حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ نَاسًا قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ . فَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى - فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ . فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . فَيَتَّبِعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ " . قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُجَازَى حَتَّى يُنَجَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ مِنِ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ . فَيُخْرَجُونَ مِنَ النَّارِ وَقَدِ امْتَحَشُوا فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ مِنْهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ وَهُوَ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا فَيَدْعُو اللَّهَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ . وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ . فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ لاَ تَسْأَلُنِي غَيْرَ الَّذِي أَعْطَيْتُكَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ لَهُ فَهَلْ عَسَيْتَ إِنْ أَعْطَيْتُكَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ . فَيُعطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا قَامَ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْخَيْرِ وَالسُّرُورِ فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ . فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ . فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ اللَّهُ مِنْهُ قَالَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ . فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ . فَيَسْأَلُ رَبَّهُ وَيَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ مِنْ كَذَا وَكَذَا حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ " . قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا . حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ .
Абу Ҳурайра хабар берди: Бир қанча одамлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: "Эй Расулуллаҳ, қиёмат куни Роббимизни кўрадимизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Тўлиб турган кечасидаги ойни кўришда (бир-бирингизга) ҳалақит берасизми (қийналасизми)?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қуёшни — унинг олдида булут бўлмаган пайтда — (кўришда) қийналасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта сизлар Уни шундай кўрасиз: Аллаҳ қиёмат куни одамларни жамлайди ва: ‹Ким бирор нарсага ибодат қилган бўлса — унга эргашсин› дейди. Бас қуёшга ибодат қилган киши қуёшга эргашади, ойга ибодат қилган киши ойга эргашади, тоғутларга (ботил маъбудларга) ибодат қилган киши тоғутларга эргашади; ва шу уммат — ичида мунофиқлари (билан) қолади. Бас Аллаҳ — табарака ва таоло — уларга, улар танийдиган суратидан бошқа бир суратда келади ва: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз; бу — бизнинг (турар) жойимиз — то бизга Роббимиз келгунча; Роббимиз келса, биз Уни таниймиз› дейдилар. Бас Аллаҳ — таоло — уларга, улар танийдиган суратида келади ва: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен бизнинг Роббимизсан› дейдилар ва Унга эргашадилар. Бас жаҳаннам устига Сирот (кўприк) қўйилади; мен ва менинг умматим — биринчи ўтувчи бўламиз; ўша куни пайғамбарлардан бошқа ҳеч ким сўзламайди; пайғамбарларнинг ўша кунги дуоси: ‹Аллаҳумма, салом (қил), салом (қил)› (бўлади). Жаҳаннамда саъдон (тиконли ўсимлик) тикани каби илгаклар (қармоқлар) бор — саъдонни кўрганмисиз?" деди. Улар: "Ҳа, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта у саъдон тикани кабидир; фақат унинг катталиги қанча эканини Аллаҳдан бошқа ҳеч ким билмайди; (улар) одамларни амалларига кўра илиб олади; улардан (баъзиси) — мўмин — ўз амали билан (нажот топиб) қолади; улардан (баъзиси) — жазо (кўриб), кейин нажот берилади. То Аллаҳ бандалар ўртасида ҳукм қилишдан бўшаб, дўзах аҳлидан хоҳлаганини Ўз раҳмати билан чиқаришни ирода қилганида — Малакларга, Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган — ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› дейдиган, Аллаҳ таоло унга раҳм