حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ انْطَلَقْتُ أَنَا وَابْنُ، عُمَرَ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ هَاتَانِ يَقُولُ " لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَالْفِضَّةَ بِالْفِضَّةِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ يُشَفُّ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهُ غَائِبًا بِنَاجِزٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَالْبَرَاءِ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَبِلاَلٍ . قَالَ وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرِّبَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ لاَ يَرَى بَأْسًا أَنْ يُبَاعَ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ مُتَفَاضِلاً وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ مُتَفَاضِلاً إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ . وَقَالَ إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ . وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ مِنْ هَذَا وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ رَجَعَ عَنْ قَوْلِهِ حِينَ حَدَّثَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لَيْسَ فِي الصَّرْفِ اخْتِلاَفٌ .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Ҳусайн ибн Муҳаммад хабар берди, бизга Шайбон Яҳё ибн Абу Касирдан, у Нофедан хабар берди. У (Нофе) деди: Мен ва Ибн Умар Абу Саид ҳузурига бордик, у бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мана шу икки қулоғим эшитганки, у: «Олтинни олтинга фақат тенг-баб-тенг бўлмагунча, кумушни кумушга фақат тенг-баб-тенг бўлмагунча сотманглар; унинг баъзисини баъзисидан ортиқ қилманглар; ундан ғойиб (қўлда йўқ)ни нақд (қўлдаги)га сотманглар,» дедилар,» деб ривоят қилди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Абу Бакр, Умар, Усмон, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир, ал-Баро, Зайд ибн Арқам, Фазола ибн Убайд, Абу Бакра, Ибн Умар, Абуд-Дардо ва Билолллардан (ривоят) бор. У (рови) деди: Абу Саиднинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан рибо ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, фақат Ибн Аббосдан ривоят қилинганки, у олтинни олтинга ортиқча, кумушни кумушга ортиқча — қўлдан-қўлга (нақд) бўлса — сотилишида зиён кўрмас эди ва: «Рибо фақат насияда (қарзда)дир,» дер эди. Унинг баъзи саҳобаларидан ҳам шунга ўхшаш нарса ривоят қилинган. Ибн Аббосдан ривоят қилинганки, Абу Саид ал-Худрий унга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ҳадисни) айтиб бергач, у ўз сўзидан қайтган. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, ҳамда бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, Шофеи, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Ибнул-Муброкдан ривоят қилинганки, у: «Сарф (пул алмаштириш)да ихтилоф йўқ,» деган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنْتُ أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الْوَرِقَ وَأَبِيعُ بِالْوَرِقِ فَآخُذُ مَكَانَهَا الدَّنَانِيرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُهُ خَارِجًا مِنْ بَيْتِ حَفْصَةَ فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ " لاَ بَأْسَ بِهِ بِالْقِيمَةِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَرَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ بَأْسَ أَنْ يَقْتَضِيَ الذَّهَبَ مِنَ الْوَرِقِ وَالْوَرِقَ مِنَ الذَّهَبِ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ذَلِكَ .
Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халол ривоят қилди, бизга Язид ибн Ҳорун ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама Симок ибн Ҳарбдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан (розияллаҳу анҳумо) хабар берди. У (Ибн Умар) деди: Мен Бақеиъда туя сотардим, динорга сотиб, унинг ўрнига кумуш (дирҳам) олардим, кумушга сотиб, унинг ўрнига динор олардим. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурига келдим, у зотни Ҳафсанинг уйидан чиқиб келаётганларини топдим ва ундан бу ҳақда сўрадим. У: «Баҳоси (кунлик нархи) бўйича бўлса, унда зиён йўқ,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадисни биз марфуъ (Набийга етказилган) ҳолатда фақат Симок ибн Ҳарбнинг Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан ривоятидан бошқа йўл билан билмаймиз. Довуд ибн Абу Ҳинд бу ҳадисни Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Умардан мавқуф (саҳобада тўхтаган) ҳолатда ривоят қилган. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир: кумушдан олтинни ва олтиндан кумушни (алмашиб) олишда зиён йўқ. Бу Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари ва бошқа илм аҳлидан баъзилари буни макруҳ кўрдилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ، أَنَّهُ قَالَ أَقْبَلْتُ أَقُولُ مَنْ يَصْطَرِفُ الدَّرَاهِمَ فَقَالَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ وَهُوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَرِنَا ذَهَبَكَ ثُمَّ ائْتِنَا إِذَا جَاءَ خَادِمُنَا نُعْطِكَ وَرِقَكَ . فَقَالَ عُمَرُ كَلاَّ وَاللَّهِ لَتُعْطِيَنَّهُ وَرِقَهُ أَوْ لَتَرُدَّنَّ إِلَيْهِ ذَهَبَهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الْوَرِقُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ " يَقُولُ يَدًا بِيَدٍ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга ал-Лайс Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авс ибнул-Ҳадасондан ривоят қилдики, у деди: Мен: «Дирҳамларни ким алмаштиради?» деб (савдога) келган эдим. Шунда Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу) ҳузурида бўлган Талҳа ибн Убайдуллаҳ: «Олтинингни бизга кўрсат, сўнг хизматкоримиз келганда келгин, кумушингни берамиз,» деди. Умар: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, ё унга кумушини дарҳол берасан, ёки олтинини қайтариб берасан! Чунки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Кумуш олтинга — фақат «ма, ол-бера» (қўлдан-қўлга) бўлмаса — рибодир; буғдой буғдойга — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир; арпа арпага — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир; хурмо хурмога — фақат «ма, ол-бера» бўлмаса — рибодир,» дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. «Фақат «ма, ол-бера» бўлмаса» деган сўзининг маъноси — «қўлдан-қўлга (нақд)» дегани.