حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ دِهْقَانَ، قَالَ كُنَّا فِي غَزْوَةِ الْقُسْطَنْطِينِيَّةِ بِذُلُقْيَةَ فَأَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ فِلَسْطِينَ - مِنْ أَشْرَافِهِمْ وَخِيَارِهِمْ يَعْرِفُونَ ذَلِكَ لَهُ يُقَالُ لَهُ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومِ بْنِ شَرِيكٍ الْكِنَانِيُّ - فَسَلَّمَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زَكَرِيَّا وَكَانَ يَعْرِفُ لَهُ حَقَّهُ قَالَ لَنَا خَالِدٌ فَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زَكَرِيَّا قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ الدَّرْدَاءِ تَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " كُلُّ ذَنْبٍ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَغْفِرَهُ إِلاَّ مَنْ مَاتَ مُشْرِكًا أَوْ مُؤْمِنٌ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا " . فَقَالَ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومٍ سَمِعْتُ مَحْمُودَ بْنَ الرَّبِيعِ يُحَدِّثُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا فَاعْتَبَطَ بِقَتْلِهِ لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلاَ عَدْلاً " . قَالَ لَنَا خَالِدٌ ثُمَّ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي زَكَرِيَّا عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَزَالُ الْمُؤْمِنُ مُعْنِقًا صَالِحًا مَا لَمْ يُصِبْ دَمًا حَرَامًا فَإِذَا أَصَابَ دَمًا حَرَامًا بَلَّحَ " . وَحَدَّثَ هَانِئُ بْنُ كُلْثُومٍ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ سَوَاءً .
Бизга Муаммал ибн ал-Фазл ал-Ҳарроний ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Шуъайб Холид ибн Диҳқондан ривоят қилди. У деди: Биз Зулуқяда Қустантиния ғазотида эдик. Шунда Фаластин аҳлидан, уларнинг ашрофлари ва яхшиларидан — буни унинг ҳақида билардилар — Ҳониъ ибн Кулсум ибн Шарийк ал-Киноний дейиладиган бир киши келди ва Абдуллаҳ ибн Абу Закариёга салом берди. У унинг ҳаққини билар эди. Холид бизга айтди: Бизга Абдуллаҳ ибн Абу Закариё ривоят қилди. У деди: Мен Уммуд-Дардўни шундай деркан эшитдим: Мен Абуд-Дардўни шундай деркан эшитдим: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деркан эшитдим: «Аллаҳнинг кечиришига умид қилинмаган бирор гуноҳ йўқ, фақат мушрик бўлиб ўлган киши ёки мўминни қасддан ўлдирган мўминдан бошқа». Шунда Ҳониъ ибн Кулсум: Мен Маҳмуд ибн ар-Рабиъни Убода ибн ас-Сомитдан ривоят қиларкан эшитдим. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан эшитиб ривоят қилдики, у: «Ким бир мўминни ўлдириб, унинг қони билан роҳатланса, Аллаҳ ундан на нафл на фарзни қабул қилмайди», деди. Холид бизга деди: Сўнгра менга Ибн Абу Закариё Уммуд-Дардўдан, у Абуд-Дардўдан ривоят қилдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Мўмин ҳаром қонни тўкмагунича доим енгил ва солиҳ бўлиб қолади. Ҳаром қонни тўкканда эса толиқиб қолади». Ва Ҳониъ ибн Кулсум Маҳмуд ибн ар-Рабиъдан, у Убода ибн ас-Сомитдан, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан худди шунингдек ривоят қилди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُبَارَكٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ، أَوْ غَيْرُهُ قَالَ قَالَ خَالِدُ بْنُ دِهْقَانَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ يَحْيَى الْغَسَّانِيَّ عَنْ قَوْلِهِ " اعْتَبَطَ بِقَتْلِهِ " . قَالَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي الْفِتْنَةِ فَيَقْتُلُ أَحَدُهُمْ فَيَرَى أَنَّهُ عَلَى هُدًى لاَ يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ - يَعْنِي - مِنْ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ فَاعْتَبَطَ يَصُبُّ دَمَهُ صَبًّا .