қилишни ирода қилган кишиларни дўзахдан чиқаришни буюради. Бас уларни дўзахда танийдилар — уларни сажда изи билан танийдилар. Олов ибн Одамнинг (вужудининг ҳамма жойини) ейди — сажда изидан бошқа; Аллаҳ оловга сажда изини еишни ҳаром қилган. Бас уларни дўзахдан чиқарадилар — улар (аллақачон) куйиб (кўмирдек) бўлган; устиларига ҳаёт суви қуйилади; бас улар ундан — сел оқизиб келган (лойқа) ичида доннинг униб чиқиши каби — униб чиқади. Кейин Аллаҳ таоло бандалар ўртасидаги ҳукмдан бўшайди; ва бир киши — юзи дўзахга қараган ҳолда — қолади; у — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳли. У: ‹Эй Роббим, юзимни дўзахдан буриб қўй; чунки унинг ҳиди мени заҳарлади, алангаси мени куйдирди› дейди. Бас у Аллаҳга — Аллаҳ хоҳлаганча — дуо қилади. Кейин Аллаҳ — табарака ва таоло: ‹Агар буни сенга қилсам, ундан бошқасини сўрамайсанми?› дейди. У: ‹Сендан ундан бошқасини сўрамайман› дейди ва Роббига — Аллаҳ хоҳлаганча — аҳд-паймонлар беради. Бас Аллаҳ юзини дўзахдан буради. У жаннатга юзланиб, уни кўрганида — Аллаҳ хоҳлаганча — жим туради; кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигигача яқинлаштир› дейди. Аллаҳ унга: ‹Сен сенга берганимдан бошқасини Мендан сўрамасликка аҳд-паймонларингни бермадингми? Вой сенга, эй ибн Одам, қанчалар аҳдбузарсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим› дейди ва Аллаҳга дуо қилади — то У унга: ‹Агар буни сенга берсам, ундан бошқасини сўрамайсанми?› дегунча. У: ‹Йўқ, иззатингга қасам› дейди ва Роббига — Аллаҳ хоҳлаганча — аҳд-паймонлар беради. Бас У уни жаннат эшигигача яқинлаштиради. У жаннат эшигида турганида — жаннат унга очилиб (кенгайиб) кетади; у ундаги яхшилик ва сурур (шодлик)ни кўради; бас — Аллаҳ хоҳлаганча — жим туради; кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киритгин› дейди. Аллаҳ — табарака ва таоло — унга: ‹Сен сенга бергандан бошқасини сўрамасликка аҳд-паймонларингни бермадингми? Вой сенга, эй ибн Одам, қанчалар аҳдбузарсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим, мен Сенинг халқингнинг энг шақийси (бахтсизи) бўлиб қолмай› дейди. Бас у Аллаҳга дуо қилишда давом этади — то Аллаҳ — табарака ва таоло — ундан кулгунча. Аллаҳ ундан кулганида: ‹Жаннатга кир› дейди. У унга кирган пайтда, Аллаҳ унга: ‹Тила› дейди. Бас у Роббидан сўрайди ва тилайди — ҳатто Аллаҳ унга фалон-фалон (нарсаларни) эслатади — то ундаги тилаклар тугагунча. Аллаҳ таоло: ‹Бу сенга, ва у билан бирга шунча (яна)› дейди" деди. Ато ибн Язид: Абу Саъид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан бирга эди, унинг ҳадисидан ҳеч нарсани рад этмади — то Абу Ҳурайра: "Аллаҳ ўша кишига: ‹ва у билан бирга шунча (яна)›" деб айтганигача. Абу Саъид: "Ва у билан бирга ўн баробари, эй Абу Ҳурайра" деди. Абу Ҳурайра: "Мен фақат унинг: ‹Бу сенга, ва у билан бирга шунча (яна)› (деган) сўзини ёдда сақлаб қолдим" деди. Абу Саъид: "Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унинг: ‹Бу сенга, ва у билан бирга ўн баробари› (деган) сўзини ёдда сақлаб қолганимга гувоҳлик бераман" деди. Абу Ҳурайра: "Ва ўша киши — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳлидир" деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ اللَّيْثِيُّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُمَا أَنَّ النَّاسَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ مَعْنَى حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ .
Абу Ҳурайра уларга (Саъид ибн ал-Мусайяб ва Ато ибн Язидга) хабар берди: Одамлар Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: "Эй Расулуллаҳ, қиёмат куни Роббимизни кўрадимизми?" дедилар — ва ҳадисни Иброҳим ибн Саъд ҳадиси маъноси мисли келтирди.
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَذَكَرَ أَحَادِيثَ مِنْهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ أَدْنَى مَقْعَدِ أَحَدِكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ أَنْ يَقُولَ لَهُ تَمَنَّ . فَيَتَمَنَّى وَيَتَمَنَّى فَيَقُولُ لَهُ هَلْ تَمَنَّيْتَ فَيَقُولُ نَعَمْ . فَيَقُولُ لَهُ فَإِنَّ لَكَ مَا تَمَنَّيْتَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ " .
