаҳга қасамки, бу мен ҳақимда эди. Мен билан яҳудийлардан бир киши орасида (бир парча) ер (талаши) бор эди, у (ҳақимни) инкор қилди. Мен уни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га олиб бордим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Далилинг (гувоҳинг) борми?» дедилар. Мен: «Йўқ,» дедим. Шунда у яҳудийга: «Қасам ич,» дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку,» дедим. Шунда Аллаҳ таоло: «Албатта, Аллаҳга берган аҳдларини ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...» (оятининг охиригача) нозил қилди,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Воил ибн Ҳужр, Абу Мусо, Абу Умома ибн Саълаба ал-Ансорий ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоят) бор. Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ فَالْقَوْلُ قَوْلُ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعُ بِالْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا وَهُوَ مُرْسَلٌ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ قُلْتُ لأَحْمَدَ إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ وَلَمْ تَكُنْ بَيِّنَةٌ قَالَ الْقَوْلُ مَا قَالَ رَبُّ السِّلْعَةِ أَوْ يَتَرَادَّانِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ كَمَا قَالَ وَكُلُّ مَنْ كَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ فَعَلَيْهِ الْيَمِينُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ مِنْهُمْ شُرَيْحٌ وَغَيْرُهُ نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Ажлондан, у Авн ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Масъуддан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сотувчи билан харидор (савдода) ихтилоф қилса, гап сотувчининг гапидир, харидор эса ихтиёрлидир (савдони қайтариш ёки давом эттиришда),» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу мурсал ҳадисдир, Авн ибн Абдуллоҳ Ибн Масъудга етишмаган. Бу ҳадис ал-Қосим ибн Абдураҳмондан, у Ибн Масъуддан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳам ривоят қилинган, у ҳам мурсалдир. Абу Исо (Термизий) деди: Ишоқ ибн Мансур деди: мен Аҳмадга: «Сотувчи билан харидор ихтилоф қилса-ю, далил (гувоҳ) бўлмаса (нима қилинади)?» дедим. У: «Гап мол эгаси айтган гапдир, ёки иккаласи (савдони) қайтарадилар,» деди. Ишоқ ҳам у айтганидек айтди ва: «Кимнинг гапи (эътиборли) бўлса, унинг зиммасига қасам (ичиш) юкланади,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: тобеинлардан бўлган баъзи илм аҳлидан, жумладан Шурайҳ ва бошқалардан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ عَبْدٍ الْمُزَنِيِّ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبُهَيْسَةَ عَنْ أَبِيهَا وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ إِيَاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُمْ كَرِهُوا بَيْعَ الْمَاءِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي بَيْعِ الْمَاءِ ‏.‏ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Довуд ибн Абдураҳмон ал-Аттор, Амр ибн Динордан, у Абул-Минҳолдан, у Иёс ибн Абд ал-Музанийдан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сувни сотишдан қайтардилар. У (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Буҳайсадан, у отасидан, ҳамда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Иёснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, улар сувни сотишни макруҳ кўрганлар. Бу Ибн ал-Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса сувни сотишга рухсат берганлар, улардан бири ал-Ҳасан ал-Басрийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ ‏.‏ وَأَبُو الْمِنْهَالِ سَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ بَصْرِيٌّ صَاحِبُ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс, Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сувнинг ортиғи (кўлмаги) ман қилинмасин, токи у сабабли ўт-ўлан (ўтлоқ) ман қилинмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Минҳолнинг исми Абдураҳмон ибн Мутъимдир, у куфалик бўлиб, Ҳабиб ибн Абу Собит ундан ривоят қилади. (Бошқа) Абул-Минҳол эса Сайёр ибн Саламадир, у басралик бўлиб, Абу Барза ал-Асламийнинг саҳобидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي قَبُولِ الْكَرَامَةِ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Мании ва Абу Аммор ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исмоил ибн Улайя ривоят қилди, у деди: бизга Али ибн ал-Ҳакам хабар берди, у Нофидан, у Ибн Умардан (ривоят қилди), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айғирни қочириш ҳақини (олишдан) қайтардилар. У (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра, Анас ва Абу Саиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади. Улардан баъзилари эса бунинг эвазига (бериладиган) ҳадияни (кароматни) қабул қилишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ الرُّؤَاسِيِّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ كِلاَبٍ سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عَسْبِ الْفَحْلِ فَنَهَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُطْرِقُ الْفَحْلَ فَنُكْرَمُ ‏.‏ فَرَخَّصَ لَهُ فِي الْكَرَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏

Бизга Абда ибн Абдуллоҳ ал-Хузоий ал-Басрий ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Одам, Иброҳим ибн Ҳумайд ар-Руосийдан, у Ҳишом ибн Урвадан, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилдики), Килоб (қабиласи)дан бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан айғирни қочириш ҳақи тўғрисида сўради, у (зат) уни (ҳақ олишдан) қайтардилар. Шунда у: «Эй Расулуллоҳ, биз айғирни (қочириш учун) қўйиб берамиз, эвазига бизга ҳадия (каромат) қилинади,» деди. Шунда у (зат) унга (шу) ҳадияни (олишга) рухсат бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳасан ғариб ҳадисдир, биз уни фақат Иброҳим ибн Ҳумайднинг Ҳишом ибн Урвадан (қилган) ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ كَسْبُ الْحَجَّامِ خَبِيثٌ وَمَهْرُ الْبَغِيِّ خَبِيثٌ وَثَمَنُ الْكَلْبِ خَبِيثٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا ثَمَنَ الْكَلْبِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ثَمَنِ كَلْبِ الصَّيْدِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Рофеъ ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Маъмар Яҳё ибн Абу Касирдан хабар берди, у Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Қориздан, у Соиб ибн Язиддан, у Рофеъ ибн Хадиж (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ҳажжом (қон олувчи)нинг даромади хабис (нопок)дир, фоҳишанинг ҳақи хабисдир ва итнинг баҳоси хабисдир,» дедилар. У деди: Бу бобда Умар, Али, Ибн Масъуд, Абу Масъуд, Жобир, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Жаъфардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Рофеънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги шунга амал қилади: улар итнинг баҳосини макруҳ санадилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлидан баъзилари ов итининг баҳосида рухсат беришган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс Ибн Шиҳобдан ривоят қилди; (бошқа санад) ва бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ва бошқа бир нечалари ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан ривоят қилди, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмондан, у Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) итнинг баҳосидан, фоҳишанинг ҳақидан ва коҳиннинг тўловидан (ғайбдан хабар бериб олган ҳақидан) қайтардилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ مُحَيِّصَةَ، أَخِي بَنِي حَارِثَةَ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي إِجَارَةِ الْحَجَّامِ فَنَهَاهُ عَنْهَا فَلَمْ يَزَلْ يَسْأَلُهُ وَيَسْتَأْذِنُهُ حَتَّى قَالَ ‏ "‏ اعْلِفْهُ نَاضِحَكَ وَأَطْعِمْهُ رَقِيقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَجَابِرٍ وَالسَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَيِّصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ إِنْ سَأَلَنِي حَجَّامٌ نَهَيْتُهُ وَآخُذُ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Бизга Қутайба Молик ибн Анасдан ривоят қилди, у Ибн Шиҳобдан, у Бану Ҳорисанинг ака-укасидан бўлган Ибн Муҳаййисадан, у отасидан (ривоят қилдики), у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳажжомнинг ҳақи (касби) ҳақида рухсат сўради, У эса уни ундан қайтардилар. У эса тўхтовсиз сўраб, рухсат тилайверди, ниҳоят У: «Уни сув ташувчи туянгга эм қилиб бер ва қулингга таом қилиб едир,» дедилар. У деди: Бу бобда Рофеъ ибн Хадиж, Абу Жуҳайфа, Жобир ва Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаййисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан баъзилари шунга амал қилади. Аҳмад деди: «Агар мендан ҳажжом (бу ҳақда) сўраса, мен уни қайтараман ва шу ҳадисга амал қиламан.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سُئِلَ أَنَسٌ عَنْ كَسْبِ الْحَجَّامِ، فَقَالَ أَنَسٌ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَجَمَهُ أَبُو طَيْبَةَ فَأَمَرَ لَهُ بِصَاعَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَكَلَّمَ أَهْلَهُ فَوَضَعُوا عَنْهُ مِنْ خَرَاجِهِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَفْضَلَ مَا تَدَاوَيْتُمْ بِهِ الْحِجَامَةُ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَمْثَلِ دَوَائِكُمُ الْحِجَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي كَسْبِ الْحَجَّامِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар Ҳумайддан хабар берди, у деди: Анас (розияллаҳу анҳу)дан ҳажжомнинг даромади ҳақида сўралди, шунда Анас деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қон олдирдилар, У кишига Абу Тайба қон олди, У эса унга икки сў таом беришни буюрдилар ва унинг хўжайинлари билан гаплашдилар, шунда улар ундан (тўлайдиган) хирожидан камайтирдилар. Ва У: «Албатта, сиз даволанадиган нарсаларингизнинг энг афзали қон олишдир,» дедилар. Ёки: «Албатта, сизнинг энг яхши даволарингиздан бири қон олишдир,» дедилар. У деди: Бу бобда Али, Ибн Аббос ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлидан баъзилари ҳажжомнинг даромадида рухсат беришган. Бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَنْبَأَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَالسِّنَّوْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ فِي ثَمَنِ السِّنَّوْرِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَاضْطَرَبُوا عَلَى الأَعْمَشِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ثَمَنَ الْهِرِّ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ва Али ибн Хашрам ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Исо ибн Юнус ал-Аъмашдан хабар берди, у Абу Суфёндан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) итнинг ва мушукнинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадиснинг иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва мушукнинг баҳоси (ҳақида) саҳиҳ эмас. Бу ҳадис ал-Аъмашдан, унинг баъзи шерикларидан, улардан Жобирдан (ҳам) ривоят қилинган. Улар бу ҳадисни ривоят қилишда ал-Аъмаш ҳақида изтиробга (чалкашликка) тушганлар. Илм аҳлидан бир қавм мушукнинг баҳосини макруҳ санаган, улардан баъзилари унда рухсат беришган, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибн Фузайл ал-Аъмашдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан бошқа бир йўл билан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ زَيْدٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْلِ الْهِرِّ وَثَمَنِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعُمَرُ بْنُ زَيْدٍ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَى عَنْهُ غَيْرَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Мусо ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраззоқ ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Зайд ас-Санъоний хабар берди, у Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мушукни ейишдан ва унинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ғариб ҳадисдир. Умар ибн Зайддан Абдурраззоқдан бошқа бирор таниқли киши ривоят қилганини билмаймиз.

أَخْبَرَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ، إِلاَّ كَلْبَ الصَّيْدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُهَزِّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَتَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ وَضَعَّفَهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ أَيْضًا ‏.‏

Бизга Абу Курайб хабар берди, у деди: бизга Вакииъ Ҳаммод ибн Саламадан хабар берди, у Абул-Муҳаззимдан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Итнинг баҳосидан қайтарилди, ов итидан ташқари. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис бу йўл билан саҳиҳ эмас. Абул-Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфёндир, Шуъба ибн ал-Ҳажжож унинг ҳақида (танқид билан) гапирган ва уни заиф санаган. Жобирдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш ривоят қилинган, лекин унинг исноди ҳам саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زَحْرٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الْقَيْنَاتِ وَلاَ تَشْتَرُوهُنَّ وَلاَ تُعَلِّمُوهُنَّ وَلاَ خَيْرَ فِي تِجَارَةٍ فِيهِنَّ وَثَمَنُهُنَّ حَرَامٌ فِي مِثْلِ هَذَا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏:‏ ‏(‏ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي أُمَامَةَ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ وَضَعَّفَهُ وَهُوَ شَامِيٌّ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Бакр ибн Музар хабар берди, у Убайдуллоҳ ибн Заҳрдан, у Али ибн Язиддан, у ал-Қосимдан, у Абу Умома (розияллаҳу анҳу)дан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Қўшиқчи чўриларни сотманг, уларни сотиб олманг ва уларга (қўшиқ) ўргатманг. Улар билан савдо қилишда яхшилик йўқ, уларнинг баҳоси ҳаромдир. Мана шундай нарса ҳақида бу оят нозил бўлган: ‹Одамлардан баъзилари Аллаҳнинг йўлидан адаштириш учун беҳуда сўзни сотиб олади› — оят охиригача,» дедилар. (Луқмон сураси, 6) У деди: Бу бобда Умар ибн ал-Хаттобдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Умоманинг ҳадисини биз фақат шу йўл билан, шундай ҳолда биламиз. Илм аҳлидан баъзилари Али ибн Язид ҳақида (танқид билан) гапирган ва уни заиф санаган, у шомликдир.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُيَىُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحِبَّتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Умар ибн Ҳафс аш-Шайбоний ривоят қилди, у деди: бизга Абдуллоҳ ибн Ваҳб хабар берди, у деди: менга Ҳуяй ибн Абдуллоҳ хабар берди, у Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдан, у Абу Айюб (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Ким она билан унинг боласи орасини ажратса, қиёмат куни Аллаҳ унинг билан севганлари орасини ажратади,» деганларини эшитдим. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ وَهَبَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غُلاَمَيْنِ أَخَوَيْنِ فَبِعْتُ أَحَدَهُمَا فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَلِيُّ مَا فَعَلَ غُلاَمُكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ رُدَّهُ رُدَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْض�� أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ التَّفْرِيقَ بَيْنَ السَّبْىِ فِي الْبَيْعِ وَيُكْرَهُ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَ الْوَالِدَةِ وَوَلَدِهَا وَبَيْنَ الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ وَبَيْنَ الإِخْوَةِ وَالأَخَوَاتِ فِي الْبَيْعِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي التَّفْرِيقِ بَيْنَ الْمُوَلَّدَاتِ الَّذِينَ وُلِدُوا فِي أَرْضِ الإِسْلاَمِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ وَالِدَةٍ وَوَلَدِهَا فِي الْبَيْعِ فَقِيلَ لَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي قَدِ اسْتَأْذَنْتُهَا بِذَلِكَ فَرَضِيَتْ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Қазаъа ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий хабар берди, у Ҳаммод ибн Саламадан, у ал-Ҳажжождан, у ал-Ҳакамдан, у Маймун ибн Абу Шабибдан, у Али (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ака-ука бўлган икки ғуломни ҳадя қилдилар, мен уларнинг бирини сотиб юбордим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Эй Али, ғуломингни нима қилдинг?» дедилар. Мен У кишига хабар бердим. У эса: «Уни қайтар, уни қайтар!» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлидан баъзилари сотишда асирлар (оиласи) орасини ажратишни макруҳ санаган: сотишда она билан боласи орасини, ота билан бола орасини, ака-ука ва опа-сингиллар орасини ажратиш макруҳдир. Илм аҳлидан баъзилари Ислом юртида туғилган туғилмалар орасини ажратишда рухсат беришган, бироқ биринчи сўз (қараш) асаҳҳдир. Иброҳим ан-Нахаъийдан ривоят қилинишича, у сотишда она билан боласи орасини ажратган, бу ҳақда ундан сўралганда, у: «Мен буни ундан (онадан) рухсат сўрагандим, у рози бўлган эди,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، وَأَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ مَخْلَدِ بْنِ خُفَافٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, у деди: бизга Усмон ибн Умар ва Абу Омир ал-Ақадий Ибн Абу Зиъбдан ривоят қилдилар, у Махлад ибн Хуфофдан, у Урвадан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Даромад (ғалла) зомин бўлиш (жавобгарлик) эвазига (масъул кишига тегишли)дир,» деб ҳукм қилдилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ الْمُقَدَّمِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْخَرَاجَ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ وَرَوَاهُ جَرِيرٌ عَنْ هِشَامٍ أَيْضًا ‏.‏ وَحَدِيثُ جَرِيرٍ يُقَالُ تَدْلِيسٌ دَلَّسَ فِيهِ جَرِيرٌ ‏.‏ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ‏.‏ وَتَفْسِيرُ الْخَرَاجِ بِالضَّمَانِ هُوَ الرَّجُلُ يَشْتَرِي الْعَبْدَ فَيَسْتَغِلُّهُ ثُمَّ يَجِدُ بِهِ عَيْبًا فَيَرُدُّهُ عَلَى الْبَائِعِ فَالْغَلَّةُ لِلْمُشْتَرِي لأَنَّ الْعَبْدَ لَوْ هَلَكَ هَلَكَ مِنْ مَالِ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَنَحْوُ هَذَا مِنَ الْمَسَائِلِ يَكُونُ فِيهِ الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اسْتَغْرَبَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَعِيلَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ قُلْتُ تَرَاهُ تَدْلِيسًا قَالَ لَا

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, у деди: бизга Умар ибн Али ал-Муқаддамий хабар берди, у Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оиша (розияллаҳу анҳо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Даромад зомин бўлиш (жавобгарлик) эвазига (масъул кишига тегишли)дир,» деб ҳукм қилдилар. У деди: Бу Ҳишом ибн Урванинг ҳадисидан бўлиб, ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни Умар ибн Алининг ҳадисидан ғариб санади. Мен: «Буни тадлис (деб) кўрасизми?» дедим. У: «Йўқ,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни Муслим ибн Холид аз-Занжий Ҳишом ибн Урвадан ривоят қилган, уни Жарир ҳам Ҳишомдан ривоят қилган. Жарирнинг ҳадиси ҳақида тадлис қилинган, дейилади — Жарир унда тадлис қилган, уни Ҳишом ибн Урвадан эшитмаган. «Даромад зомин бўлиш эвазига»нинг маъноси: бу шундай киши ҳақидаки, у қулни сотиб олади, ундан фойдаланади, сўнгра унда айбни топиб, сотувчига қайтаради; шунда даромад (фойда) харидорга тегишлидир, чунки агар қул ҳалок бўлганида, харидорнинг молидан ҳалок бўлар эди. Шунга ўхшаш масалаларда даромад зомин бўлиш эвазига бўлади. Абу Исо (Термизий) деди: Муҳаммад ибн Исмоил бу ҳадисни Умар ибн Алининг ҳадисидан ғариб санади, мен: «Буни тадлис (деб) кўрасизми?» дедим, у: «Йўқ,» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ دَخَلَ حَائِطًا فَلْيَأْكُلْ وَلاَ يَتَّخِذْ خُبْنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبَّادِ بْنِ شُرَحْبِيلَ وَرَافِعِ بْنِ عَمْرٍو وَعُمَيْرٍ مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاِبْنِ السَّبِيلِ فِي أَكْلِ الثِّمَارِ وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ إِلاَّ بِالثَّمَنِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Абуш-Шавориб ривоят қилди, у деди: бизга Яҳё ибн Сулайм ривоят қилди, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Ким боғга кирса, есин, лекин (этагига) тугиб олмасин,» дедилар. У деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Аббод ибн Шураҳбил, Рофеъ ибн Амр, Обил-Лаҳмнинг озод қилинган қули Умайр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ғариб ҳадисдир, биз уни бу йўл билан фақат Яҳё ибн Сулаймнинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳлидан баъзилари йўловчига меваларни ейишда рухсат беришган, баъзилари эса баҳо (тўлов)сиз буни макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَافِعِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ كُنْتُ أَرْمِي نَخْلَ الأَنْصَارِ فَأَخَذُونِي فَذَهَبُوا بِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا رَافِعُ لِمَ تَرْمِي نَخْلَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْجُوعُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرْمِ وَكُلْ مَا وَقَعَ أَشْبَعَكَ اللَّهُ وَأَرْوَاكَ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Хузўий ривоят қилди, у деди: бизга ал-Фазл ибн Мусо Солиҳ ибн Абу Жубайрдан ривоят қилди, у отасидан, у Рофеъ ибн Амр (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Мен ансорларнинг хурмосини (тош отиб) урардим, улар мени ушлаб, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига олиб бордилар. У: «Эй Рофеъ, нега уларнинг хурмосини (тош отиб) урасан?» дедилар. У деди: Мен: «Эй Расулуллаҳ, очлик (сабабли),» дедим. У: «(Тош) отма, тушганини е, Аллаҳ сени тўйдирсин ва қондирсин,» дедилар. Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ عَنِ الثَّمَرِ الْمُعَلَّقِ فَقَالَ ‏ "‏ مَنْ أَصَابَ مِنْهُ مِنْ ذِي حَاجَةٍ غَيْرَ مُتَّخِذٍ خُبْنَةً فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс Ибн Ажлондан ривоят қилди, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (дарахтда) осиғлиқ турган мева ҳақида сўралди. Шунда У: «Ким муҳтож бўлиб ундан олса-ю (этагига) тугиб олмаса, унга ҳеч нарса (гуноҳ) йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالثُّنْيَا إِلاَّ أَنْ تُعْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Бизга Зиёд ибн Айюб ал-Бағдодий ривоят қилди, у деди: бизга Аббод ибн ал-Аввом хабар берди, у деди: менга Суфён ибн Ҳусайн хабар берди, у Юнус ибн Убайддан, у Атодан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала, музобана, мухобара ва истиснодан (сотувда бирор нарсани ажратиб қолдиришдан), маълум бўлгани бундан мустасно, қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир, бу йўл билан — Юнус ибн Убайднинг Атодан, унинг Жобирдан ривоятидан.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَحْسِبُ كُلَّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الطَّعَامِ حَتَّى يَقْبِضَهُ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَنِ ابْتَاعَ شَيْئًا مِمَّا لاَ يُكَالُ وَلاَ يُوزَنُ مِمَّا لاَ يُؤْكَلُ وَلاَ يُشْرَبُ أَنْ يَبِيعَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهُ ‏.‏ وَإِنَّمَا التَّشْدِيدُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الطَّعَامِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Зайд Амр ибн Динордан ривоят қилди, у Товусдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким таом сотиб олса, уни қабзасига (тўлиқ қўлига) олмагунча сотмасин,» дедилар. Ибн Аббос деди: Мен ҳар бир нарса ҳам шунга ўхшаш, деб ўйлайман. У деди: Бу бобда Жобир, Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги шунга амал қилади: улар харидор уни қабзасига олмагунча таом сотишни макруҳ санаган. Илм аҳлидан баъзилари ўлчанмайдиган ва тортилмайдиган, ейилмайдиган ва ичилмайдиган бирор нарсани сотиб олган кишига уни қабзасига олишдан олдин сотишида рухсат беришган. Илм аҳли ҳузурида шиддат (қаттиқлик) фақат таомда бўлади, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَبِيعُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَلاَ يَخْطُبُ بَعْضُكُمْ عَلَى خِطْبَةِ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَسُومُ الرَّجُلُ عَلَى سَوْمِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَمَعْنَى الْبَيْعِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ السَّوْمُ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс Нофеъдан ривоят қилди, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Сизлардан бирингиз бошқасининг савдоси устига савдо қилмасин ва бирингиз бошқасининг совчилиги устига совчилик қилмасин,» дедилар. У деди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинишича, У: «Киши биродарининг баҳоси (нарх тортишуви) устига баҳо айтмасин,» дедилар. Бу ҳадисдаги «савдо»нинг маъноси илм аҳлидан баъзилари ҳузурида баҳо (нарх) айтишдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ لَيْثًا، يُحَدِّثُ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي اشْتَرَيْتُ خَمْرًا لأَيْتَامٍ فِي حِجْرِي ‏.‏ قَالَ ‏ "‏ أَهْرِقِ الْخَمْرَ وَاكْسِرِ الدِّنَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي طَلْحَةَ رَوَى الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ السُّدِّيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ أَبَا طَلْحَةَ كَانَ عِنْدَهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ ‏.‏

Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, бизга ал-Муътамир ибн Сулаймон ривоят қилди, у деди: мен Лайсни Яҳё ибн Аббоддан, у Анасдан, у Абу Талҳадан ривоят қилаётганини эшитдим, (Абу Талҳа) деди: «Эй Аллаҳнинг набийси, мен қарамоғимдаги етимлар учун хамр (вино) сотиб олдим,» деди. У (Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Хамрни тўкиб ташла ва хумларни синдир,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Жобир, Оиша, Абу Саид, Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Талҳа ҳадисини Саврий бу ҳадисни Суддийдан, у Яҳё ибн Аббоддан, у Анасдан, Абу Талҳа унинг ҳузурида бўлганини (ривоят қилди). Бу Лайснинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَيُتَّخَذُ الْخَمْرُ خَلاًّ قَالَ ‏ "‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Яҳё ибн Саид ривоят қилди, бизга Суфён Суддийдан, у Яҳё ибн Аббоддан, у Анас ибн Моликдан ривоят қилди, у деди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «Хамр (вино) сиркага айлантириладими?» деб сўралди. У: «Йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَاصِمٍ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَمْرِ عَشَرَةً عَاصِرَهَا وَمُعْتَصِرَهَا وَشَارِبَهَا وَحَامِلَهَا وَالْمَحْمُولَةَ إِلَيْهِ وَسَاقِيَهَا وَبَائِعَهَا وَآكِلَ ثَمَنِهَا وَالْمُشْتَرِيَ لَهَا وَالْمُشْتَرَاةَ لَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абдуллоҳ ибн Мунир ривоят қилди, у деди: мен Абу Осимни Шабиб ибн Бишрдан, у Анас ибн Моликдан (ривоят қилаётганини) эшитдим, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хамр (вино) борасида ўн кишини лаънатладилар: уни сиқиб чиқарувчини, сиқдирувчини, ичувчисини, ташувчисини ва ўзига ташилиб келинувчини, қуйиб берувчисини, сотувчисини, унинг пулини егувчини, уни сотиб олувчини ва ўзи учун сотиб олинувчини. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис Анаснинг ҳадиси сифатида ғарибдир. Бунга ўхшаши Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Ибн Умардан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا أَتَى أَحَدُكُمْ عَلَى مَاشِيَةٍ فَإِنْ كَانَ فِيهَا صَاحِبُهَا فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ أَذِنَ لَهُ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلاَ يَحْمِلْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا أَحَدٌ فَلْيُصَوِّتْ ثَلاَثًا فَإِنْ أَجَابَهُ أَحَدٌ فَلْيَسْتَأْذِنْهُ فَإِنْ لَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَلْيَحْتَلِبْ وَلْيَشْرَبْ وَلاَ يَحْمِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي رِوَايَةِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ وَقَالُوا إِنَّمَا يُحَدِّثُ عَنْ صَحِيفَةِ سَمُرَةَ ‏.‏