Бизга Абдурраҳмон ибн Амр Муҳаммад ибн Муборакдан ривоят қилди, бизга Садақа ибн Холид ёки бошқаси ривоят қилди. У деди: Холид ибн Диҳқон деди: Мен Яҳё ибн Яҳё ал-Ғассонийдан унинг «унинг қони билан роҳатланди (иътабата)» сўзи ҳақида сўрадим. У: Улар фитнада жанг қилувчилардир. Улардан бири ўлдиради ва ўзини ҳидоят устида деб кўради, ундан Аллаҳга истиғфор айтмайди, яъни ўша нарсадан, деди. Абу Довуд деди: «Фаътабата» — унинг қонини тўкиб-тўкиб тўкади деганидир.
حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُجَالِدِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ خَارِجَةَ بْنَ زَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، فِي هَذَا الْمَكَانِ يَقُولُ أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا } بَعْدَ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ } بِسِتَّةِ أَشْهُرٍ .
Бизга Муслим ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Ҳаммод ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Ишоқ Абуз-Зиноддан, у Мужолид ибн Авфдан хабар бердики, Хорижа ибн Зайд деди: Мен Зайд ибн Собитни шу жойда шундай деркан эшитдим: Бу оят — {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси унда абадий қоладиган жаҳаннамдир} — Фурқондаги {Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдилар} оятидан кейин олти ой ўтиб нозил бўлди.
حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَوْ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَقَالَ لَمَّا نَزَلَتِ الَّتِي فِي الْفُرْقَانِ { وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ } قَالَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ قَدْ قَتَلْنَا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ وَدَعَوْنَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَأَتَيْنَا الْفَوَاحِشَ . فَأَنْزَلَ اللَّهُ { إِلاَّ مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلاً صَالِحًا فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ } فَهَذِهِ لأُولَئِكَ قَالَ وَأَمَّا الَّتِي فِي النِّسَاءِ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ } الآيَةُ قَالَ الرَّجُلُ إِذَا عَرَفَ شَرَائِعَ الإِسْلاَمِ ثُمَّ قَتَلَ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ لاَ تَوْبَةَ لَهُ . فَذَكَرْتُ هَذَا لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ إِلاَّ مَنْ نَدِمَ .
Бизга Юсуф ибн Мусо ривоят қилди, бизга Жарийр Мансурдан, у Саъийд ибн Жубайрдан ривоят қилди, ёки: Менга ал-Ҳакам Саъийд ибн Жубайрдан ривоят қилди. У деди: Мен Ибн Аббосдан сўрадим. У деди: Фурқондаги {Ва улар Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар ва Аллаҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдилар} ояти нозил бўлганда Макка аҳлининг мушриклари: Биз Аллаҳ ҳаром қилган жонни ўлдирдик, Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилдик ва фоҳишаликлар қилдик-ку, дедилар. Шунда Аллаҳ {Фақат тавба қилиб, иймон келтириб, солиҳ амал қилган кишилар бундан мустасно. Бас, Аллаҳ уларнинг ёмонликларини яхшиликларга айлантиради} оятини нозил қилди. Мана бу ўшалар учундир. У деди: Нисо сурасидаги {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} оятига келсак, у деди: Киши Ислом шариатларини билиб, сўнгра мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир, унга тавба йўқ. Мен буни Мужоҳидга айтдим, у: Фақат надомат қилган кишидан бошқа, деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي يَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي { الَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } أَهْلُ الشِّرْكِ قَالَ وَنَزَلَ { يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ } .
Бизга Аҳмад ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Ҳажжож Ибн Журайждан ривоят қилди, менга Яъло Саъийд ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан шу қиссада {Аллаҳ билан бирга бошқа илоҳга ибодат қилмайдиганлар} ҳақида ривоят қилди: улар ширк аҳли. У деди: Ва {Эй ўз жонларига исроф қилган бандаларим} ояти нозил бўлди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا } قَالَ مَا نَسَخَهَا شَىْءٌ .
Бизга Аҳмад ибн Ҳанбал ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ривоят қилди, бизга Суфён ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан, у Саъийд ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. У {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса} ояти ҳақида: Уни ҳеч нарса насх қилмаган, деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، فِي قَوْلِهِ { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ } قَالَ هِيَ جَزَاؤُهُ فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَتَجَاوَزَ عَنْهُ فَعَلَ .
Бизга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, бизга Абу Шиҳоб Сулаймон ат-Таймийдан, у Абу Мижлаздан унинг {Ким бир мўминни қасддан ўлдирса, унинг жазоси жаҳаннамдир} сўзи ҳақида ривоят қилди. У: У унинг жазосидир. Агар Аллаҳ ундан кечиб ўтишни хоҳласа, қилади, деди.