Ҳаммом ибн Мунаббиҳ айтди: Бу — Абу Ҳурайра бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган (нарсалар) — у (бир неча) ҳадисларни зикр қилди; улардан: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Албатта сиздан бировнинг жаннатдаги энг паст ўрни (шундай)ки, (Аллаҳ) унга: ‹Тила› дейди; у тилайди ва тилайди; (Аллаҳ) унга: ‹Тиладингми?› дейди; у: ‹Ҳа› дейди; (Аллаҳ) унга: ‹Бас сенга тилаган нарсанг бор, ва у билан бирга шунча (яна)› дейди" деди.
وَحَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ " . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ بِالظَّهِيرَةِ صَحْوًا لَيْسَ مَعَهَا سَحَابٌ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ صَحْوًا لَيْسَ فِيهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " مَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ كَمَا تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ أَحَدِهِمَا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ لِيَتَّبِعْ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . فَلاَ يَبْقَى أَحَدٌ كَانَ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الأَصْنَامِ وَالأَنْصَابِ إِلاَّ يَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ وَغُبَّرِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَيُدْعَى الْيَهُودُ فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ عُزَيْرَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ كَذَبْتُمْ مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ فَمَاذَا تَبْغُونَ قَالُوا عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى النَّارِ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ . ثُمَّ يُدْعَى النَّصَارَى فَيُقَالُ لَهُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ قَالُوا كُنَّا نَعْبُدُ الْمَسِيحَ ابْنَ اللَّهِ . فَيُقَالُ لَهُمْ كَذَبْتُمْ . مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ صَاحِبَةٍ وَلاَ وَلَدٍ . فَيُقَالُ لَهُمْ مَاذَا تَبْغُونَ فَيَقُولُونَ عَطِشْنَا يَا رَبَّنَا فَاسْقِنَا . - قَالَ - فَيُشَارُ إِلَيْهِمْ أَلاَ تَرِدُونَ فَيُحْشَرُونَ إِلَى جَهَنَّمَ كَأَنَّهَا سَرَابٌ يَحْطِمُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَيَتَسَاقَطُونَ فِي النَّارِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلاَّ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ بَرٍّ وَفَاجِرٍ أَتَاهُمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى فِي أَدْنَى صُورَةٍ مِنَ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا . قَالَ فَمَا تَنْتَظِرُونَ تَتْبَعُ كُلُّ أُمَّةٍ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ . قَالُوا يَا رَبَّنَا فَارَقْنَا النَّاسَ فِي الدُّنْيَا أَفْقَرَ مَا كُنَّا إِلَيْهِمْ وَلَمْ نُصَاحِبْهُمْ . فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ لاَ نُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا - مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا - حَتَّى إِنَّ بَعْضَهُمْ لَيَكَادُ أَنْ يَنْقَلِبَ . فَيَقُولُ هَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ آيَةٌ فَتَعْرِفُونَهُ بِهَا فَيَقُولُونَ نَعَمْ . فَيُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ فَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ لِلَّهِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ إِلاَّ أَذِنَ اللَّهُ لَهُ بِالسُّجُودِ وَلاَ يَبْقَى مَنْ كَانَ يَسْجُدُ اتِّقَاءً وَرِيَاءً إِلاَّ جَعَلَ اللَّهُ ظَهْرَهُ طَبَقَةً وَاحِدَةً كُلَّمَا أَرَادَ أَنْ يَسْجُدَ خَرَّ عَلَى قَفَاهُ . ثُمَّ يَرْفَعُونَ رُءُوسَهُمْ وَقَدْ تَحَوَّلَ فِي صُورَتِهِ الَّتِي رَأَوْهُ فِيهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . ثُمَّ يُضْرَبُ الْجِسْرُ عَلَى جَهَنَّمَ وَتَحِلُّ الشَّفَاعَةُ وَيَقُولُونَ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ " . قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْجِسْرُ قَالَ " دَحْضٌ مَزِلَّةٌ . فِيهِ خَطَاطِيفُ وَكَلاَلِيبُ وَحَسَكٌ تَكُونُ بِنَجْدٍ فِيهَا شُوَيْكَةٌ يُقَالُ لَهَا السَّعْدَانُ فَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ كَطَرْفِ الْعَيْنِ وَكَالْبَرْقِ وَكَالرِّيحِ وَكَالطَّيْرِ وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ فَنَاجٍ مُسَلَّمٌ وَمَخْدُوشٌ مُرْسَلٌ وَمَكْدُوسٌ فِي نَارِ جَهَنَّمَ . حَتَّى إِذَا خَلَصَ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ النَّارِ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ بِأَشَدَّ مُنَاشَدَةً لِلَّهِ فِي اسْتِقْصَاءِ الْحَقِّ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لإِخْوَانِهِمُ الَّذِينَ فِي النَّارِ يَقُولُونَ رَبَّنَا كَانُوا يَصُومُونَ مَعَنَا وَيُصَلُّونَ وَيَحُجُّونَ . فَيُقَالُ لَهُمْ أَخْرِجُوا مَنْ عَرَفْتُمْ . فَتُحَرَّمُ صُوَرُهُمْ عَلَى النَّارِ فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثيرًا قَدْ أَخَذَتِ النَّارُ إِلَى نِصْفِ سَاقَيْهِ وَإِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا مَا بَقِيَ فِيهَا أَحَدٌ مِمَّنْ أَمَرْتَنَا بِهِ . فَيَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا أَحَدًا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ نِصْفِ دِينَارٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا مِمَّنْ أَمَرْتَنَا أَحَدًا . ثُمَّ يَقُولُ ارْجِعُوا فَمَنْ وَجَدْتُمْ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ فَأَخْرِجُوهُ . فَيُخْرِجُونَ خَلْقًا كَثِيرًا ثُمَّ يَقُولُونَ رَبَّنَا لَمْ نَذَرْ فِيهَا خَيْرًا " . وَكَانَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ يَقُولُ إِنْ لَمْ تُصَدِّقُونِي بِهَذَا الْحَدِيثِ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا} " فَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ شَفَعَتِ الْمَلاَئِكَةُ وَشَفَعَ النَّبِيُّونَ وَشَفَعَ الْمُؤْمِنُونَ وَلَمْ يَبْقَ إِلاَّ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَيَقْبِضُ قَبْضَةً مِنَ النَّارِ فَيُخْرِجُ مِنْهَا قَوْمًا لَمْ يَعْمَلُوا خَيْرًا قَطُّ قَدْ عَادُوا حُمَمًا فَيُلْقِيهِمْ فِي نَهْرٍ فِي أَفْوَاهِ الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ نَهْرُ الْحَيَاةِ فَيَخْرُجُونَ كَمَا تَخْرُجُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ أَلاَ تَرَوْنَهَا تَكُونُ إِلَى الْحَجَرِ أَوْ إِلَى الشَّجَرِ مَا يَكُونُ إِلَى الشَّمْسِ أُصَيْفِرُ وَأُخَيْضِرُ وَمَا يَكُونُ مِنْهَا إِلَى الظِّلِّ يَكُونُ أَبْيَضَ " . فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَأَنَّكَ كُنْتَ تَرْعَى بِالْبَادِيَةِ قَالَ " فَيَخْرُجُونَ كَاللُّؤْلُؤِ فِي رِقَابِهِمُ الْخَوَاتِمُ يَعْرِفُهُمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ هَؤُلاَءِ عُتَقَاءُ اللَّهِ الَّذِينَ أَدْخَلَهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ خَيْرٍ قَدَّمُوهُ ثُمَّ يَقُولُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَمَا رَأَيْتُمُوهُ فَهُوَ لَكُمْ . فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ . فَيَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا فَيَقُولُونَ يَا رَبَّنَا أَىُّ شَىْءٍ أَفْضَلُ مِنْ هَذَا . فَيَقُولُ رِضَاىَ فَلاَ أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا " .
