حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ نَاسًا قَالُوا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " هَلْ تُضَارُّونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ " . قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتَّبِعْهُ . فَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الشَّمْسَ الشَّمْسَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الْقَمَرَ الْقَمَرَ وَيَتَّبِعُ مَنْ كَانَ يَعْبُدُ الطَّوَاغِيتَ الطَّوَاغِيتَ وَتَبْقَى هَذِهِ الأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى - فِي صُورَةٍ غَيْرِ صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ . فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي صُورَتِهِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ . فَيَقُولُونَ أَنْتَ رَبُّنَا . فَيَتَّبِعُونَهُ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَىْ جَهَنَّمَ فَأَكُونُ أَنَا وَأُمَّتِي أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ وَلاَ يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ الرُّسُلُ وَدَعْوَى الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ . وَفِي جَهَنَّمَ كَلاَلِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمُ السَّعْدَانَ " . قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ " فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَعْلَمُ مَا قَدْرُ عِظَمِهَا إِلاَّ اللَّهُ تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمُ الْمُؤْمِنُ بَقِيَ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمُ الْمُجَازَى حَتَّى يُنَجَّى حَتَّى إِذَا فَرَغَ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَأَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ بِرَحْمَتِهِ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ الْمَلاَئِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا مِمَّنْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَرْحَمَهُ مِمَّنْ يَقُولُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ . فَيَعْرِفُونَهُمْ فِي النَّارِ يَعْرِفُونَهُمْ بِأَثَرِ السُّجُودِ تَأْكُلُ النَّارُ مِنِ ابْنِ آدَمَ إِلاَّ أَثَرَ السُّجُودِ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ . فَيُخْرَجُونَ مِنَ النَّارِ وَقَدِ امْتَحَشُوا فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ مِنْهُ كَمَا تَنْبُتُ الْحِبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَيَبْقَى رَجُلٌ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ عَلَى النَّارِ وَهُوَ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ فَإِنَّهُ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا فَيَدْعُو اللَّهَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدْعُوَهُ ثُمَّ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ أَسْأَلُكَ غَيْرَهُ . وَيُعْطِي رَبَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ مَا شَاءَ اللَّهُ فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ فَإِذَا أَقْبَلَ عَلَى الْجَنَّةِ وَرَآهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ قَدِّمْنِي إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ . فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ لاَ تَسْأَلُنِي غَيْرَ الَّذِي أَعْطَيْتُكَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ وَيَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَقُولَ لَهُ فَهَلْ عَسَيْتَ إِنْ أَعْطَيْتُكَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ . فَيَقُولُ لاَ وَعِزَّتِكَ . فَيُعطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ اللَّهُ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا قَامَ عَلَى بَابِ الْجَنَّةِ انْفَهَقَتْ لَهُ الْجَنَّةُ فَرَأَى مَا فِيهَا مِنَ الْخَيْرِ وَالسُّرُورِ فَيَسْكُتُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ يَقُولُ أَىْ رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ . فَيَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى لَهُ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ عُهُودَكَ وَمَوَاثِيقَكَ أَنْ لاَ تَسْأَلَ غَيْرَ مَا أُعْطِيتَ وَيْلَكَ يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ . فَيَقُولُ أَىْ رَبِّ لاَ أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ . فَلاَ يَزَالُ يَدْعُو اللَّهَ حَتَّى يَضْحَكَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى مِنْهُ فَإِذَا ضَحِكَ اللَّهُ مِنْهُ قَالَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ . فَإِذَا دَخَلَهَا قَالَ اللَّهُ لَهُ تَمَنَّهْ . فَيَسْأَلُ رَبَّهُ وَيَتَمَنَّى حَتَّى إِنَّ اللَّهَ لَيُذَكِّرُهُ مِنْ كَذَا وَكَذَا حَتَّى إِذَا انْقَطَعَتْ بِهِ الأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ " . قَالَ عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يَرُدُّ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ شَيْئًا . حَتَّى إِذَا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِذَلِكَ الرَّجُلِ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ مَعَهُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ مَا حَفِظْتُ إِلاَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ أَشْهَدُ أَنِّي حَفِظْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَوْلَهُ ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ . قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَذَلِكَ الرَّجُلُ آخِرُ أَهْلِ الْجَنَّةِ دُخُولاً الْجَنَّةَ .
