حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَاشْتَرَطُوا الْوَلاَءَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْطَى الثَّمَنَ أَوْ لِمَنْ وَلِيَ النِّعْمَةَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ .
Бизга Бундор ривоят қилди, бизга Абдураҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, бизга Суфён, Мансурдан, у Иброҳимдан, у ал-Асваддан, у Оишадан (ривоят қилдики), у Барирани сотиб олмоқчи бўлди, аммо улар валони (ўзларига) шарт қилишди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Вало — нархни берган киши учун, ёки неъматни (озодликни) берган киши учундир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.
حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنْ بَيْعِ الْوَلاَءِ وَعَنْ هِبَتِهِ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ . وَيُرْوَى عَنْ شُعْبَةَ قَالَ لَوَدِدْتُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ دِينَارٍ حِينَ حَدَّثَ بِهَذَا الْحَدِيثِ أَذِنَ لِي حَتَّى كُنْتُ أَقُومُ إِلَيْهِ فَأُقَبِّلُ رَأْسَهُ . وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ وَالصَّحِيحُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . هَكَذَا رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَتَفَرَّدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ .
Бизга Ибн Абу Умар ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Динор ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Умардан эшитди: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) валони сотишдан ва уни ҳадя қилишдан қайтардилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; уни фақат Абдуллоҳ ибн Динорнинг Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан — У валони сотиш ва ҳадя қилишдан қайтарганликлари ҳақидаги ҳадисидан биламиз. Уни Шуъба, Суфён ас-Саврий ва Молик ибн Анас ҳам Абдуллоҳ ибн Динордан ривоят қилишган. Шуъбадан ривоят қилинадики, у деди: «Абдуллоҳ ибн Динор бу ҳадисни ривоят қилганда менга рухсат беришини жуда истардим, токи мен унинг олдига туриб бориб, бошидан ўпган бўлардим.» Яҳё ибн Сулайм бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Нофедан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилди; бу эса хато — Яҳё ибн Сулайм унда янглишган. Тўғриси: Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Абдуллоҳ ибн Динордан, у Ибн Умардан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан. Буни Убайдуллоҳ ибн Умардан бир неча киши шундай ривоят қилган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис билан Абдуллоҳ ибн Динор ёлғиз қолган.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَطَبَنَا عَلِيٌّ فَقَالَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ عِنْدَنَا شَيْئًا نَقْرَؤُهُ إِلاَّ كِتَابَ اللَّهِ وَهَذِهِ الصَّحِيفَةَ صَحِيفَةٌ فِيهَا أَسْنَانُ الإِبِلِ وَأَشْيَاءُ مِنَ الْجِرَاحَاتِ فَقَدْ كَذَبَ وَقَالَ فِيهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْمَدِينَةُ حَرَامٌ مَا بَيْنَ عَيْرٍ إِلَى ثَوْرٍ فَمَنْ أَحْدَثَ فِيهَا حَدَثًا أَوْ آوَى مُحْدِثًا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً وَمَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ أَوْ تَوَلَّى غَيْرَ مَوَالِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلاَئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لاَ يُقْبَلُ مِنْهُ صَرْفٌ وَلاَ عَدْلٌ وَذِمَّةُ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةٌ يَسْعَى بِهَا أَدْنَاهُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ عَلِيٍّ نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عَلِيٍّ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Бизга Ҳаннод ривоят қилди, бизга Абу Муовия, ал-Аъмашдан, у Иброҳим ат-Таймийдан, у отасидан (ривоят қилдики), у деди: Али бизга хутба қилиб деди: «Ким бизнинг ҳузуримизда Аллаҳнинг Китоби ва мана шу саҳифадан — туяларнинг ёшлари ва жароҳатлар (учун дият) ҳақидаги нарсалар ёзилган саҳифадан — бошқа ўқийдиган бирор нарса бор деб гумон қилса, у ёлғон айтибди.» Ва у (саҳифа)да: Расулуллоҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Мадина — Айрдан то Савргача (бўлган оралиқ) ҳарамдир. Ким унда бирор бидъат (янгилик) содир қилса ёки бидъатчини паноҳ берса, унинг устига Аллаҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлгай; қиёмат куни Аллаҳ ундан на сарф, на адл қабул қилмайди. Ким отасидан бошқани (отам деб) даъво қилса ёки ўз мавлоларидан бошқасини дўст (ҳомий) тутса, унинг устига Аллаҳнинг, фаришталарнинг ва барча одамларнинг лаънати бўлгай; ундан на сарф, на адл қабул қилинмайди. Мусулмонларнинг зиммаси (омонлиги) бирдир, уни энг кичиклари ҳам (адо этиб) юради,» дедилар — деб ёзилган. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан турли йўллар билан ривоят қилинган. Абу Исо деди: баъзилар уни ал-Аъмашдан, у Иброҳим ат-Таймийдан, у ал-Ҳорис ибн Сувайддан, у Алидан шунга ўхшаш ривоят қилишган. Абу Исо деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан турли йўллар билан ривоят қилинган.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْعَطَّارُ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي فَزَارَةَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ " . قَالَ نَعَمْ . قَالَ " فَمَا أَلْوَانُهَا " . قَالَ حُمْرٌ . قَالَ " فَهَلْ فِيهَا أَوْرَقُ " . قَالَ نَعَمْ إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا . قَالَ " أَنَّى أَتَاهَا ذَلِكَ " . قَالَ لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهَا . قَالَ " فَهَذَا لَعَلَّ عِرْقًا نَزَعَهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Абдулжаббор ибн ал-Ало ибн Абдулжаббор ал-Аттор ва Саид ибн Абдураҳмон ал-Махзумий ривоят қилди, улар: бизга Суфён, аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилдики), дедилар. У деди: Бану Фазорадан бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига келиб: «Эй Расулуллоҳ, хотиним қора бола туғди,» деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа,» деди. У: «Уларнинг ранглари қандай?» дедилар. У: «Қизил,» деди. У: «Уларнинг орасида кулранг (қорамтир) си борми?» дедилар. У: «Ҳа, уларнинг орасида кулранги бор,» деди. У: «Бу унга қаердан келди?» дедилар. У: «Эҳтимол, бирор томир (ирқ) уни шунга тортгандир,» деди. У: «Мана бунисини ҳам, эҳтимол, бирор томир (ирқ) тортгандир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ مَرْوَانَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " تَهَادَوْا فَإِنَّ الْهَدِيَّةَ تُذْهِبُ وَحَرَ الصَّدْرِ وَلاَ تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ شِقَّ فِرْسِنِ شَاةٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو مَعْشَرٍ اسْمُهُ نَجِيحٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Бизга Азҳар ибн Марвон ал-Басрий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Савў ривоят қилди, бизга Абу Маъшар, Саиддан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилдики), У: «Бир-бирингизга ҳадя қилинглар; чунки ҳадя кўкракдаги (ёмон ҳис — адоват) ни кетказади. Бир қўшни аёл ўз қўшниси (берган нарса) ни — гарчи қўйнинг туёғи (бир бўлаги) бўлса ҳам — ҳеч менсимасин,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Абу Маъшарнинг исми Нажиҳ бўлиб, Бану Ҳошимнинг мавлосидир; баъзи илм аҳли уни хотираси (суст) жиҳатидан танқид қилишган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُكْتِبُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَثَلُ الَّذِي يُعْطِي الْعَطِيَّةَ ثُمَّ يَرْجِعُ فِيهَا كَالْكَلْبِ أَكَلَ حَتَّى إِذَا شَبِعَ قَاءَ ثُمَّ عَادَ فَرَجَعَ فِي قَيْئِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Аҳмад ибн Манииъ ривоят қилди, у деди: бизга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ ривоят қилди, у деди: бизга Ҳусайн ал-Муктиб ривоят қилди, у Амр ибн Шуайбдан, у Товусдан, у Ибн Умар (розияллаҳу анҳумо)дан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бир нарса ҳадя қилиб, сўнг уни қайтариб оладиган кишининг мисоли худди еган, тўйгач қусган, сўнг қайтиб қусганини ейдиган итга ўхшайди,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу бобда Ибн Аббос ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор).
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنِي طَاوُسٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ يَرْفَعَانِ الْحَدِيثَ قَالَ " لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً ثُمَّ يَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ وَمَثَلُ الَّذِي يُعْطِي الْعَطِيَّةَ ثُمَّ يَرْجِعُ فِيهَا كَمَثَلِ الْكَلْبِ أَكَلَ حَتَّى إِذَا شَبِعَ قَاءَ ثُمَّ عَادَ فِي قَيْئِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ يَحِلُّ لِمَنْ وَهَبَ هِبَةً أَنْ يَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِيمَا أَعْطَى وَلَدَهُ . وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди, у Ҳусайн ал-Муаллимдан, у Амр ибн Шуайбдан (ривоят қилди), менга Товус ривоят қилди, у Ибн Умар ва Ибн Аббосдан, улар ҳадисни марфуъ қилиб (Набийга кўтариб) келтирдилар: «Кишига ҳадя бериб, сўнг уни қайтариб олиши ҳалол эмас, фақат ота ўз фарзандига берганини (қайтариб олиши мустасно). Ҳадя бериб, сўнг уни қайтариб оладиган кишининг мисоли худди еган, тўйгач қусган, сўнг қусганини ейдиган итнинг мисолидир,» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Шофеий деди: бировга ҳадя қилган кишига уни қайтариб олиши ҳалол эмас, фақат ота мустасно — у ўз фарзандига берганини қайтариб олиши мумкин. У шу ҳадис билан далил келтирди.