Абу Саъид ал-Худрий (ривоят қилди): Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) замонида баъзи одамлар: "Эй Расулуллаҳ, қиёмат куни Роббимизни кўрадимизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Ҳа" деди. "Қуёшни пешин пайтида — булут йўқ, очиқ (осмонда) — кўришда (бир-бирингизга) ҳалақит берасизми? Ва тўлиб турган кечасидаги ойни — булут йўқ, очиқ (осмонда) — кўришда ҳалақит берасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қиёмат куни Аллаҳ — табарака ва таоло — ни кўришда сиз фақат ана ўшал иккисидан бирини кўришда (қийналган)дек (қийналасиз). Қиёмат куни бўлганида бир мунодий нидо қилади: ‹Ҳар бир уммат ўзи ибодат қилган нарсага эргашсин› (деб). Бас Аллаҳдан — субҳанаҳу — бошқага — бутлардан, ҳайкаллардан — ибодат қилган ҳеч ким қолмайди, ҳаммаси дўзахга тушади; то Аллаҳга ибодат қилган — яхши ёки ёмон (ҳар ким) ва аҳли китобнинг (қолган) қолдиқларидан бошқа ҳеч ким қолмагунча. Бас яҳудийлар чақирилади ва уларга: ‹Нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Узайр ибнуллаҳ (Аллаҳнинг ўғли)га ибодат қилар эдик› дейдилар. (Уларга): ‹Ёлғон айтдингиз; Аллаҳ на хотин, на бола тутган; бас нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Ташна бўлдик, эй Роббимиз, бизни суғор› дейдилар. Бас уларга (дўзахга): ‹Келмайсизми?› деб ишора қилинади; улар дўзахга — гўё сароб каби, бир-бирини янчиб турган (ҳолда) — тўпланади; бас дўзахга тушадилар. Кейин насронийлар чақирилади ва уларга: ‹Нима(га) ибодат қилар эдингиз?› дейилади. Улар: ‹Биз Масиҳ ибнуллаҳ (Аллаҳнинг ўғли)га ибодат қилар эдик› дейдилар. Уларга: ‹Ёлғон айтдингиз; Аллаҳ на хотин, на бола тутган› дейилади. Уларга: ‹Нима истайсиз?› дейилади. Улар: ‹Ташна бўлдик, эй Роббимиз, бизни суғор› дейдилар. Бас уларга: ‹Келмайсизми?› деб ишора қилинади; улар жаҳаннамга — гўё сароб каби, бир-бирини янчиб турган (ҳолда) — тўпланади; бас дўзахга тушадилар; то Аллаҳга ибодат қилган — яхши ёки ёмон (ҳар ким)дан бошқа ҳеч ким қолмагунча. Бас уларга оламларнинг Робби — субҳанаҳу ва таоло — улар Уни (аввал) кўрган суратидан энг яқин (ўхшаш) бир суратда келади. (Набий айтди:) ‹Нима(ни) кутяпсиз? Ҳар бир уммат ўзи ибодат қилган нарсага эргашсин› дейилади. Улар: ‹Эй Роббимиз, биз дунёда одамлардан — уларга энг муҳтож бўлган пайтимизда — ажралдик (уларга шерик бўлмадик) ва улар билан суҳбат қурмадик› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз; биз Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмаймиз› дейдилар — икки ёки уч марта — ҳатто баъзилари (Ҳақдан) қайтиб кетишга яқин қолади. (Аллаҳ): ‹Сизлар билан У(нинг) орасида бир белги (аломат) борми — уни шу билан танийсизми?› дейди. Улар: ‹Ҳа› дейдилар. Бас соқ (болдир) очилади (Аллаҳ Ўз улуғлигини намоён қилади); бас ўзининг ихтиёри билан Аллаҳга сажда қилувчи бўлган ҳеч ким қолмайдики, илла Аллаҳ унга саждага изн беради; ва (дунёда) қўрқиб ёки риё (кўз-кўз) учун сажда қилувчи бўлган ҳеч ким қолмайдики, илла Аллаҳ унинг орқасини бир текис (тахта) қилиб қўяди — ҳар қачон сажда қилмоқчи бўлса, гарданига (орқасига) йиқилади. Кейин улар бошларини кўтарадилар — (Аллаҳ) уларни аввал (биринчи марта) кўрган суратига айланган; бас: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен бизнинг Роббимизсан› дейдилар. Кейин жаҳаннам устига кўприк (жиср) қўйилади; шафоат ҳалол (жоиз) бўлади; ва улар: ‹Аллаҳумма, салом (қил), салом (қил)› дейдилар" деди. "Эй Расулуллаҳ, жиср (кўприк) нима?" дейилди. У: "Сирпанчиқ, тойдирадиган (жой); унда илгаклар, қармоқлар ва тиканлар бор — Наждда бўладиган, ‹саъдон› дейиладиган майда тикан каби; бас мўминлар (унинг устидан) — кўз юмиб очгандек, чақмоқдек, шамолдек, қушдек, яхши (зотли) отлар ва миниб кетувчилардек — ўтади; бас (баъзиси) нажот топган-омон (қолди), (баъзиси) тирналган-қўйиб юборилган, (баъзиси) жаҳаннам дўзахига тўпланган. То мўминлар дўзахдан халос бўлганларгача. Жоним қўлида бўлган Зот ила қасамки, сиздан ҳеч бирингиз қиёмат куни дўзахда бўлган биродарлари (ҳақи)ни Аллаҳдан ундириб олишда — мўминларнинг Аллаҳга (шу ҳақда ёлвориши)дан кўра кучлироқ ёлвормайди. Улар: ‹Роббимиз, улар биз билан рўза тутар, намоз ўқир ва ҳаж қилар эдилар› дейдилар. Уларга: ‹Танийдиганларингизни чиқаринглар› дейилади; бас уларнинг суратлари дўзахга ҳаром қилинади. Бас улар кўп халқни чиқарадилар — дўзах (баъзисининг) болдирининг ярмигача, (баъзисининг) тиззасигача (куйиб) олган. Кейин улар: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда (дўзахда) ҳеч ким қолмади› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида бир динор оғирлигида (миқдорида) яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда ҳеч кимни қолдирмадик› дейдилар. Кейин (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида ярим динор оғирлигида яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, бизга буюрганларингдан унда ҳеч кимни қолдирмадик› дейдилар. Кейин (Аллаҳ): ‹Қайтинглар; кимнинг қалбида зарра оғирлигида яхшилик топсангиз — уни чиқаринглар› дейди. Бас улар кўп халқни чиқарадилар. Кейин: ‹Роббимиз, унда ҳеч қандай яхшилик (эгасини) қолдирмадик› дейдилар". Абу Саъид ал-Худрий: "Агар бу ҳадисда мени тасдиқламасангиз — хоҳласангиз, (шу оятни) ўқинглар: «Албатта Аллаҳ зарра оғирлигинча (ҳам) зулм қилмайди; агар (у) яхшилик бўлса, уни кўпайтиради ва Ўз ҳузуридан улуғ ажр беради»" дер эди. "Бас Аллаҳ — азза ва жалла: ‹Малаклар шафоат қилди, пайғамбарлар шафоат қилди, мўминлар шафоат қилди; фақат Арҳамур-роҳимин (раҳм қилгувчиларнинг энг раҳмлиси) қолди› дейди. Бас У дўзахдан бир ҳовуч (қабз) олади — ундан ҳеч қачон яхшилик қилмаган, (куйиб) кўмирдек бўлган бир қавмни чиқаради; уларни жаннат оғизларидаги (чеккасидаги) ‹наҳрул-ҳаёт (ҳаёт дарёси)› дейиладиган бир дарёга ташлайди; бас улар — сел оқизиб келган (лойқа) ичида доннинг униб чиқиши каби — чиқади. Уни (дон)ни кўрмайсизми — у тош ёки дарахт янида бўлади: қуёшга (қараган томони) сарғиш-яшилроқ, соя(га қараган томони) оқ бўлади" деди. Улар: "Эй Расулуллаҳ, гўё сен бадияда (чўлда) (чўпон бўлиб) қўй боқгандек (гапираяпсан)" дедилар. У: "Бас улар марварид каби чиқади; бўйнларида муҳрлар (белгилар) бор; жаннат аҳли уларни танийди — ‹Булар Аллаҳнинг озод қилганлари — Аллаҳ уларни ўзлари қилган бирор амалсиз, олдинга сурган бирор яхшиликсиз жаннатга киритди› (деб). Кейин (Аллаҳ): ‹Жаннатга киринглар; нимани кўрсангиз — у сизники› дейди. Улар: ‹Роббимиз, бизга оламлардан ҳеч кимга бермаган нарсани бердинг› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Сизлар учун Менинг ҳузуримда бундан ҳам афзалроқ (нарса) бор› дейди. Улар: ‹Эй Роббимиз, бундан ҳам афзалроқ нима (нарса) бўлади?› дейдилар. (Аллаҳ): ‹Менинг ризолигим — бундан кейин сизлардан ҳеч қачон ғазабланмайман› дейди" деди.
