وَحَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ بِالظَّهِيرَةِ صَحْوًا لَيْسَ مَعَهَا سَحَابٌ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ صَحْوًا لَيْسَ فِيهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " مَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ لِيَتَّبِعْ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . فَلاَ يَبْقَى أَحَدٌ كَانَ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الأَصْنَامِ وَالأَنْصَابِ إِلاَّ يَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ وَغُبَّرِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَيُدْعَى الْيَهُودُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ عُزَيْرَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ كَذَبْتُمْ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ فَمَاذَا تَبْغُونَ قَالُوا عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى النَّارِ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ . ثُمَّ يُدْعَى النَّصَارَى فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ لَهُمْ كَذَبْتُمْ . مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ . فَيُقَالُ لَهُمْ مَاذَا تَبْغُونَ فَيَقُولُونَ عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . - قَالَ - فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ أَتَاهُمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى فِي أَدْنَى صُورَةٍ مِنَ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا . قَالَ فَمَا تَنْتَظِرُونَ تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . قَالُوا يَا رَبَّنَا فَارَقْنَا النَّاسَ فِي الدُّنْيَا أَفْقَرَ مَا كُنَّا إِلَيْهِمْ وَلَمْ نُصَاحِبْهُمْ . فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ لاَ نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا - مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمْ لَيَكَادُ أَنْ يَنْقَلِبَ . فَيَقُولُ هَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ آيَةٌ فَتَعْرِفُونَهُ بِهَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ . فَيُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ فَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ لِلَّهِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِلاَّ أَذِنَ اللَّهُ لَهُ بِالسُّجُودِ وَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ اتِّقَاءً وَرِيَاءً إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ ظَهْرَهُ طَبَقَةً وَاحِدَةً كُلَّمَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ خَرَّ عَلَى قَفَاهُ . ثُمَّ يَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ وَقَدْ تَحَوَّلَ فِي صُورَتِهِ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ وَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ قَالَ " دَحْضٌ مَزِلَّةٌ . فِيهِ خَطَاطِيفُ وَكَلاَلِيبُ وَحَسَكٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ . حَتَّى إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ . فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ . فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ . فَيَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ نِصْفِ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا أَحَدًا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا " . وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَقُولُ إِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي بِهَذَا الْحَدِيثِ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} " فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ شَفَعَتِ الْمَلاَئِكَةُ وَشَفَعَ النَّبِيُّونَ وَشَفَعَ الْمُؤْمِنُونَ وَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ فَيُخْرِجُ مِنْهَا قَوْمًا لَمْ يَعْمَلُوا خَيْرًا قَطُّ قَدْ عَادُوا حُمَمًا فَيُلْقِيهِمْ فِي نَهْرٍ فِي أَفْوَاهِ الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ نَهْرُ الْحَيَاةِ فَيَخْرُجُونَ كَمَا تَخْرُجُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ أَلاَ تَرَوْنَهَا تَكُونُ إِلَى الْحَجَرِ أَوْ إِلَى الشَّجَرِ مَا يَكُونُ إِلَى الشَّمْسِ أُصَيْفِرُ وَأُخَيْضِرُ وَمَا يَكُونُ مِنْهَا إِلَى الظِّلِّ يَكُونُ أَبْيَضَ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّكَ كُنْتَ تَرْعَى بِالْبَادِيَةِ قَالَ " فَيَخْرُجُونَ كَاللُّؤْلُؤِ فِي رِقَابِهِمُ الْخَوَاتِمُ يَعْرِفُهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ هَؤُلاَءِ عُتَقَاءُ اللَّهِ الَّذِينَ أَدْخَلَهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ خَيْرٍ قَدَّمُوهُ ثُمَّ يَقُولُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَمَا رَأَيْتُمُوهُ فَهُوَ لَكُمْ . فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ . فَيَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا فَيَقُولُونَ يَا رَبَّنَا أَىُّ شَىْءٍ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا . فَيَقُولُ رِضَاىَ فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا " .
Абу Саъид ал-Худрий (ривоят қилди): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида баъзи одамлар: "Эй Расулуллаҳ, қиёмат куни Роббимизни кўрадимизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Ҳа" деди. "Қуёшни пешин пайтида — булут йўқ, очиқ (осмонда) — кўришда (бир-бирингизга) ҳалақит берасизми? Ва тўлиб турган кечасидаги ойни — булут йўқ, очиқ (осмонда) — кўришда ҳалақит берасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қиёмат куни Аллаҳ — табарака ва таоло — ни кўришда сиз фақат ана ўшал иккисидан бирини кўришда (қийналган)дек (қийналасиз). Қиёмат куни бўлганида бир мунодий нидо қилади: ‹Ҳар бир уммат ўзи ибодат қилган нарсага эргашсин› (деб). Бас Аллаҳдан — субҳанаҳу — бошқага — бутлардан, ҳайкаллардан — ибодат қилган ҳеч ким қолмайди, ҳаммаси дўзахга тушади; то Аллаҳга ибодат қилган — яхши ёки ёмон (ҳар ким) ва аҳли китобнинг (қолган) қолдиқларидан бошқа ҳеч ким қолмагунча. Бас яҳудийлар чақирилади ва уларга: ‹Нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Узайр ибнуллаҳ (Аллаҳнинг ўғли)га ибодат қилар эдик› дейдилар. (Уларга): ‹Ёлғон айтдингиз; Аллаҳ на хотин, на бола тутган; бас нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Ташна бўлдик, эй Роббимиз, бизни суғор› дейдилар. Бас уларга (дўзахга): ‹Келмайсизми?› деб ишора қилинади; улар дўзахга — гўё сароб каби, бир-бирини янчиб турган (ҳолда) — тўпланади; бас дўзахга тушадилар. Кейин насронийлар чақирилади ва уларга: ‹Нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Масиҳ ибнуллаҳ (Аллаҳнинг ўғли)га ибодат қилар эдик› дейдилар. Уларга: ‹Ёлғон айтдингиз; Аллаҳ на хотин, на бола тутган› дейилади. Уларга: ‹Нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Ташна бўлдик, эй Роббимиз, бизни суғор› дейдилар. Бас уларга: ‹Келмайсизми?› деб ишора қилинади; улар жаҳаннамга — гўё сароб каби, бир-бирини янчиб турган (ҳолда) — тўпланади; бас дўзахга тушадилар; то Аллаҳга ибодат қилган — яхши ёки ёмон (ҳар ким)дан бошқа ҳеч ким қолмагунча. Бас уларга оламларнинг Робби — субҳанаҳу ва таоло — улар Уни (аввал) кўрган суратидан энг яқин (ўхшаш) бир суратда келади. (Набий айтди:) ‹Нима(ни) кутяпсиз? Ҳар бир уммат ўзи ибодат қилган нарсага эргашсин› дейилади. Улар: ‹Эй Роббимиз, биз дунёда одамлардан — уларга энг муҳтож бўлган пайтимизда — ажралдик (уларга шерик бўлмадик) ва улар билан суҳбат қурмадик› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз; биз Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмаймиз› дейдилар — икки ёки уч марта — ҳатто баъзилари (Ҳақдан) қайтиб кетишга яқин қолади. (Аллаҳ): ‹Сизлар билан У(нинг) орасида бир белги (аломат) борми — уни шу билан танийсизми?› дейди. Улар: ‹Ҳа› дейдилар. Бас соқ (болдир) очилади (Аллаҳ Ўз улуғлигини намоён қилади); бас ўзининг ихтиёри билан Аллаҳга сажда қилувчи бўлган ҳеч ким қолмайдики, илла Аллаҳ унга саждага изн беради; ва (дунёда) қўрқиб ёки риё (кўз-кўз) учун сажда қилувчи бўлган ҳеч ким қолмайдики, илла Аллаҳ унинг орқасини бир текис (тахта) қилиб қўяди — ҳар қачон сажда қилмоқчи бўлса, гарданига (орқасига) йиқилади. Кейин улар бошларини кўтарадилар — (Аллаҳ) уларни аввал (биринчи марта) кўрган суратига айланган; бас: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен бизнинг Роббимизсан› дейдилар. Кейин жаҳаннам устига кўприк (жиср) қўйилади; шафоат ҳалол (жоиз) бўлади; ва улар: ‹Аллаҳумма, салом (қил), салом (қил)› дейдилар" деди. "Эй Расулуллаҳ, жиср (кўприк) нима?" дейилди. У: "Сирпанчиқ, тойдирадиган (жой); унда илгаклар, қармоқлар ва тиканлар бор — Наждда бўладиган, ‹саъдон› дейиладиган майда тикан каби; бас мўминлар (унинг устидан) — кўз юмиб очгандек, чақмоқдек, шамолдек, қушдек, яхши (зотли) отлар ва миниб кетувчилардек — ўтади; бас (баъзиси) нажот топган-омон (қолди), (баъзиси) тирналган-қўйиб юборилган, (баъзиси) жаҳаннам дўзахига тўпланган. То мўминлар дўзахдан халос бўлганларгача. Жоним қўлида бўлган Зот ила қасамки, сиздан ҳеч бирингиз қиёмат куни дўзахда бўлган биродарлари (ҳақи)ни Аллаҳдан ундириб олишда — мўминларнинг Аллаҳга (шу ҳақда ёлвориши)дан кўра кучлироқ ёлвормайди. Улар: ‹Роббимиз, улар биз билан рўза тутар, намоз ўқир ва ҳаж қилар эдилар› дейдилар. Уларга: ‹Танийдиганларингизни чиқаринглар› дейилади; бас уларнинг суратлари дўзахга ҳаром қилинади. Бас улар кўп халқни чиқарадилар — дўзах (баъзисининг) болдирининг ярмигача, (баъзисининг) тиззасигача (куйиб) олган. Кейин улар: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда (дўзахда) ҳеч ким қолмади› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида бир динор оғирлигида (миқдорида) яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда ҳеч кимни қолдирмадик› дейдилар. Кейин (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида ярим динор оғирлигида яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда ҳеч кимни қолдирмадик› дейдилар. Кейин (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида зарра оғирлигида яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, унда ҳеч қандай яхшилик (эгасини) қолдирмадик› дейдилар". Абу Саъид ал-Худрий: "Агар бу ҳадисда мени тасдиқламасангиз — хоҳласангиз, (шу оятни) ўқинглар: «Албатта Аллаҳ зарра оғирлигинча (ҳам) зулм қилмайди; агар (у) яхшилик бўлса, уни кўпайтиради ва Ўз ҳузуридан улуғ ажр беради»" дер эди. "Бас Аллаҳ — азза ва жалла: ‹Малаклар шафоат қилди, пайғамбарлар шафоат қилди, мўминлар шафоат қилди; фақат Арҳамур-роҳимин (раҳм қилгувчиларнинг энг раҳмлиси) қолди› дейди. Бас У дўзахдан бир ҳовуч (қабз) олади — ундан ҳеч қачон яхшилик қилмаган, (куйиб) кўмирдек бўлган бир қавмни чиқаради; уларни жаннат оғизларидаги (чеккасидаги) ‹наҳрул-ҳаёт (ҳаёт дарёси)› дейиладиган бир дарёга ташлайди; бас улар — сел оқизиб келган (лойқа) ичида доннинг униб чиқиши каби — чиқади. Уни (дон)ни кўрмайсизми — у тош ёки дарахт янида бўлади: қуёшга (қараган томони) сарғиш-яшилроқ, соя(га қараган томони) оқ бўлади" деди. Улар: "Эй Расулуллаҳ, гўё сен бадияда (чўлда) (чўпон бўлиб) қўй боқгандек (гапираяпсан)" дедилар. У: "Бас улар марварид каби чиқади; бўйнларида муҳрлар (белгилар) бор; жаннат аҳли уларни танийди — ‹Булар Аллаҳнинг озод қилганлари — Аллаҳ уларни ўзлари қилган бирор амалсиз, олдинга сурган бирор яхшиликсиз жаннатга киритди› (деб). Кейин (Аллаҳ): ‹Жаннатга киринглар; нимани кўрсангиз — у сизники› дейди. Улар: ‹Роббимиз, бизга оламлардан ҳеч кимга бермаган нарсани бердинг› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Сизлар учун Менинг ҳузуримда бундан ҳам афзалроқ (нарса) бор› дейди. Улар: ‹Эй Роббимиз, бундан ҳам афзалроқ нима (нарса) бўлади?› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Менинг ризолигим — бундан кейин сизлардан ҳеч қачон ғазабланмайман› дейди" деди.