Имомликка ким ҳақлироқ

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ رَجَاءٍ، سَمِعْتُ أَوْسَ بْنَ ضَمْعَجٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْبَدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ وَأَقْدَمُهُمْ قِرَاءَةً فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً فَلْيَؤُمَّهُمْ أَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً فَلْيَؤُمَّهُمْ أَكْبَرُهُمْ سِنًّا وَلاَ يُؤَمُّ الرَّجُلُ فِي بَيْتِهِ وَلاَ فِي سُلْطَانِهِ وَلاَ يُجْلَسُ عَلَى تَكْرِمَتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقُلْتُ لإِسْمَاعِيلَ مَا تَكْرِمَتُهُ قَالَ فِرَاشُهُ ‏.‏

Бизга Абу Валид Таёлисий ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди, менга Исмоил ибн Ражо хабар берди, мен Авс ибн Замъажнинг Абу Масъуд Бадрийдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилиб айтаётганини эшитдим. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Қавмга уларнинг Аллаҳ китобини энг кўп ўқиганлари ва қироатда энг олдингилари имомлик қилади. Агар қироатда тенг бўлсалар, уларга ҳижратда энг олдингилари имомлик қилсин. Агар ҳижратда тенг бўлсалар, уларга ёши энг катталари имомлик қилсин. Киши (бошқа) кишининг уйида унга имомлик қилмасин, ҳокимият ўрнида ҳам имомлик қилмасин ва унинг ҳурмат ўрни (тўшаги)га унинг рухсатисиз ўтирмасин.» Шуъба деди: Мен Исмоилга: «Унинг ҳурмат ўрни» нима, дедим. У: Унинг тўшаги, деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ فِيهِ ‏"‏ وَلاَ يَؤُمُّ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فِي سُلْطَانِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ يَحْيَى الْقَطَّانُ عَنْ شُعْبَةَ ‏"‏ أَقْدَمُهُمْ قِرَاءَةً ‏"‏ ‏.‏

Бизга ибн Муоз ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Шуъба шу ҳадисни ривоят қилди ва унда деди: «Киши (бошқа) кишига унинг ҳокимият ўрнида имомлик қилмасин.» Абу Довуд деди: Шундай Яҳё Қаттон Шуъбадан «қироатда энг олдингилари» деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ، عَنْ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ الْحَضْرَمِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنْ كَانُوا فِي السُّنَّةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ ‏"‏ فَأَقْدَمُهُمْ قِرَاءَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ حَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ قَالَ ‏"‏ وَلاَ تَقْعُدْ عَلَى تَكْرِمَةِ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Ҳасан ибн Али ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Нумайр Аъмашдан, у Исмоил ибн Ражодан, у Авс ибн Замъаж Ҳазрамийдан ривоят қилди. У деди: Мен Абу Масъуддан (розияллаҳу анҳу), у Набийдан (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шу ҳадисни эшитдим. У деди: «Агар қироатда тенг бўлсалар, суннатни энг яхши биладиганлари, агар суннатда тенг бўлсалар, ҳижратда энг олдингилари (имомлик қилсин).» У «қироатда энг олдингилари» демади. Абу Довуд деди: Уни Ҳажжож ибн Артоа Исмоилдан ривоят қилиб: «Ҳеч кимнинг ҳурмат ўрнига унинг рухсатисиз ўтирма» деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَلِمَةَ، قَالَ كُنَّا بِحَاضِرٍ يَمُرُّ بِنَا النَّاسُ إِذَا أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَكَانُوا إِذَا رَجَعُوا مَرُّوا بِنَا فَأَخْبَرُونَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ كَذَا وَكَذَا وَكُنْتُ غُلاَمًا حَافِظًا فَحَفِظْتُ مِنْ ذَلِكَ قُرْآنًا كَثِيرًا فَانْطَلَقَ أَبِي وَافِدًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ فَعَلَّمَهُمُ الصَّلاَةَ فَقَالَ ‏ "‏ يَؤُمُّكُمْ أَقْرَؤُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَكُنْتُ أَقْرَأَهُمْ لِمَا كُنْتُ أَحْفَظُ فَقَدَّمُونِي فَكُنْتُ أَؤُمُّهُمْ وَعَلَىَّ بُرْدَةٌ لِي صَغِيرَةٌ صَفْرَاءُ فَكُنْتُ إِذَا سَجَدْتُ تَكَشَّفَتْ عَنِّي فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنَ النِّسَاءِ وَارُوا عَنَّا عَوْرَةَ قَارِئِكُمْ ‏.‏ فَاشْتَرَوْا لِي قَمِيصًا عُمَانِيًّا فَمَا فَرِحْتُ بِشَىْءٍ بَعْدَ الإِسْلاَمِ فَرَحِي بِهِ فَكُنْتُ أَؤُمُّهُمْ وَأَنَا ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ أَوْ ثَمَانِ سِنِينَ ‏.‏

