Қуръан етти ҳарфда нозил бўлгани

Qiroat kitobi · 2 ҳадис

باب مَا جَاءَ أَنَّ الْقُرْآنُ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ مَرَرْتُ بِهِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَنَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَمَّا سَلَّمَ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا فَقَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي تَقْرَؤُهَا ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ بِالْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ ‏.‏

Бизга ал-Ҳасан ибн Али ал-Халлол ва бошқа бир неча киши ривоят қилиб, улар дедилар: бизга Абдурраззоқ ривоят қилиб, бизга Маъмар хабар бериб, у аз-Зуҳрийдан, у Урва ибн аз-Зубайрдан, у ал-Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Абд ал-Қорийдан (ривоят қилдики), бу иккиси унга хабар беришларича, улар Умар ибнул-Хаттоб (розияллаҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдилар: мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг ёнидан ўтдим, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ҳаётликларида Фурқон сурасини ўқиётган эди. Мен унинг қироатига қулоқ солдим ва у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга ўқитмаган кўплаб ҳарфлар (қироатлар) билан ўқиётганини (эшитдим). Мен намознинг ўзида унга ташланай деб қолдим, аммо у салом бергунича кутиб турдим. Салом берганида, ридосидан тутиб олдим ва: «Сен ўқиётганингни эшитганим бу сурани сенга ким ўқитди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқитдилар,» деди. (Умар) деди: мен унга: «Ёлғон айтдинг! Аллаҳга қасамки, менга сен ўқиётган бу сурани Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқитганлар,» дедим. Шунда мен уни етаклаб Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдиларига олиб бордим ва: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен буни Фурқон сурасини сиз менга ўқитмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки Фурқон сурасини менга сиз ўқитгансиз,» дедим. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом,» дедилар. У эса мен эшитган қироатни ўқиб берди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шу тарзда нозил қилинган,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ўқи, эй Умар,» дедилар. Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўқитган қироат билан ўқидим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шу тарзда нозил қилинган,» дедилар. Сўнг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Албатта бу Қуръан етти ҳарф (қироат) билан нозил қилинган, бас, ундан осон бўлганини ўқинглар,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас аз-Зуҳрийдан шу иснод билан бунга ўхшашини ривоят қилган, фақат унда ал-Мисвар ибн Махрамани зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، قَالَ لَقِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِبْرِيلَ فَقَالَ ‏ "‏ يَا جِبْرِيلُ إِنِّي بُعِثْتُ إِلَى أُمَّةٍ أُمِّيِّينَ مِنْهُمُ الْعَجُوزُ وَالشَّيْخُ الْكَبِيرُ وَالْغُلاَمُ وَالْجَارِيَةُ وَالرَّجُلُ الَّذِي لَمْ يَقْرَأْ كِتَابًا قَطُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ وَأُمِّ أَيُّوبَ وَهِيَ امْرَأَةُ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ وَسَمُرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي جُهَيْمِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الصِّمَّةِ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Маниъ ривоят қилиб, у деди: бизга ал-Ҳасан ибн Мусо ривоят қилиб, у деди: бизга Шайбон ривоят қилиб, у Осимдан, у Зирр ибн Ҳубайш дан, у Убай ибн Каъбдан (ривоят қилдики), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Жибрилни учратиб: «Эй Жибрил, мен саводсиз бир умматга юборилдим. Уларнинг орасида кампир, кекса чол, ўғил бола, қиз бола ва ҳеч қачон китоб ўқимаган киши бор,» дедилар. У: «Эй Муҳаммад, албатта Қуръан етти ҳарф (қироат) билан нозил қилинган,» деди. Бу бобда Умар, Ҳузайфа ибнул-Ямон, Умму Айюб — у Абу Айюб ал-Ансорийнинг хотини — Самура, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Абу Жуҳайм ибнул-Ҳорис ибнис-Симма, Амр ибнул-Ос ва Абу Бакрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо (Термизий) деди: бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у бир неча йўл билан Убай ибн Каъбдан ривоят қилинган.