Бизга Абу Салама Яҳё ибн Халаф ривоят қилди, бизга Абдул-Аъло Саиддан, у Қатодадан, у Ҳасандан, у Самура ибн Жундабдан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз чорва (пода) олдига келса, агар унинг эгаси (пода) олдида бўлса, ундан рухсат сўрасин; агар (эгаси) унга рухсат берса, соғиб ичсин, аммо (ўзи билан) олиб кетмасин. Агар (пода) олдида ҳеч ким бўлмаса, уч марта товуш берсин (чақирсин); агар кимдир жавоб берса, ундан рухсат сўрасин; агар ҳеч ким жавоб бермаса, соғиб ичсин, аммо (ўзи билан) олиб кетмасин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умар ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Самура ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Илм аҳлининг баъзилари шу бўйича амал қилади, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Абу Исо (Термизий) деди: Али ибн ал-Мадиний айтди: Ҳасаннинг Самурадан эшитиши саҳиҳдир. Ҳадис аҳлининг баъзилари Ҳасаннинг Самурадан ривояти борасида (гап-сўз) айтишган ва: «У фақат Самуранинг ёзма саҳифасидан ривоят қилади,» дейишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَهُوَ بِمَكَّةَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَرَّمَ بَيْعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَالْخِنْزِيرِ وَالأَصْنَامِ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ شُحُومَ الْمَيْتَةِ فَإِنَّهُ يُطْلَى بِهَا السُّفُنُ وَيُدْهَنُ بِهَا الْجُلُودُ وَيَسْتَصْبِحُ بِهَا النَّاسُ قَالَ ‏"‏ لاَ هُوَ حَرَامٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ ‏"‏ قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الشُّحُومَ فَأَجْمَلُوهُ ثُمَّ بَاعُوهُ فَأَكَلُوا ثَمَنَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Лайс Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Ато ибн Абу Робоҳдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, у Фатҳ (Макка фатҳи) йилида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Маккада бўлганларида: «Албатта, Аллаҳ ва Унинг Расули хамр (вино), ўлик (ҳайвон гўшти), чўчқа ва бутларни сотишни ҳаром қилди,» деяётганларини эшитди. Шунда: «Эй Аллаҳнинг Расули, ўликнинг ёғига нима дейсиз? Ахир у билан кемалар бўялади, терилар мойланади ва одамлар (чироқ ёқиб) ёритадилар,» дейилди. У: «Йўқ, у ҳаромдир,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шу ўринда: «Аллаҳ яҳудийларни ҳалок қилсин! Албатта, Аллаҳ уларга ёғларни ҳаром қилган эди, улар эса уни эритиб, сўнг сотдилар ва унинг пулини едилар,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Жобир ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида шу бўйича амал қилинади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏. قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абда аз-Заббий ривоят қилди, бизга Абдул-Ваҳҳоб ас-Сақафий ривоят қилди, бизга Айюб Икримадан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бизга ёмон мисол (ярашмайди): Ҳадя қилган нарсасини қайтариб олувчи худди қусуғига қайтувчи итга ўхшайди,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умардан, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) борки, у: «Ҳеч кимга инъом (ато) бергач, уни қайтариб олиши ҳалол эмас, фақат ота боласига берган нарсасидан (мустасно),» дедилар.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ يَرْفَعَانِ الْحَدِيثَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا مَنْ وَهَبَ هِبَةً لِذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا وَمَنْ وَهَبَ هِبَةً لِغَيْرِ ذِي رَحِمٍ مَحْرَمٍ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا مَا لَمْ يُثَبْ مِنْهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга шуни Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Ибн Абу Адий Ҳусайн ал-Муаллимдан, у Амр ибн Шуъайбдан ривоят қилдики, у Товусни Ибн Умар ва Ибн Аббосдан, улар ҳадисни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)гача етказиб, шу ҳадисни ривоят қилаётганини эшитди. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо) ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг баъзилари шу ҳадис бўйича амал қиладилар; улар: «Ким маҳрам қариндошига ҳадя қилса, уни қайтариб олишга ҳақи йўқ; ким маҳрам бўлмаган қариндошга ҳадя қилса, ундан (эвазига) ҳеч нарса олмаган бўлса, уни қайтариб олишга ҳақи бор,» дейишган. Бу Саврийнинг сўзидир. Шофиъий эса: «Ҳеч кимга инъом бергач, уни қайтариб олиши ҳалол эмас, фақат ота боласига берган нарсасидан (мустасно),» деди. Шофиъий Абдуллоҳ ибн Умарнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган ҳадиси билан далил келтирди: «Ҳеч кимга инъом бергач, уни қайтариб олиши ҳалол эмас, фақат ота боласига берган нарсасидан (мустасно),» дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ أَذِنَ لأَهْلِ الْعَرَايَا أَنْ يَبِيعُوهَا بِمِثْلِ خَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абда Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала ва музобанадан қайтардилар, фақат ароё эгаларига уни тахминий ўлчови билан сотишга рухсат бердилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Зайд ибн Собит ҳадисини Муҳаммад ибн Ишоқ ана шундай ривоят қилди. Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Молик ибн Анас эса Нофиъдан, у Ибн Умардан: «Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала ва музобанадан қайтардилар,» деб ривоят қилдилар. Шу иснод билан Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан: «У ароёда рухсат бердилар,» деб (ривоят қилинди). Бу Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالُوا إِنَّ الْعَرَايَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ جُمْلَةِ نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَالُوا لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرَادَ التَّوْسِعَةَ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا لأَنَّهُمْ شَكَوْا إِلَيْهِ وَقَالُوا لاَ نَجِدُ مَا نَشْتَرِي مِنَ الثَّمَرِ إِلاَّ بِالتَّمْرِ فَرَخَّصَ لَهُمْ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَنْ يَشْتَرُوهَا فَيَأْكُلُوهَا رُطَبًا ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ароёни унинг тахминий ўлчови билан сотишга рухсат бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайра ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг баъзилари, жумладан Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ шу бўйича амал қиладилар ва: «Ароё Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала ва музобанадан қайтарганларида, умумий қайтариқдан истисно қилингандир,» дейишган. Улар Зайд ибн Собит ҳадиси ва Абу Ҳурайра ҳадиси билан далил келтириб: «Беш васақдан камини сотиб олиши мумкин,» дейишган. Илм аҳлининг баъзилари наздида бунининг маъноси шуки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) уларга бу борада кенглик беришни хоҳладилар, чунки улар: «Биз хурмодан бошқа нарса билан мевани сотиб олишга (имкон) топа олмаяпмиз,» деб шикоят қилишди; шу боис уларга беш васақдан камини сотиб олиб, уни ҳўл (янги хурмо) ҳолида ейишларига рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ إِلاَّ لأَصْحَابِ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ وَعَنْ كُلِّ ثَمَرٍ بِخَرْصِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний ал-Халлол ривоят қилди, бизга Абу Усома ал-Валид ибн Касирдан ривоят қилди, бизга Бану Ҳорисанинг озоди Бушайр ибн Ясор ривоят қилдики, Рофиъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма унга ривоят қилдиларки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) музобана — мевани хурмога (алмаштириб) сотишдан қайтардилар, фақат ароё эгалари учун (рухсат бердилар), зеро уларга рухсат берилган эди; узумни мавизга (алмаштириб) сотишдан ва ҳар бир мевани тахминий ўлчови билан (сотишдан) ҳам (қайтардилар). Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَنَاجَشُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ كَرِهُوا النَّجْشَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَالنَّجْشُ أَنْ يَأْتِيَ الرَّجُلُ الَّذِي يَفْصِلُ السِّلْعَةَ إِلَى صَاحِبِ السِّلْعَةِ فَيَسْتَامُ بِأَكْثَرَ مِمَّا تَسْوَى وَذَلِكَ عِنْدَمَا يَحْضُرُهُ الْمُشْتَرِي يُرِيدُ أَنْ يَغْتَرَّ الْمُشْتَرِي بِهِ وَلَيْسَ مِنْ رَأْيِهِ الشِّرَاءُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَخْدَعَ الْمُشْتَرِيَ بِمَا يَسْتَامُ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ نَجَشَ رَجُلٌ فَالنَّاجِشُ آثِمٌ فِيمَا يَصْنَعُ وَالْبَيْعُ جَائِزٌ لأَنَّ الْبَائِعَ غَيْرُ النَّاجِشِ ‏.‏

Бизга Қутайба ва Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Суфён Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтдилар — Қутайба эса: «буни Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га етказиб» деди — у: «Бир-бирингиз билан нажш қилманг,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида шу бўйича амал қилинади; улар нажшни макруҳ санаганлар. Абу Исо (Термизий) деди: нажш шуки, мол (нарх) белгилашни биладиган бир киши мол эгасининг олдига келиб, мол арзийдиган нархидан кўпроқ нарх айтади ва буни харидор ҳузурида қилади; у харидорни шу билан алдаб қўйишни истайди, ўзининг сотиб олиш нияти эса йўқ, фақат айтган нархи билан харидорни алдамоқчи бўлади. Бу алдовнинг бир туридир. Шофиъий айтди: «Агар бир киши нажш қилса, нажш қилувчи қилган ишида гуноҳкордир, аммо савдо жоиздир, чунки сотувчи нажш қилувчидан бошқадир.»

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ جَلَبْتُ أَنَا وَمَخْرَفَةُ الْعَبْدِيُّ، بَزًّا مِنْ هَجَرَ فَجَاءَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَسَاوَمَنَا بِسَرَاوِيلَ وَعِنْدِي وَزَّانٌ يَزِنُ بِالأَجْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْوَزَّانِ ‏ "‏ زِنْ وَأَرْجِحْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سُوَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَهْلُ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ الرُّجْحَانَ فِي الْوَزْنِ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكٍ فَقَالَ عَنْ أَبِي صَفْوَانَ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Бизга Ҳаннод ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ Суфёндан, у Симок ибн Ҳарбдан, у Сувайд ибн Қайсдан ривоят қилди, у деди: «Мен ва Махрафа ал-Абдий Ҳажардан бўз (мато) келтирдик. Бизга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келиб, биз билан иштон (лозим) борасида савдолашдилар. Менинг ёнимда ҳақ эвазига (мато) тортиб берадиган тарозибон (ўлчовчи) бор эди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тарозибонга: «Торт ва зиёда қилиб (оғир) торт,» дедилар.» (Термизий) деди: бу бобда Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Сувайд ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли тортишда зиёда (оғир) қилишни мустаҳаб санайдилар. Шуъба бу ҳадисни Симокдан ривоят қилиб: «Абу Сафвондан,» деди ва ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ишоқ ибн Сулаймон ар-Розий Довуд ибн Қайсдан, у Зайд ибн Асламдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ким қарздор қийналганга муҳлат берса ёки (қарзини) бекор қилиб қўйса, Аллаҳ уни Қиёмат кунида — Аршининг соясидан бошқа ҳеч қандай соя бўлмаган кунда — Аршининг сояси остида соялантиради,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси бу йўл билан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مِنَ الْخَيْرِ شَيْءٌ إِلاَّ أَنَّهُ كَانَ رَجُلاً مُوسِرًا وَكَانَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَكَانَ يَأْمُرُ غِلْمَانَهُ أَنْ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَحْنُ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ تَجَاوَزُوا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْيَسَرِ كَعْبُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, у Абу Масъуддан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизлардан олдингилардан бўлган бир киши ҳисоб-китоб қилинди, ундан ҳеч қандай яхшилик топилмади, фақат у бой киши бўлиб, одамлар билан муомалада бўлар ва ўз хизматкорларига қийналган (қарздор)дан ўтиб юборишни (кечиришни) буюрар эди. Шунда Аллаҳ азза ва жалла: «Биз бунга ундан кўра ҳақлироқмиз, ундан ўтиб юборинглар,» деди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абул-Ясар — Каъб ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди, у: «Бойнинг (қарзни) судраб чўзиши зулмдир; бирингизнинг (қарзи) бой (қарздор)га ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин,» дедилар. (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُحِلْتَ عَلَى مَلِيءٍ فَاتْبَعْهُ وَلاَ تَبِعْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا أُحِيلَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى مَلِيٍّ فَاحْتَالَهُ فَقَدْ بَرِئَ الْمُحِيلُ وَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الْمُحِيلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا تَوِيَ مَالُ هَذَا بِإِفْلاَسِ الْمُحَالِ عَلَيْهِ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ عَلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِ عُثْمَانَ وَغَيْرِهِ حِينَ قَالُوا لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏"‏ ‏.‏ هَذَا إِذَا أُحِيلَ الرَّجُلُ عَلَى آخَرَ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ مَلِيٌّ فَإِذَا هُوَ مُعْدِمٌ فَلَيْسَ عَلَى مَالِ مُسْلِمٍ تَوًى ‏.‏