Бизга Мусо ибн Исмоил ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, бизга Айюб Амр ибн Саламадан хабар берди. У деди: Биз (мадинага яқин) бир манзилда эдик, одамлар Набийнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига борганларида биз орқали ўтар эдилар ва қайтганларида ҳам биз орқали ўтиб, бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) шундай-шундай деди, деб хабар берар эдилар. Мен ёдлай оладиган бола эдим, шу сабабли мен улардан кўп Қуръан ёдлаб олдим. Сўнг отам қавмидан бир гуруҳ кишилар билан Расулуллаҳнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига элчи бўлиб борди ва у уларга намозни ўргатиб: «Сизларга энг кўп (Қуръан) ўқиганингиз имомлик қилади» деди. Мен ёдлаганим сабабли улардан кўпроқ ўқир эдим, шу сабабли улар мени олдинга ўтказдилар ва мен уларга имомлик қилардим. Устимда кичкина сариқ чопон (бурда) бор эди, сажда қилганимда у мендан очилиб кетарди. Шунда аёллардан бири: Биздан қоримизнинг авратини яширинглар, деди. Шунда улар менга уммоний кўйлак сотиб олдилар ва мен Исломдан кейин ҳеч нарсадан унга хурсанд бўлганимчалик хурсанд бўлмадим. Мен уларга имомлик қилардим, мен етти ёки саккиз ёшли бола эдим.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَلِمَةَ، بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَكُنْتُ أَؤُمُّهُمْ فِي بُرْدَةٍ مُوصَلَةٍ فِيهَا فَتْقٌ فَكُنْتُ إِذَا سَجَدْتُ خَرَجَتِ اسْتِي ‏.‏