قَالَ مُسْلِمٌ قَرَأْتُ عَلَى عِيسَى بْنِ حَمَّادٍ زُغْبَةَ الْمِصْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي الشَّفَاعَةِ وَقُلْتُ لَهُ أُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْكَ أَنَّكَ سَمِعْتَ مِنَ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ فَقَالَ نَعَمْ . قُلْتُ لِعِيسَى بْنِ حَمَّادٍ أَخْبَرَكُمُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَرَى رَبَّنَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ إِذَا كَانَ يَوْمٌ صَحْوٌ " . قُلْنَا لاَ . وَسُقْتُ الْحَدِيثَ حَتَّى انْقَضَى آخِرُهُ وَهُوَ نَحْوُ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ . وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ بِغَيْرِ عَمَلٍ عَمِلُوهُ وَلاَ قَدَمٍ قَدَّمُوهُ " فَيُقَالُ لَهُمْ لَكُمْ مَا رَأَيْتُمْ وَمِثْلُهُ مَعَهُ " . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ بَلَغَنِي أَنَّ الْجِسْرَ أَدَقُّ مِنَ الشَّعْرَةِ وَأَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ اللَّيْثِ " فَيَقُولُونَ رَبَّنَا أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ " وَمَا بَعْدَهُ فَأَقَرَّ بِهِ عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ .
Муслим айтди: Мен шафоат ҳақидаги шу ҳадисни Исо ибн Ҳаммод Зуғба ал-Мисрийга ўқиб бердим ва унга: "Бу ҳадисни сендан — сен уни Лайс ибн Саъддан эшитганлигингни — ривоят қилайми?" дедим. У: "Ҳа" деди. Мен Исо ибн Ҳаммодга: "Лайс ибн Саъд сизга Холид ибн Язиддан, (у) Саъид ибн Абу Ҳилолдан, (у) Зайд ибн Асламдан, (у) Ато ибн Ясордан, (у) Абу Саъид ал-Худрийдан хабар бердики, у: ‹Эй Расулуллаҳ, Роббимизни кўрадимизми?› дедик, (деб айтди). Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): ‹Қуёшни — очиқ кун бўлганида — кўришда (бир-бирингизга) ҳалақит берасизми?› деди. Биз: ‹Йўқ› дедик" — ва ҳадисни охири тугагунча келтирдим — у Ҳафс ибн Майсара ҳадиси наҳвида. Ва у (Лайс) ‹ўзлари қилган бирор амалсиз, олдинга сурган бирор қадамсиз› (сўзининг) кейинида зиёда қилди: "Уларга: ‹Сизлар учун кўрган нарсангиз, ва у билан бирга шунча (яна) бор› дейилади". Абу Саъид: "Менга — жиср (кўприк) сочдан ингичкароқ, қиличдан ўткирроқ (деган хабар) етди" деди. Лайс ҳадисида: "Улар: ‹Роббимиз, бизга оламлардан ҳеч кимга бермаган нарсани бердинг› дейдилар" (сўзи) ва ундан кейингиси йўқ. Исо ибн Ҳаммод буни (ривоят эканини) иқрор қилди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، بِإِسْنَادِهِمَا نَحْوَ حَدِيثِ حَفْصِ بْنِ مَيْسَرَةَ إِلَى آخِرِهِ وَقَدْ زَادَ وَنَقَصَ شَيْئًا .
Зайд ибн Аслам уларнинг (иккаласининг) исноди билан Ҳафс ибн Майсара ҳадиси наҳвида охиригача (ривоят қилди) ва (баъзи нарсани) зиёда қилди ҳамда камайтирди.