باب دُعَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الإِسْلاَمِ وَالنُّبُوَّةِ، وَأَنْ لاَ يَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا. قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ. وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى. قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ.
Иброҳим ибн Ҳамза бизга айтди, Иброҳим ибн Саъд бизга айтди, Солиҳ ибн Кайсондан, Ибн Шиҳобдан, Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, Абдуллаҳ ибн Аббос розияллаҳу анҳумодан: У хабар бердики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Қайсарга, уни Исломга чақириб (хат) ёзди ва хатини унга Диҳя Калбий билан жўнатди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга (Диҳяга) хатни Бусро ҳокимига топширишни, у эса Қайсарга топширишни буюрди. Қайсар — Аллаҳ ундан Форс қўшинларини даф қилганида, Аллаҳ унга (ғалаба) бергани учун шукрона қилиб, Ҳимсдан Ийлиё (Қуддус)гача пиёда юрган эди. Қайсарга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хати келганида, уни ўқигач: «Бу ерда унинг (Пайғамбарнинг) қавмидан бировни излаб келинг, мен улардан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳақида сўрайман», деди. Ибн Аббос деди: Менга Абу Суфён хабар бердики, у ўша пайтда Шомда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Қурайш кофирлари орасидаги сулҳ муддатида савдо учун келган Қурайш кишилари орасида эди. Абу Суфён деди: Қайсарнинг элчиси бизни Шомнинг бир жойида топди, мени ва ҳамроҳларимни олиб кетди, токи Ийлиёга келдик. Бизни унинг олдига киритишди, у ўз салтанати мажлисида ўтирган, бошида тож бор, атрофида Рум улуғлари бор эди. У таржимонига: «Улардан, пайғамбар деб даъво қилаётган бу кишига насаби энг яқини қайси бири эканини сўра», деди. Абу Суфён деди: Мен: «Мен насаб жиҳатдан уларнинг энг яқиниман», дедим. У: «Сен билан унинг орасидаги қариндошлик нима?», деди. Мен: «У амакимнинг ўғли», дедим — ўша кунлари карвонда Абдуманаф ўғилларидан мендан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Қайсар: «Уни яқинлаштиринглар», деди ва ҳамроҳларимни менинг орқамга, елкам ёнига турғизишни буюрди. Сўнг таржимонига: «Унинг ҳамроҳларига айт, мен бу кишидан у пайғамбар деб даъво қилаётгани ҳақида сўрайман, агар у ёлғон айтса, уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён деди: Аллаҳга қасамки, агар ўша кунлари ҳамроҳларим мендан ёлғонни ривоят қилишларидан уялмаганимда, у мендан у ҳақида сўраганида албатта ёлғон айтардим. Лекин мен улардан ёлғонни ривоят қилишларидан уялдим, шу сабабли рост гапирдим. Сўнг у таржимонига: «Унга айт, бу кишининг сизлардаги насаби қандай?», деди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (зоти улуғ)», дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин сизлардан бирор киши айтганмиди?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У айтган гапини айтишидан олдин уни ёлғонга айблар эдингизми?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Унинг ота-боболаридан бирон подшоҳ бўлганми?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) унга эргашадими ёки заифларими?», деди. Мен: «Балки заифлари», дедим. У: «Улар кўпаядими ёки камаядими?», деди. Мен: «Балки кўпаядилар», дедим. У: «Динига кирганидан кейин бирон киши (динидан) ғазабланиб қайтадими (муртад бўладими)?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?», деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир ундан (сулҳ) муддатида турибмиз, унинг хиёнат қилишидан қўрқамиз», дедим. Абу Суфён деди: Ўшанда мен уни камситадиган бирон сўз қўшишга имкон тополмадим — мендан бошқаси ривоят қилинишидан қўрқмайдиган (жойи йўқ эди). У: «Сизлар у билан жанг қилдингизми ёки у сизлар билан?», деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унинг жанги ва сизларнинг жангингиз қандай бўлди?», деди. Мен: «Галма-гал (навбатма-навбат) бўлар эди: у бир гал бизни енгар, биз бир гал уни енгар эдик», дедим. У: «У сизларни нимага буюради?», деди. (Абу Суфён) деди: «У бизни ёлғиз Аллаҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюради; ота-боболаримиз ибодат қилган нарсалардан қайтаради; намоз, садақа, иффат, аҳдга вафо ва омонатни адо этишга буюради», дедим. У таржимонига, мен буни унга айтганимда деди: «Унга айт: Мен сендан унинг сизлардаги насабини сўрадим, сен уни насабли дединг — пайғамбарлар шундай, ўз қавмининг насабида юбориладилар. Мен сендан, бу сўзни ундан олдин сизлардан бирор киши айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг; мен ўйладим: агар сизлардан бирор киши бу сўзни ундан олдин айтган бўлганда, ‹ўзидан олдин айтилган сўзга эргашаётган киши› дер эдим. Мен сендан, у айтган гапини айтишидан олдин уни ёлғонга айблар эдингизми деб сўрадим, сен йўқ дединг; мен билдимки, у одамларга (қарши) ёлғонни тарк этиб, Аллаҳга (қарши) ёлғон айтадиган (киши) эмас. Мен сендан, ота-боболаридан бирон подшоҳ бўлганми деб сўрадим, сен йўқ дединг; агар ота-боболаридан подшоҳ бўлганда, ‹ота-боболарининг мулкини талаб қилмоқда› дер эдим. Мен сендан, одамларнинг ашрофлари унга эргашадими ёки заифларими деб сўрадим, сен заифлари эргашди дединг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан, улар кўпаядими ёки камаядими деб сўрадим, сен кўпаядилар дединг — иймон шунақа, токи у тўлиқ бўлгунча. Мен сендан, динига кирганидан кейин бирон киши ғазабланиб қайтадими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон шунақа, унинг хушлиги қалбларга аралашганда, ҳеч ким ундан ғазабланмайди. Мен сендан, у аҳдига хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар шунақа, хиёнат қилмайдилар. Мен сендан, сизлар у билан жанг қилдингизми ва у сизлар билан деб сўрадим, сен ҳа, қилган дединг, жангингиз галма-гал бўлар, у бир гал сизларни енгар, сизлар бир гал уни енгар дединг — пайғамбарлар шунақа, синаладилар, оқибат уларники бўлади. Мен сендан, у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен — Аллаҳга ибодат қилишга ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюради, ота-боболарингиз ибодат қилган нарсалардан қайтаради, намоз, ростгўйлик, иффат ва аҳдга вафога буюради дединг. Бу — пайғамбарнинг сифатидир; мен унинг чиқишини билар эдим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар айтганинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим (турган) жойга ҳам ҳукмронлик қилади. Агар унинг олдига етиб бора олишимга умид қилганимда, албатта уни учратишга қийинчиликка ботардим; агар унинг олдида бўлганимда, албатта унинг икки оёғини ювардим», деди. Абу Суфён деди: Сўнг у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хатини чақиртирди, ўқилди, унда: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Аллаҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан, Рум улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашганларга салом бўлсин. Сўнгра: Мен сени Ислом даъвати билан чақираман; мусулмон бўл, саломат бўласан; мусулмон бўл, Аллаҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, сенинг устингда деҳқонларнинг (қарамоғингдагиларнинг) гуноҳи бўлади. ‹Эй аҳли китоб! Бизнинг ва сизларнинг орамиздаги бир тенг сўзга келинг: Аллаҳдан бошқага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллаҳни қўйиб баъзимиз баъзимизни рабблар қилиб олмайлик›. Агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг мусулмон эканимизга гувоҳ бўлинглар›, денглар», деб ёзилган эди. Абу Суфён деди: У ўз сўзини тугатгач, атрофидаги Рум улуғларининг овозлари кўтарилди, шовқинлари кўпайди, нима дейишганини билмадим. Бизни (олиб) чиқишни буюрдилар, биз чиқдик. Ҳамроҳларим билан ёлғиз қолганимда уларга: «Ибн Абу Кабшанинг (Муҳаммаднинг) иши улуғайди; мана, Банул-Асфар (Рум) подшоҳи ундан қўрқяпти», дедим. Абу Суфён деди: Аллаҳга қасамки, мен унинг иши ғолиб чиқишига ишонган ҳолда хор (ҳис қилган) бўлиб қолдим, токи Аллаҳ қалбимга Исломни — мен истамасам-да — киритди.