Абу Ҳурайра хабар берди: Бир қанча одамлар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: "Эй Расулуллаҳ, қиёмат куни Роббимизни кўрадимизми?" дедилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Тўлиб турган кечасидаги ойни кўришда (бир-бирингизга) ҳалақит берасизми (қийналасизми)?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Қуёшни — унинг олдида булут бўлмаган пайтда — (кўришда) қийналасизми?" деди. Улар: "Йўқ, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта сизлар Уни шундай кўрасиз: Аллаҳ қиёмат куни одамларни жамлайди ва: ‹Ким бирор нарсага ибодат қилган бўлса — унга эргашсин› дейди. Бас қуёшга ибодат қилган киши қуёшга эргашади, ойга ибодат қилган киши ойга эргашади, тоғутларга (ботил маъбудларга) ибодат қилган киши тоғутларга эргашади; ва шу уммат — ичида мунофиқлари (билан) қолади. Бас Аллаҳ — табарака ва таоло — уларга, улар танийдиган суратидан бошқа бир суратда келади ва: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сендан Аллаҳга паноҳ тилаймиз; бу — бизнинг (турар) жойимиз — то бизга Роббимиз келгунча; Роббимиз келса, биз Уни таниймиз› дейдилар. Бас Аллаҳ — таоло — уларга, улар танийдиган суратида келади ва: ‹Мен сизларнинг Роббингизман› дейди. Улар: ‹Сен бизнинг Роббимизсан› дейдилар ва Унга эргашадилар. Бас жаҳаннам устига Сирот (кўприк) қўйилади; мен ва менинг умматим — биринчи ўтувчи бўламиз; ўша куни пайғамбарлардан бошқа ҳеч ким сўзламайди; пайғамбарларнинг ўша кунги дуоси: ‹Аллаҳумма, салом (қил), салом (қил)› (бўлади). Жаҳаннамда саъдон (тиконли ўсимлик) тикани каби илгаклар (қармоқлар) бор — саъдонни кўрганмисиз?" деди. Улар: "Ҳа, эй Расулуллаҳ" дедилар. У: "Албатта у саъдон тикани кабидир; фақат унинг катталиги қанча эканини Аллаҳдан бошқа ҳеч ким билмайди; (улар) одамларни амалларига кўра илиб олади; улардан (баъзиси) — мўмин — ўз амали билан (нажот топиб) қолади; улардан (баъзиси) — жазо (кўриб), кейин нажот берилади. То Аллаҳ бандалар ўртасида ҳукм қилишдан бўшаб, дўзах аҳлидан хоҳлаганини Ўз раҳмати билан чиқаришни ирода қилганида — Малакларга, Аллаҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган — ‹Ла илаҳа иллаллаҳ› дейдиган, Аллаҳ таоло унга раҳм қилишни ирода қилган кишиларни дўзахдан чиқаришни буюради. Бас уларни дўзахда танийдилар — уларни сажда изи билан танийдилар. Олов ибн Одамнинг (вужудининг ҳамма жойини) ейди — сажда изидан бошқа; Аллаҳ оловга сажда изини еишни ҳаром қилган. Бас уларни дўзахдан чиқарадилар — улар (аллақачон) куйиб (кўмирдек) бўлган; устиларига ҳаёт суви қуйилади; бас улар ундан — сел оқизиб келган (лойқа) ичида доннинг униб чиқиши каби — униб чиқади. Кейин Аллаҳ таоло бандалар ўртасидаги ҳукмдан бўшайди; ва бир киши — юзи дўзахга қараган ҳолда — қолади; у — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳли. У: ‹Эй Роббим, юзимни дўзахдан буриб қўй; чунки унинг ҳиди мени заҳарлади, алангаси мени куйдирди› дейди. Бас у Аллаҳга — Аллаҳ хоҳлаганча — дуо қилади. Кейин Аллаҳ — табарака ва таоло: ‹Агар буни сенга қилсам, ундан бошқасини сўрамайсанми?› дейди. У: ‹Сендан ундан бошқасини сўрамайман› дейди ва Роббига — Аллаҳ хоҳлаганча — аҳд-паймонлар беради. Бас Аллаҳ юзини дўзахдан буради. У жаннатга юзланиб, уни кўрганида — Аллаҳ хоҳлаганча — жим туради; кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннат эшигигача яқинлаштир› дейди. Аллаҳ унга: ‹Сен сенга берганимдан бошқасини Мендан сўрамасликка аҳд-паймонларингни бермадингми? Вой сенга, эй ибн Одам, қанчалар аҳдбузарсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим› дейди ва Аллаҳга дуо қилади — то У унга: ‹Агар буни сенга берсам, ундан бошқасини сўрамайсанми?› дегунча. У: ‹Йўқ, иззатингга қасам› дейди ва Роббига — Аллаҳ хоҳлаганча — аҳд-паймонлар беради. Бас У уни жаннат эшигигача яқинлаштиради. У жаннат эшигида турганида — жаннат унга очилиб (кенгайиб) кетади; у ундаги яхшилик ва сурур (шодлик)ни кўради; бас — Аллаҳ хоҳлаганча — жим туради; кейин: ‹Эй Роббим, мени жаннатга киритгин› дейди. Аллаҳ — табарака ва таоло — унга: ‹Сен сенга бергандан бошқасини сўрамасликка аҳд-паймонларингни бермадингми? Вой сенга, эй ибн Одам, қанчалар аҳдбузарсан!› дейди. У: ‹Эй Роббим, мен Сенинг халқингнинг энг шақийси (бахтсизи) бўлиб қолмай› дейди. Бас у Аллаҳга дуо қилишда давом этади — то Аллаҳ — табарака ва таоло — ундан кулгунча. Аллаҳ ундан кулганида: ‹Жаннатга кир› дейди. У унга кирган пайтда, Аллаҳ унга: ‹Тила› дейди. Бас у Роббидан сўрайди ва тилайди — ҳатто Аллаҳ унга фалон-фалон (нарсаларни) эслатади — то ундаги тилаклар тугагунча. Аллаҳ таоло: ‹Бу сенга, ва у билан бирга шунча (яна)› дейди" деди. Ато ибн Язид: Абу Саъид ал-Худрий Абу Ҳурайра билан бирга эди, унинг ҳадисидан ҳеч нарсани рад этмади — то Абу Ҳурайра: "Аллаҳ ўша кишига: ‹ва у билан бирга шунча (яна)›" деб айтганигача. Абу Саъид: "Ва у билан бирга ўн баробари, эй Абу Ҳурайра" деди. Абу Ҳурайра: "Мен фақат унинг: ‹Бу сенга, ва у билан бирга шунча (яна)› (деган) сўзини ёдда сақлаб қолдим" деди. Абу Саъид: "Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан унинг: ‹Бу сенга, ва у билан бирга ўн баробари› (деган) сўзини ёдда сақлаб қолганимга гувоҳлик бераман" деди. Абу Ҳурайра: "Ва ўша киши — жаннатга энг охири кирувчи жаннат аҳлидир" деди.