Бизга Нуфайлий ривоят қилди, бизга Зуҳайр ривоят қилди, бизга Осим Аҳвал Амр ибн Саламадан шу хабарни ривоят қилди. У деди: Мен уларга уланган (тикилган), йиртиғи бор бир чопонда (бурдада) имомлик қилардим, сажда қилганимда думбам (орқам) очилиб кетарди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرِ بْنِ حَبِيبٍ الْجَرْمِيِّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ سَلِمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُمْ وَفَدُوا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَنْصَرِفُوا قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ يَؤُمُّنَا قَالَ ‏"‏ أَكْثَرُكُمْ جَمْعًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ أَخْذًا لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يَكُنْ أَحَدٌ مِنَ الْقَوْمِ جَمَعَ مَا جَمَعْتُهُ - قَالَ - فَقَدَّمُونِي وَأَنَا غُلاَمٌ وَعَلَىَّ شَمْلَةٌ لِي فَمَا شَهِدْتُ مَجْمَعًا مِنْ جَرْمٍ إِلاَّ كُنْتُ إِمَامَهُمْ وَكُنْتُ أُصَلِّي عَلَى جَنَائِزِهِمْ إِلَى يَوْمِي هَذَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ عَنْ مِسْعَرِ بْنِ حَبِيبٍ الْجَرْمِيِّ عَنْ عَمْرِو بْنِ سَلِمَةَ قَالَ لَمَّا وَفَدَ قَوْمِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَقُلْ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Бизга Қутайба ривоят қилди, бизга Вакиъ Мисъар ибн Ҳабиб Жармийдан ривоят қилди, бизга Амр ибн Салама отасидан ривоят қилдики, улар Набийнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига элчи бўлиб боришди. Қайтмоқчи бўлганларида: Эй Расулуллаҳ, бизга ким имомлик қилади, дейишди. У: «Қуръанни энг кўп жамлаганингиз» ёки «Қуръанни энг кўп олувчингиз» деди. У деди: Қавмдан ҳеч ким мен жамлаганчалик (Қуръан) жамламаган эди. У деди: Шундай қилиб, улар мени олдинга ўтказдилар, мен бола эдим ва устимда бир чопон (шамла) бор эди. Мен жарм (қабиласи)нинг ҳеч бир йиғинида иштирок этмадим, магар уларга имом бўлдим ва шу кунимга қадар уларнинг жанозаларига намоз ўқир эдим. Абу Довуд деди: Уни Язид ибн Ҳорун Мисъар ибн Ҳабиб Жармийдан, у Амр ибн Саламадан ривоят қилиб деди: Қавмим Набийнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам) олдига элчи бўлиб борганида — у «отасидан» демади.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ يَعْنِي ابْنَ عِيَاضٍ، ح وَحَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ خَالِدٍ الْجُهَنِيُّ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ لَمَّا قَدِمَ الْمُهَاجِرُونَ الأَوَّلُونَ نَزَلُوا الْعَصْبَةَ قَبْلَ مَقْدَمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ يَؤُمُّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا ‏.‏ زَادَ الْهَيْثَمُ وَفِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الأَسَدِ ‏.‏

Бизга Қаънабий ривоят қилди, бизга Анас, яъни ибн Иёд (ривоят қилди), (ҳ) ва бизга Ҳайсам ибн Холид Жуҳаний — маъноси (бир хил) — ривоят қилди. Иккаласи дедилар: Бизга ибн Нумайр Убайдуллаҳдан, у Нофеъдан, у ибн Умардан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилдики, у деди: Биринчи муҳожирлар келганларида, Набийнинг (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келишидан олдин Асбага (деган жойга) тушдилар. Уларга Абу Ҳузайфанинг озод қилинган қули Солим имомлик қилар эди, у улардан энг кўп Қуръан (биладиган)и эди. Ҳайсам (ривоятида) қўшимча қилди: Улар орасида Умар ибн Хаттоб ва Абу Салама ибн Абдуласад ҳам бор эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ أَوْ لِصَاحِبٍ لَهُ ‏ "‏ إِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَأَذِّنَا ثُمَّ أَقِيمَا ثُمَّ لْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ مَسْلَمَةَ قَالَ وَكُنَّا يَوْمَئِذٍ مُتَقَارِبَيْنِ فِي الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ فِي حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ خَالِدٌ قُلْتُ لأَبِي قِلاَبَةَ فَأَيْنَ الْقُرْآنُ قَالَ إِنَّهُمَا كَانَا مُتَقَارِبَيْنِ ‏.‏

Бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Исмоил (ривоят қилди), (ҳ) ва бизга Мусаддад ривоят қилди, бизга Маслама ибн Муҳаммад — маъноси бир хил — Холиддан, у Абу Қилобадан, у Молик ибн Ҳувайрисдан (розияллаҳу анҳу) ривоят қилдики, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга ёки унинг бир ҳамроҳига деди: «Намоз вақти кирса, азон айтинглар, сўнг иқомат айтинглар, сўнг сизларга энг каттангиз имомлик қилсин.» Масламанинг ҳадисида у деди: Ўша куни биз илмда бир-биримизга яқин эдик. Исмоилнинг ҳадисида эса Холид деди: Мен Абу Қилобага: Унда Қуръан (билими) қаерда қолди, дедим. У: Иккаласи (илмда) бир-бирига яқин эдилар, деди.