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ إِلَى قَيْصَرَ يَدْعُوهُ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَبَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَيْهِ مَعَ دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، وَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى لِيَدْفَعَهُ إِلَى قَيْصَرَ، وَكَانَ قَيْصَرُ لَمَّا كَشَفَ اللَّهُ عَنْهُ جُنُودَ فَارِسَ مَشَى مِنْ حِمْصَ إِلَى إِيلِيَاءَ، شُكْرًا لِمَا أَبْلاَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا جَاءَ قَيْصَرَ كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ قَرَأَهُ الْتَمِسُوا لِي هَا هُنَا أَحَدًا مِنْ قَوْمِهِ لأَسْأَلَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ، أَنَّهُ كَانَ بِالشَّأْمِ فِي رِجَالٍ مِنْ قُرَيْشٍ، قَدِمُوا تِجَارًا فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبَيْنَ كُفَّارِ قُرَيْشٍ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَوَجَدَنَا رَسُولُ قَيْصَرَ بِبَعْضِ الشَّأْمِ فَانْطَلَقَ بِي وَبِأَصْحَابِي حَتَّى قَدِمْنَا إِيلِيَاءَ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِي مَجْلِسِ مُلْكِهِ وَعَلَيْهِ التَّاجُ، وَإِذَا حَوْلَهُ عُظَمَاءُ الرُّومِ فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُمْ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا أَقْرَبُهُمْ نَسَبًا. قَالَ مَا قَرَابَةُ مَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ فَقُلْتُ هُوَ ابْنُ عَمِّي، وَلَيْسَ فِي الرَّكْبِ يَوْمَئِذٍ أَحَدٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ غَيْرِي. فَقَالَ قَيْصَرُ أَدْنُوهُ. وَأَمَرَ بِأَصْحَابِي فَجُعِلُوا خَلْفَ ظَهْرِي عِنْدَ كَتِفِي، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لأَصْحَابِهِ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا الرَّجُلَ عَنِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَ فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ لَوْلاَ الْحَيَاءُ يَوْمَئِذٍ مِنْ أَنْ يَأْثُرَ أَصْحَابِي عَنِّي الْكَذِبَ لَكَذَبْتُهُ حِينَ سَأَلَنِي عَنْهُ، وَلَكِنِّي اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَأْثُرُوا الْكَذِبَ عَنِّي فَصَدَقْتُهُ، ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ كَيْفَ نَسَبُ هَذَا الرَّجُلِ فِيكُمْ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو نَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. فَقَالَ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ عَلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَأَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ فَيَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قُلْتُ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ فَهَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قُلْتُ لاَ، وَنَحْنُ الآنَ مِنْهُ فِي مُدَّةٍ، نَحْنُ نَخَافُ أَنْ يَغْدِرَ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَلَمْ يُمْكِنِّي كَلِمَةٌ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا أَنْتَقِصُهُ بِهِ لاَ أَخَافُ أَنْ تُؤْثَرَ عَنِّي غَيْرُهَا. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ أَوْ قَاتَلَكُمْ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَتْ حَرْبُهُ وَحَرْبُكُمْ قُلْتُ كَانَتْ دُوَلاً وَسِجَالاً، يُدَالُ عَلَيْنَا الْمَرَّةَ وَنُدَالُ عَلَيْهِ الأُخْرَى. قَالَ فَمَاذَا يَأْمُرُكُمْ قَالَ يَأْمُرُنَا أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَانَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا، وَيَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ. فَقَالَ لِتُرْجُمَانِهِ حِينَ قُلْتُ ذَلِكَ لَهُ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ نَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ ذُو نَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي نَسَبِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ مِنْكُمْ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنْكُمْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ يَأْتَمُّ بِقَوْلٍ قَدْ قِيلَ قَبْلَهُ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مِنْ مَلِكٍ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ. وَسَأَلْتُكَ أَشْرَافُ النَّاسِ يَتَّبِعُونَهُ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّ ضُعَفَاءَهُمُ اتَّبَعُوهُ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ سَخْطَةً لِدِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حِينَ تَخْلِطُ بَشَاشَتُهُ الْقُلُوبَ لاَ يَسْخَطُهُ أَحَدٌ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ يَغْدِرُونَ. وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ وَقَاتَلَكُمْ فَزَعَمْتَ أَنْ قَدْ فَعَلَ، وَأَنَّ حَرْبَكُمْ وَحَرْبَهُ تَكُونُ دُوَلاً، وَيُدَالُ عَلَيْكُمُ الْمَرَّةَ وَتُدَالُونَ عَلَيْهِ الأُخْرَى، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، وَتَكُونُ لَهَا الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ بِمَاذَا يَأْمُرُكُمْ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَعْبُدُوا اللَّهَ وَلاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَيَنْهَاكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ، وَيَأْمُرُكُمْ بِالصَّلاَةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ، قَالَ وَهَذِهِ صِفَةُ النَّبِيِّ، قَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَكِنْ لَمْ أَظُنَّ أَنَّهُ مِنْكُمْ، وَإِنْ يَكُ مَا قُلْتَ حَقًّا، فَيُوشِكُ أَنْ يَمْلِكَ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ، وَلَوْ أَرْجُو أَنْ أَخْلُصَ إِلَيْهِ لَتَجَشَّمْتُ لُقِيَّهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ قَدَمَيْهِ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَعَلَيْكَ إِثْمُ الأَرِيسِيِّينَ وَ{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلاَ نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلاَ يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". قَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَلَمَّا أَنْ قَضَى مَقَالَتَهُ، عَلَتْ أَصْوَاتُ الَّذِينَ حَوْلَهُ مِنْ عُظَمَاءِ الرُّومِ، وَكَثُرَ لَغَطُهُمْ، فَلاَ أَدْرِي مَاذَا قَالُوا، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا، فَلَمَّا أَنْ خَرَجْتُ مَعَ أَصْحَابِي وَخَلَوْتُ بِهِمْ قُلْتُ لَهُمْ لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، هَذَا مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ يَخَافُهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَاللَّهِ مَا زِلْتُ ذَلِيلاً مُسْتَيْقِنًا بِأَنَّ أَمْرَهُ سَيَظْهَرُ، حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ قَلْبِي الإِسْلاَمَ وَأَنَا كَارِهٌ.
Иброҳим ибн Ҳамза бизга айтди, Иброҳим ибн Саъд бизга айтди, Солиҳ ибн Кайсондан, Ибн Шиҳобдан, Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, Абдуллаҳ ибн Аббос розияллаҳу анҳумодан: У хабар бердики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Қайсарга, уни Исломга чақириб (хат) ёзди ва хатини унга Диҳя Калбий билан жўнатди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга (Диҳяга) хатни Бусро ҳокимига топширишни, у эса Қайсарга топширишни буюрди. Қайсар — Аллаҳ ундан Форс қўшинларини даф қилганида, Аллаҳ унга (ғалаба) бергани учун шукрона қилиб, Ҳимсдан Ийлиё (Қуддус)гача пиёда юрган эди. Қайсарга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хати келганида, уни ўқигач: «Бу ерда унинг (Пайғамбарнинг) қавмидан бировни излаб келинг, мен улардан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳақида сўрайман», деди. Ибн Аббос деди: Менга Абу Суфён хабар бердики, у ўша пайтда Шомда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан Қурайш кофирлари орасидаги сулҳ муддатида савдо учун келган Қурайш кишилари орасида эди. Абу Суфён деди: Қайсарнинг элчиси бизни Шомнинг бир жойида топди, мени ва ҳамроҳларимни олиб кетди, токи Ийлиёга келдик. Бизни унинг олдига киритишди, у ўз салтанати мажлисида ўтирган, бошида тож бор, атрофида Рум улуғлари бор эди. У таржимонига: «Улардан, пайғамбар деб даъво қилаётган бу кишига насаби энг яқини қайси бири эканини сўра», деди. Абу Суфён деди: Мен: «Мен насаб жиҳатдан уларнинг энг яқиниман», дедим. У: «Сен билан унинг орасидаги қариндошлик нима?», деди. Мен: «У амакимнинг ўғли», дедим — ўша кунлари карвонда Абдуманаф ўғилларидан мендан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Қайсар: «Уни яқинлаштиринглар», деди ва ҳамроҳларимни менинг орқамга, елкам ёнига турғизишни буюрди. Сўнг таржимонига: «Унинг ҳамроҳларига айт, мен бу кишидан у пайғамбар деб даъво қилаётгани ҳақида сўрайман, агар у ёлғон айтса, уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён деди: Аллаҳга қасамки, агар ўша кунлари ҳамроҳларим мендан ёлғонни ривоят қилишларидан уялмаганимда, у мендан у ҳақида сўраганида албатта ёлғон айтардим. Лекин мен улардан ёлғонни ривоят қилишларидан уялдим, шу сабабли рост гапирдим. Сўнг у таржимонига: «Унга айт, бу кишининг сизлардаги насаби қандай?», деди. Мен: «У бизнинг ичимизда насабли (зоти улуғ)», дедим. У: «Бу сўзни (пайғамбарлик даъвосини) ундан олдин сизлардан бирор киши айтганмиди?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У айтган гапини айтишидан олдин уни ёлғонга айблар эдингизми?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Унинг ота-боболаридан бирон подшоҳ бўлганми?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) унга эргашадими ёки заифларими?», деди. Мен: «Балки заифлари», дедим. У: «Улар кўпаядими ёки камаядими?», деди. Мен: «Балки кўпаядилар», дедим. У: «Динига кирганидан кейин бирон киши (динидан) ғазабланиб қайтадими (муртад бўладими)?», деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У аҳдига хиёнат қиладими?», деди. Мен: «Йўқ, биз ҳозир ундан (сулҳ) муддатида турибмиз, унинг хиёнат қилишидан қўрқамиз», дедим. Абу Суфён деди: Ўшанда мен уни камситадиган бирон сўз қўшишга имкон тополмадим — мендан бошқаси ривоят қилинишидан қўрқмайдиган (жойи йўқ эди). У: «Сизлар у билан жанг қилдингизми ёки у сизлар билан?», деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Унинг жанги ва сизларнинг жангингиз қандай бўлди?», деди. Мен: «Галма-гал (навбатма-навбат) бўлар эди: у бир гал бизни енгар, биз бир гал уни енгар эдик», дедим. У: «У сизларни нимага буюради?», деди. (Абу Суфён) деди: «У бизни ёлғиз Аллаҳга ибодат қилишга, Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюради; ота-боболаримиз ибодат қилган нарсалардан қайтаради; намоз, садақа, иффат, аҳдга вафо ва омонатни адо этишга буюради», дедим. У таржимонига, мен буни унга айтганимда деди: «Унга айт: Мен сендан унинг сизлардаги насабини сўрадим, сен уни насабли дединг — пайғамбарлар шундай, ўз қавмининг насабида юбориладилар. Мен сендан, бу сўзни ундан олдин сизлардан бирор киши айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг; мен ўйладим: агар сизлардан бирор киши бу сўзни ундан олдин айтган бўлганда, ‹ўзидан олдин айтилган сўзга эргашаётган киши› дер эдим. Мен сендан, у айтган гапини айтишидан олдин уни ёлғонга айблар эдингизми деб сўрадим, сен йўқ дединг; мен билдимки, у одамларга (қарши) ёлғонни тарк этиб, Аллаҳга (қарши) ёлғон айтадиган (киши) эмас. Мен сендан, ота-боболаридан бирон подшоҳ бўлганми деб сўрадим, сен йўқ дединг; агар ота-боболаридан