Бизга Иброҳим ибн Абдуллоҳ ал-Ҳаравий ривоят қилди, у деди: бизга Ҳушайм ривоят қилди, у деди: бизга Юнус ибн Убайд Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди, у: «Бойнинг (қарзни) судраб чўзиши зулмдир; (қарзинг) бой (қарздор)га ҳавола қилинса, уни қабул қил; бир савдода икки савдо қилма,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Унинг маъноси шуки, бирингизнинг (қарзи) бой (қарздор)га ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин. Илм аҳлининг баъзилари: «Бир кишининг (қарзи) бойга ҳавола қилиниб, у (қарздор уни) қабул қилса, ҳавола қилувчи (қарздан) қутулди, энди ҳавола қилувчига қайтишга (талаб қилишга) ҳақи йўқ,» дедилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Бу (киши)нинг моли ҳавола қилинган (қарздор)нинг синиши (ифлос бўлиши) сабабли йўқолиб кетса, у биринчисига (ҳавола қилувчига) қайтишга (талаб қилишга) ҳақлидир,» дейишган. Улар Усмон ва бошқаларнинг: «Мусулмоннинг молида йўқотиш (зое бўлиш) йўқ,» деган сўзи билан далил келтирганлар. Ишоқ айтди: бу ҳадиснинг — «Мусулмоннинг молида йўқотиш йўқ» — маъноси шуки, бир кишининг (қарзи) бошқасига ҳавола қилиниб, уни бой деб ўйласа, кейин эса у (қарздор) йўқсил чиқса, (ана шунда) мусулмоннинг молида йўқотиш йўқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُلاَمَسَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ ‏.‏ وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا لَمَسْتَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَإِنْ كَانَ لاَ يَرَى مِنْهُ شَيْئًا مِثْلَ مَا يَكُونُ فِي الْجِرَابِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ва Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилдилар, улар дедилар: бизга Вакииъ Суфёндан, у Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мунобаза ва муломаса савдосидан қайтардилар. (Термизий) деди: бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, (киши): «Мен сенга нарсани улоқтирсам, мен билан сенинг орангда савдо вожиб бўлди,» дейди. Муломаса эса, (киши): «Сен нарсага тегсанг, савдо вожиб бўлди,» дейишидир, гарчи у (харидор) ундан ҳеч нарсани кўрмаса ҳам — масалан, халтада ёки шунга ўхшаш (ёпиқ) нарсада бўлса. Бу жоҳилият аҳлининг савдоларидан бўлиб, шу сабабдан ундан қайтарилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَهُمْ يُسْلِفُونَ فِي الثَّمَرِ فَقَالَ ‏ "‏ مَنْ أَسْلَفَ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا السَّلَفَ فِي الطَّعَامِ وَالثِّيَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُعْرَفُ حَدُّهُ وَصِفَتُهُ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلَمِ فِي الْحَيَوَانِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ جَائِزًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ أَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Суфён, Ибн Абу Нажиҳдан, у Абдуллоҳ ибн Касирдан, у Абул-Минҳолдан, у Ибн Аббос (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Мадинага келдилар, улар (ўша вақтда) мевалар учун олдиндан тўлов (салаф) қилар эдилар. Шунда у: «Ким олдиндан тўлов қилса, маълум ўлчовда, маълум вазнда ва маълум муддатга олдиндан тўлов қилсин,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абдурраҳмон ибн Абзодан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳли шунга амал қиладилар: улар таом, кийим-кечак ва чегараси ҳамда сифати маълум бўлган бошқа нарсаларда олдиндан тўловни жоиз деб билдилар. Ҳайвонда салам (олдиндан тўлов) борасида улар ихтилоф қилдилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли ҳайвонда саламни жоиз деб кўрдилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли эса ҳайвонда саламни макруҳ кўрдилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир. Абул-Минҳолнинг исми Абдурраҳмон ибн Мутъимдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ فِي حَائِطٍ فَلاَ يَبِيعُ نَصِيبَهُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَعْرِضَهُ عَلَى شَرِيكِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ سُلَيْمَانُ الْيَشْكُرِيُّ يُقَالُ إِنَّهُ مَاتَ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ قَتَادَةُ وَلاَ أَبُو بِشْرٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَحَدٍ مِنْهُمْ سَمَاعًا مِنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَلَعَلَّهُ سَمِعَ مِنْهُ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا يُحَدِّثُ قَتَادَةُ عَنْ صَحِيفَةِ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ وَكَانَ لَهُ كِتَابٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ذَهَبُوا بِصَحِيفَةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ فَأَخَذَهَا أَوْ قَالَ فَرَوَاهَا وَذَهَبُوا بِهَا إِلَى قَتَادَةَ فَرَوَاهَا وَأَتَوْنِي بِهَا فَلَمْ أَرْوِهَا ‏.‏ يَقُولُ رَدَدْتُهَا ‏.‏

Бизга Али ибн Хашрам ривоят қилди, у деди: бизга Исо ибн Юнус, Саиддан, у Қатодадан, у Сулаймон Яшкурийдан, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кимнинг боғда шериги бўлса, ўша (боғ)дан ўз улушини шеригига таклиф қилмагунча сотмасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Мен Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг шундай деганини эшитдим: Сулаймон Яшкурий ҳақида айтиладики, у Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳаётлигида вафот этган. У деди: Ундан Қатода ҳам, Абу Бишр ҳам эшитмаган. Муҳаммад деди: Биз улардан бирортасининг Сулаймон Яшкурийдан эшитганини билмаймиз, фақат Амр ибн Динор бундан мустасно бўлиши мумкин, эҳтимол у Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳаётлигида ундан эшитгандир. У деди: Қатода эса фақат Сулаймон Яшкурийнинг саҳифасидан (ёзувидан) ривоят қилади ва унинг Жобир ибн Абдуллоҳдан (олинган) китоби бор эди. