حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ دَيْلَمَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ كَانَ الْيَهُودُ يَتَعَاطَسُونَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَرْجُونَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ يَرْحَمُكُمُ اللَّهُ . فَيَقُولُ " يَهْدِيكُمُ اللَّهُ وَيُصْلِحُ بَالَكُمْ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي أَيُّوبَ وَسَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилди, у деди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Ҳаким ибн Дайламдан, у Абу Бурда ибн Абу Мусодан, у Абу Мусодан (ривоят қилиб) дедики: Яҳудийлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида, у киши уларга «Ярҳамукумуллаҳ (Аллаҳ сизларга раҳм қилсин)» дейишини умид қилиб, атайлаб акса урар эдилар. У эса: «Яҳдикумуллаҳу ва юслиҳу балакум (Аллаҳ сизларни ҳидоят қилсин ва ҳолингизни ислоҳ қилсин),» дер эдилар. Бу бобда Али, Абу Айюб, Солим ибн Убайд, Абдуллаҳ ибн Жаъфар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ، أَنَّهُ كَانَ مَعَ الْقَوْمِ فِي سَفَرٍ فَعَطَسَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَقَالَ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمِّكَ فَكَأَنَّ الرَّجُلَ وَجِدَ فِي نَفْسِهِ فَقَالَ أَمَا إِنِّي لَمْ أَقُلْ إِلاَّ مَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَطَسَ رَجُلٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " عَلَيْكَ وَعَلَى أُمِّكَ إِذَا عَطَسَ أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَلْيَقُلْ لَهُ مَنْ يَرُدُّ عَلَيْهِ يَرْحَمُكَ اللَّهُ وَلْيَقُلْ يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ اخْتَلَفُوا فِي رِوَايَتِهِ عَنْ مَنْصُورٍ وَقَدْ أَدْخَلُوا بَيْنَ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ وَسَالِمٍ رَجُلاً .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Аҳмад аз-Зубайрий ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ривоят қилди, Мансурдан, у Ҳилол ибн Ясофдан, у Солим ибн Убайддан (ривоят қилдики): У бир гуруҳ одамлар билан сафарда эди. Шунда гуруҳдан бир киши акса урди-да: «Ассаламу алайкум,» деди. У (Солим): «Алайка ва ала уммик (сенга ва онангга),» деди. Гўё бу кишига (бу жавоб) малол келгандай бўлди. Шунда у (Солим): «Билингки, мен фақат Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) айтганидек айтдим, холос: бир киши Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳузурида акса уриб: ‹Ассаламу алайкум,› деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Алайка ва ала уммик (сенга ва онангга). Бирингиз акса урганда: «Алҳамдулиллаҳи Роббил-оламин (Оламлар Робби Аллаҳга ҳамд бўлсин),» десин. Унга жавоб қайтарувчи эса: «Ярҳамукаллаҳ (Аллаҳ сенга раҳм қилсин),» десин. Сўнг у: «Яғфируллаҳу лана ва лакум (Аллаҳ бизни ҳам, сизларни ҳам мағфират қилсин),» десин,› дедилар,» деди. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадисни Мансурдан ривоят қилишда ихтилоф қилишган: Ҳилол ибн Ясоф ва Солим ўртасига бир кишини киритишган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَخِيهِ، عِيسَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا عَطَسَ أَحَدُكُمْ فَلْيَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَلْيَقُلِ الَّذِي يَرُدُّ عَلَيْهِ يَرْحَمُكَ اللَّهُ وَلْيَقُلْ هُوَ يَهْدِيكُمُ اللَّهُ وَيُصْلِحُ بَالَكُمْ " .
Бизга Маҳмуд ибн Ғайлон ривоят қилди, у деди: бизга Абу Довуд ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба хабар берди, у деди: менга Ибн Абу Лайли хабар берди, акаси Исо ибн Абдурраҳмондан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлидан, у Абу Айюбдан (ривоят қилдики): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Бирингиз акса урганда: ‹Алҳамдулиллаҳи ала кулли ҳол (Ҳар ҳолатда Аллаҳга ҳамд бўлсин),› десин. Унга жавоб қайтарувчи эса: ‹Ярҳамукаллаҳ (Аллаҳ сенга раҳм қилсин),› десин. Сўнг у (акса урган киши): ‹Яҳдикумуллаҳу ва юслиҳу балакум (Аллаҳ сизларни ҳидоят қилсин ва ҳолингизни ислоҳ қилсин),› десин,» дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ . قَالَ هَكَذَا رَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَكَانَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى يَضْطَرِبُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ أَحْيَانًا عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ أَحْيَانًا عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанна ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, у деди: бизга Шуъба, Ибн Абу Лайладан, шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди. У (Термизий) деди: Шуъба бу ҳадисни Ибн Абу Лайладан, у Абу Айюбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шундай ривоят қилган. Ибн Абу Лайла бу ҳадисда изчил бўлмасди: баъзан «Абу Айюбдан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан» дерди, баъзан эса «Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан» дерди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الثَّقَفِيُّ الْمَرْوَزِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَخِيهِ، عِيسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ .
Бизга Муҳаммад ибн Башшор ва Муҳаммад ибн Яҳё ас-Сақафий ал-Марвазий ривоят қилиб, иккаласи деди: бизга Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Ибн Абу Лайладан, у акаси Ийсодан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Алидан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшашини ривоят қилди.