подшоҳ бўлганда, ‹ота-боболарининг мулкини талаб қилмоқда› дер эдим. Мен сендан, одамларнинг ашрофлари унга эргашадими ёки заифларими деб сўрадим, сен заифлари эргашди дединг — улар пайғамбарларнинг издошларидир. Мен сендан, улар кўпаядими ёки камаядими деб сўрадим, сен кўпаядилар дединг — иймон шунақа, токи у тўлиқ бўлгунча. Мен сендан, динига кирганидан кейин бирон киши ғазабланиб қайтадими деб сўрадим, сен йўқ дединг — иймон шунақа, унинг хушлиги қалбларга аралашганда, ҳеч ким ундан ғазабланмайди. Мен сендан, у аҳдига хиёнат қиладими деб сўрадим, сен йўқ дединг — пайғамбарлар шунақа, хиёнат қилмайдилар. Мен сендан, сизлар у билан жанг қилдингизми ва у сизлар билан деб сўрадим, сен ҳа, қилган дединг, жангингиз галма-гал бўлар, у бир гал сизларни енгар, сизлар бир гал уни енгар дединг — пайғамбарлар шунақа, синаладилар, оқибат уларники бўлади. Мен сендан, у сизларни нимага буюради деб сўрадим, сен — Аллаҳга ибодат қилишга ва Унга ҳеч нарсани шерик қилмасликка буюради, ота-боболарингиз ибодат қилган нарсалардан қайтаради, намоз, ростгўйлик, иффат ва аҳдга вафога буюради дединг. Бу — пайғамбарнинг сифатидир; мен унинг чиқишини билар эдим, лекин у сизлардан бўлишини гумон қилмагандим. Агар айтганинг рост бўлса, у тез орада мана шу икки оёғим (турган) жойга ҳам ҳукмронлик қилади. Агар унинг олдига етиб бора олишимга умид қилганимда, албатта уни учратишга қийинчиликка ботардим; агар унинг олдида бўлганимда, албатта унинг икки оёғини ювардим», деди. Абу Суфён деди: Сўнг у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хатини чақиртирди, ўқилди, унда: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Аллаҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан, Рум улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашганларга салом бўлсин. Сўнгра: Мен сени Ислом даъвати билан чақираман; мусулмон бўл, саломат бўласан; мусулмон бўл, Аллаҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, сенинг устингда деҳқонларнинг (қарамоғингдагиларнинг) гуноҳи бўлади. ‹Эй аҳли китоб! Бизнинг ва сизларнинг орамиздаги бир тенг сўзга келинг: Аллаҳдан бошқага ибодат қилмайлик, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайлик ва Аллаҳни қўйиб баъзимиз баъзимизни рабблар қилиб олмайлик›. Агар юз ўгирсалар: ‹Бизнинг мусулмон эканимизга гувоҳ бўлинглар›, денглар», деб ёзилган эди. Абу Суфён деди: У ўз сўзини тугатгач, атрофидаги Рум улуғларининг овозлари кўтарилди, шовқинлари кўпайди, нима дейишганини билмадим. Бизни (олиб) чиқишни буюрдилар, биз чиқдик. Ҳамроҳларим билан ёлғиз қолганимда уларга: «Ибн Абу Кабшанинг (Муҳаммаднинг) иши улуғайди; мана, Банул-Асфар (Рум) подшоҳи ундан қўрқяпти», дедим. Абу Суфён деди: Аллаҳга қасамки, мен унинг иши ғолиб чиқишига ишонган ҳолда хор (ҳис қилган) бўлиб қолдим, токи Аллаҳ қалбимга Исломни — мен истамасам-да — киритди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْد ٍ ـ رضى الله عنه ـ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ يَوْمَ خَيْبَرَ " لأُعْطِيَنَّ الرَّايَةَ رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ". فَقَامُوا يَرْجُونَ لِذَلِكَ أَيُّهُمْ يُعْطَى، فَغَدَوْا وَكُلُّهُمْ يَرْجُو أَنْ يُعْطَى فَقَالَ " أَيْنَ عَلِيٌّ ". فَقِيلَ يَشْتَكِي عَيْنَيْهِ، فَأَمَرَ فَدُعِيَ لَهُ، فَبَصَقَ فِي عَيْنَيْهِ، فَبَرَأَ مَكَانَهُ حَتَّى كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ بِهِ شَىْءٌ فَقَالَ نُقَاتِلُهُمْ حَتَّى يَكُونُوا مِثْلَنَا. فَقَالَ " عَلَى رِسْلِكَ حَتَّى تَنْزِلَ بِسَاحَتِهِمْ، ثُمَّ ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ، وَأَخْبِرْهُمْ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ، فَوَاللَّهِ لأَنْ يُهْدَى بِكَ رَجُلٌ وَاحِدٌ خَيْرٌ لَكَ مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ ".