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Абдулқуддус ривоят қилди, у деди: Али ибн Мадиний деди: Яҳё ибн Саид деди: Сулаймон Таймий деди: Улар Жобир ибн Абдуллоҳнинг саҳифасини Ҳасан Басрийга олиб бордилар, у уни олди — ёки деди: уни ривоят қилди — ва уни Қатодага олиб бордилар, у уни ривоят қилди, сўнг уни менга келтирдилар, мен эса уни ривоят қилмадим. У: «Мен уни қайтардим,» дейди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالْمُعَاوَمَةِ وَرَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб Сақафий ривоят қилди, у деди: бизга Айюб, Абуз-Зубайрдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) муҳоқала, музобана, мухобара ва муоавомадан қайтардилар ва ароёда (эса) рухсат бердилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، وَثَابِتٍ، وَحُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ غَلاَ السِّعْرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعِّرْ لَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ الرَّزَّاقُ وَإِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَلْقَى رَبِّي وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنْكُمْ يَطْلُبُنِي بِمَظْلَمَةٍ فِي دَمٍ وَلاَ مَالٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ҳажжож ибн Минҳол ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ибн Салама, Қатода, Собит ва Ҳумайддан, улар Анас (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдиларки), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида нарх-наво кўтарилиб кетди, шунда улар: «Эй Расулуллаҳ, биз учун нарх белгиланг,» дедилар. У: «Албатта, нарх белгиловчи, (ризқни) тортувчи, (ризқни) кенг қилувчи ва ризқ берувчи Аллаҳнинг Ўзидир. Мен эса Роббим билан учрашишимни, сизлардан бирортангиз мендан қон ёки мол борасида зулм (қилинган ҳақи)ни талаб қилмаган ҳолатда (бўлишимни) умид қиламан,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْغِشَّ وَقَالُوا الْغِشُّ حَرَامٌ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ривоят қилди, у деди: бизга Исмоил ибн Жаъфар хабар берди, ал-Ало ибн Абдурраҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир уюм таом (ғалла) ёнидан ўтиб қолдилар, қўлларини унинг ичига киритдилар, шунда бармоқлари нам бўлди. У: «Эй таом эгаси, бу нима?» дедилар. У: «Унга ёмғир тегди, эй Расулуллаҳ,» деди. У: «Уни одамлар кўриши учун таомнинг устига қўймадингми? Ким алдаса, у биздан эмас,» дедилар. У деди: Бу бобда Ибн Умар, Абул-Ҳамро, Ибн Аббос, Бурайда, Абу Бурда ибн Ниёр ва Ҳузайфа ибн Ямондан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар: улар алдашни макруҳ кўрдилар ва «Алдаш ҳаром,» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اسْتَقْرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِنًّا فَأَعْطَاهُ سِنًّا خَيْرًا مِنْ سِنِّهِ وَقَالَ ‏ "‏ خِيَارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِاسْتِقْرَاضِ السِّنِّ بَأْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Вакииъ, Али ибн Солиҳдан, у Салама ибн Куҳайлдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) (маълум ёшдаги) бир туяни қарзга олдилар, сўнг (эгасига) унинг туясидан яхшироқ туяни бердилар ва: «Сизларнинг яхшиларингиз қарзни энг чиройли адо этганларингиздир,» дедилар. У деди: Бу бобда Абу Рофиъдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Шуъба ва Суфён ҳам Саламадан ривоят қилганлар. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар: улар туяни қарзга олишда зарар йўқ деб кўрдилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса буни макруҳ кўрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو رَافِعٍ فَأَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لاَ أَجِدُ فِي الإِبِلِ إِلاَّ جَمَلاً خِيَارًا رَبَاعِيًّا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, у деди: бизга Равҳ ибн Убода ривоят қилди, у деди: бизга Молик ибн Анас, Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг озод қилинган қули Абу Рофиъдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир ёш туяни қарзга олдилар, сўнг садақадан туялар келди. Абу Рофиъ деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ўша кишига унинг ёш туясини қайтариб беришимни буюрдилар. Мен: «Туялар орасида фақат яхши, эттига кирган (раббоий) бир туяни топдим, холос,» дедим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўшани унга бер, чунки одамларнинг яхшиси қарзни энг чиройли адо этганларидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ مُغِيرَةَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ سَمْحَ الْبَيْعِ سَمْحَ الشِّرَاءِ سَمْحَ الْقَضَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يُونُسَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Бизга Абу Курайб ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Сулаймон Розий ривоят қилди, Муғира ибн Муслимдан, у Юнусдан, у Ҳасандан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта, Аллаҳ сотишда сахий, сотиб олишда сахий ва (қарз) адо этишда сахий (кишини) яхши кўради,» дедилар. У деди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Юнусдан, у Саид Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (деган тариқада) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ غَفَرَ اللَّهُ لِرَجُلٍ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانَ سَهْلاً إِذَا بَاعَ سَهْلاً إِذَا اشْتَرَى سَهْلاً إِذَا اقْتَضَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Бизга Аббос ибн Муҳаммад Дурий ривоят қилди, у деди: бизга Абдулваҳҳоб ибн Ато ривоят қилди, у деди: бизга Исроил хабар берди, Зайд ибн Ато ибн Соибдан, у Муҳаммад ибн Мункадирдан, у Жобир (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Аллаҳ сизлардан олдин ўтган бир кишини мағфират қилди: у сотганда кечиримли (юмшоқ), сотиб олганда кечиримли ва (ҳақини) талаб қилганда кечиримли эди,» дедилар. У деди: Бу ҳадис бу тариқада саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَبِيعُ أَوْ يَبْتَاعُ فِي الْمَسْجِدِ فَقُولُوا لاَ أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَكَ وَإِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَنْشُدُ فِيهِ ضَالَّةً فَقُولُوا لاَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ ‏

Бизга Ҳасан ибн Али Халол ривоят қилди, у деди: бизга Орим ривоят қилди, у деди: бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилди, у деди: бизга Язид ибн Хусайфа хабар берди, Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, у Абу Ҳурайра (розияллаҳу анҳу)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Масжидда сотаётган ёки сотиб олаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллаҳ савдонгни фойдали қилмасин,› деб айтинг. Масжидда йўқолган нарсасини эълон қилиб сўраётган кишини кўрсангиз: ‹Аллаҳ уни сенга қайтармасин,› деб айтинг,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар: улар масжидда сотиш ва сотиб олишни макруҳ кўрдилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса масжидда сотиш ва сотиб олишда рухсат берганлар.