حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِالشَّهَادَةِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا " .
Бизга ал-Ансорий ривоят қилди, бизга Маън ривоят қилди, бизга Молик ривоят қилди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмондан, у Абу Амра ал-Ансорийдан, у Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга гувоҳларнинг энг яхшиси ҳақида хабар бермайинми? У сўралмасдан олдин гувоҳлигини келтирадиган кишидир,» дедилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، نَحْوَهُ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عَمْرَةَ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَأَكْثَرُ النَّاسِ يَقُولُونَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ وَاخْتَلَفُوا عَلَى مَالِكٍ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي عَمْرَةَ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ ابْنِ أَبِي عَمْرَةَ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيُّ وَهَذَا أَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ غَيْرُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ أَيْضًا وَأَبُو عَمْرَةَ مَوْلَى زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ وَلَهُ حَدِيثُ الْغُلُولِ وَأَكْثَرُ النَّاسِ يَقُولُونَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ .
Бизга Аҳмад ибн ал-Ҳасан ривоят қилди, бизга Абдуллоҳ ибн Маслама Моликдан шунга ўхшаш ривоят қилди ва: «Ибн Абу Амра,» деди. (Абу Исо) деди: Бу ҳадис ҳасандир. Кўпчилик кишилар «Абдурраҳмон ибн Абу Амра» дейишади. Бу ҳадисни ривоят қилишда Молик ҳақида ихтилоф қилишган: баъзилари ундан «Абу Амрадан» деб ривоят қилган, баъзилари эса «Ибн Абу Амрадан» деб ривоят қилган — у Абдурраҳмон ибн Абу Амра ал-Ансорийдир, ва бу саҳиҳроқдир, чунки бу Молик ҳадисидан бошқа йўл билан ҳам Абдурраҳмон ибн Абу Амрадан, у Зайд ибн Холиддан ривоят қилинган. Ибн Абу Амрадан, у Зайд ибн Холиддан бу ҳадисдан бошқа ҳадис ҳам ривоят қилинган, у ҳам саҳиҳ ҳадисдир. Абу Амра Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийнинг озод қилган қулидир, ундан ғулул (ўлжа молини ўғирлаш) ҳадиси (ҳам ривоят қилинган). Кўпчилик кишилар «Абдурраҳмон ибн Абу Амра» дейишади.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ابْنُ بِنْتِ أَزْهَرَ السَّمَّانِ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " خَيْرُ الشُّهَدَاءِ مَنْ أَدَّى شَهَادَتَهُ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Бизга Бишр ибн Одам ибни бинти Азҳар ас-Саммон ривоят қилди, бизга Зайд ибн ал-Ҳубоб ривоят қилди, бизга Убай ибн Аббос ибн Саҳл ибн Саъд ривоят қилди, менга Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм ривоят қилди, менга Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ривоят қилди, менга Хорижа ибн Зайд ибн Собит ривоят қилди, менга Абдурраҳмон ибн Абу Амра ривоят қилди, менга Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Гувоҳларнинг энг яхшиси сўралмасдан олдин ўз гувоҳлигини адо этадиган кишидир,» деганларини эшитди. (Абу Исо) деди: Бу ҳадис бу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ زِيَادٍ الأَسَدِيِّ، عَنْ فَاتِكِ بْنِ فَضَالَةَ، عَنْ أَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ " يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُدِلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ إِشْرَاكًا بِاللَّهِ " . ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم : (وَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ ) . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ بْنِ زِيَادٍ وَاخْتَلَفُوا فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ زِيَادٍ . وَلاَ نَعْرِفُ لأَيْمَنَ بْنِ خُرَيْمٍ سَمَاعًا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилди, бизга Марвон ибн Муовия ривоят қилди, у Суфён ибн Зиёд ал-Асадийдан, у Фотик ибн Фазоладан, у Айман ибн Хураймдан (ривоят қилдики), Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хутба қилиб туриб: «Эй одамлар, ёлғон гувоҳлик Аллаҳга ширк келтиришга тенг қилинди,» дедилар. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бутларнинг ифлослигидан йироқ бўлинглар ва ёлғон сўздан йироқ бўлинглар,» (деган оятни) ўқидилар (Ҳаж сураси, 30). Абу Исо деди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Суфён ибн Зиёднинг ҳадиси орқалигина биламиз, бу ҳадисни Суфён ибн Зиёддан ривоят қилишда ихтилоф қилишган. Аймон ибн Хураймнинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (бевосита) эшитганини билмаймиз.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، وَهُوَ ابْنُ زِيَادٍ الْعُصْفُرِيُّ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ النُّعْمَانِ الأَسَدِيِّ، عَنْ خُرَيْمِ بْنِ فَاتِكٍ الأَسَدِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الصُّبْحِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَامَ قَائِمًا فَقَالَ " عُدِلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ بِالشِّرْكِ بِاللَّهِ " . ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ (وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ ) إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا عِنْدِي أَصَحُّ . وَخُرَيْمُ بْنُ فَاتِكٍ لَهُ صُحْبَةٌ وَقَدْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحَادِيثَ وَهُوَ مَشْهُورٌ .
Бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Убайд ривоят қилди, бизга Суфён — у Ибн Зиёд ал-Усфурийдир — ривоят қилди, у отасидан, у Ҳабиб ибн ан-Нуъмон ал-Асадийдан, у Хурайм ибн Фотик ал-Асадийдан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бомдод намозини ўқидилар ва ундан бўшаганларида тик туриб: «Ёлғон гувоҳлик Аллаҳга ширк келтиришга тенг қилинди,» деб уч марта айтдилар, сўнг бу оятни: «Ва ёлғон сўздан йироқ бўлинглар,» (деб) оят охиригача тиловат қилдилар (Ҳаж сураси, 30). Абу Исо деди: Бу менинг наздимда саҳиҳроқдир. Хурайм ибн Фотикнинг суҳбати (саҳобийлиги) бор, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳадислар ривоят қилган ва у машҳурдир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ " . قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَشَهَادَةُ الزُّورِ أَوْ قَوْلُ الزُّورِ " . قَالَ فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو .
Бизга Ҳумайд ибн Масъада ривоят қилди, бизга Бишр ибн ал-Муфаззал ривоят қилди, у ал-Журойрийдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан (ривоят қилдики), Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Сизларга энг катта гуноҳларнинг каттаси ҳақида хабар бермайинми?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Расулуллаҳ,» дедилар. (У): «Аллаҳга ширк келтириш, ота-онага оқ бўлиш ва ёлғон гувоҳлик,» ёки «ёлғон сўз,» дедилар. (Рови) деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) буни шу қадар такрорлардиларки, охири биз: «Кошки, жим бўлсалар эди,» дедик. Абу Исо деди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан (ҳам ривоят) бор.
حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثَلاَثًا ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ مِنْ بَعْدِهِمْ يَتَسَمَّنُونَ وَيُحِبُّونَ السِّمَنَ يُعْطُونَ الشَّهَادَةَ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلُوهَا " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الأَعْمَشِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ وَأَصْحَابُ الأَعْمَشِ إِنَّمَا رَوَوْا عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ .
Бизга Восил ибн Абдулаъло ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, у Али ибн Мудрикдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Имрон ибн Ҳусайндан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганларини эшитдим: «Одамларнинг энг яхшиси менинг авлодимдир, сўнг улардан кейингилар, сўнг улардан кейингилар, сўнг улардан кейингилар,» — (буни) уч марта (айтдилар) — «Сўнг улардан кейин бир қавм келадики, улар семиришади ва семизликни яхши кўришади, сўралмасдан олдин гувоҳлик беришади,» дедилар. Абу Исо деди: Бу ҳадис ал-Аъмашнинг Али ибн Мудрикдан (қилган) ҳадиси жиҳатидан ғарибдир, ал-Аъмашнинг шогирдлари эса ал-Аъмашдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Имрон ибн Ҳусайндан (деб) ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ يِسَافٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ . قَالَ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ " يُعْطُونَ الشَّهَادَةَ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلُوهَا " . إِنَّمَا يَعْنِي شَهَادَةَ الزُّورِ يَقُولُ يَشْهَدُ أَحَدُهُمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُسْتَشْهَدَ وَبَيَانُ هَذَا فِي [الحديث التالي]
Бизга Абу Аммор ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс ривоят қилди, бизга Вакииъ ривоят қилди, у ал-Аъмашдан, бизга Ҳилол ибн Ясоф ривоят қилди, у Имрон ибн Ҳусайндан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Ва бу Муҳаммад ибн Фузайлнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (Абу Исо) деди: Бу ҳадиснинг маъноси баъзи илм аҳли наздида — «Сўралмасдан олдин гувоҳлик беришади» (дегани) — аслида ёлғон гувоҳликни англатади; яъни улардан бири гувоҳликка чақирилмагани ҳолда гувоҳлик беради. Бунинг баёни [кейинги ҳадисда].
حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " خَيْرُ النَّاسِ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ يَفْشُو الْكَذِبُ حَتَّى يَشْهَدَ الرَّجُلُ وَلاَ يُسْتَشْهَدُ وَيَحْلِفُ الرَّجُلُ وَلاَ يُسْتَحْلَفُ " . وَمَعْنَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " خَيْرُ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا " . هُوَ عِنْدَنَا إِذَا أُشْهِدَ الرَّجُلُ عَلَى الشَّىْءِ أَنْ يُؤَدِّيَ شَهَادَتَهُ وَلاَ يَمْتَنِعَ مِنَ الشَّهَادَةِ هَكَذَا وَجْهُ الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . كَمُلَ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كِتَابُ الشَّهَادَاتِ وَيَلِيهِ كِتَابُ الزُّهْدِ
Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳадисида, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилиб), (Набий): «Одамларнинг энг яхшиси менинг авлодимдир, сўнг улардан кейингилар, сўнг улардан кейингилар, сўнг ёлғон ёйиладики, киши гувоҳликка чақирилмагани ҳолда гувоҳлик беради ва киши қасамга чорланмагани ҳолда қасам ичади,» дедилар. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг: «Гувоҳларнинг энг яхшиси сўралмасдан олдин гувоҳлигини келтирадиган кишидир,» деган ҳадисларининг маъноси бизнинг наздимизда шуки, киши бирор нарсага гувоҳ қилинганда ўз гувоҳлигини адо этиши ва гувоҳлик беришдан бош тортмаслигидир. Баъзи илм аҳли наздида ҳадиснинг маъноси ана шудир. Аллаҳга ҳамд билан Шаҳодатлар китоби тугади, ундан кейин Зуҳд китоби келади.