Абдуллаҳ ибн Маслама Қаънабий бизга айтди, Абдулазиз ибн Абу Ҳозим бизга айтди, отасидан, Саҳл ибн Саъд розияллаҳу анҳудан: У Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг Хайбар куни шундай деганини эшитди: «Албатта, мен байроқни шундай бир кишига бераманки, Аллаҳ унинг қўли билан (ғалаба) фатҳ қилади». Шунда улар ким (байроқ) берилишини умид қилиб, турдилар. Эртаси куни ҳаммаси унга берилишини умид қилиб (эрталаб келдилар). У: «Али қани?», деди. «У кўзларидан шикоят қилмоқда (оғримоқда)», дейилди. У буюрди, (Али) чақирилди, у (Набий) унинг кўзларига тупурди, шу заҳоти тузалди, гўё унда ҳеч нарса бўлмагандек. (Али): «Улар биз каби (мусулмон) бўлгунча жанг қиламизми?», деди. У: «Секинлик билан (бор), токи уларнинг майдонига тушиб, сўнг уларни Исломга чақиргин, уларга зиммаларига вожиб бўлган нарсани хабар бергин. Аллаҳга қасамки, сен сабабли бир кишининг ҳидоят топиши сен учун қизил туялардан (энг қимматли мол) яхшироқдир», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا غَزَا قَوْمًا لَمْ يُغِرْ حَتَّى يُصْبِحَ، فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ، وَإِنْ لَمْ يَسْمَعْ أَذَانًا أَغَارَ بَعْدَ مَا يُصْبِحُ، فَنَزَلْنَا خَيْبَرَ لَيْلاً.
Абдуллаҳ ибн Муҳаммад бизга айтди, Муовия ибн Амр бизга айтди, Абу Исъҳоқ бизга айтди, Ҳумайддан, у деди: Анас розияллаҳу анҳудан эшитдим, у дер эди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам бир қавмга ғазот қилса, тонггача ҳужум қилмас эди; агар азон эшитса, (ҳужумдан) тийилар, азон эшитмаса, тонг отганидан кейин ҳужум қилар эди. Биз Хайбарга кечаси (етиб) тушдик.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا غَزَا بِنَا.
Қутайба бизга айтди, Исмоил ибн Жаъфар бизга айтди, Ҳумайддан, Анасдан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам биз билан ғазот қилганида (шундай қилар эди).
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى خَيْبَرَ فَجَاءَهَا لَيْلاً، وَكَانَ إِذَا جَاءَ قَوْمًا بِلَيْلٍ لاَ يُغِيرُ عَلَيْهِمْ حَتَّى يُصْبِحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ، خَرَجَتْ يَهُودُ بِمَسَاحِيهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا مُحَمَّدٌ وَاللَّهِ، مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اللَّهُ أَكْبَرُ، خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ".
Абдуллаҳ ибн Маслама бизга айтди, Моликдан, Ҳумайддан, Анас розияллаҳу анҳудан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам Хайбарга чиқди, унга кечаси етиб келди. У бир қавмга кечаси келса, тонг отгунча уларга ҳужум қилмас эди. Тонг отгач, яҳудийлар белкурак ва саватлари билан (ишга) чиқдилар. Уни кўрганларида: «Муҳаммад, Аллаҳга қасамки, Муҳаммад ва (унинг) қўшини!», дедилар. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди! Албатта, биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлур», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، فَقَدْ عَصَمَ مِنِّي نَفْسَهُ وَمَالَهُ، إِلاَّ بِحَقِّهِ، وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ". رَوَاهُ عُمَرُ وَابْنُ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
Абул-Ямон бизга айтди, Шуъайб бизга хабар берди, Зуҳрийдан, Саъид ибнул-Мусайяб бизга айтди, Абу Ҳурайра розияллаҳу анҳу деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам деди: «Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллаҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилганман. Ким ‹Ло илаҳа иллаллаҳ› деса, мендан ўзининг жонини ва молини сақлаб олди — ҳаққи (вожиб бўлган нарса) бундан мустасно; ҳисоби эса Аллаҳ зиммасидадир». Буни Умар ва Ибн Умар Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилдилар.