باب مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ: {وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} وَهَلْ رَأَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَبَّهُ لَيْلَةَ الإِسْرَاءِ
وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُلَيَّةَ وَزَادَ قَالَتْ وَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم كَاتِمًا شَيْئًا مِمَّا أُنْزِلَ عَلَيْهِ لَكَتَمَ هَذِهِ الآيَةَ { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ}
Довуд шу иснод билан Ибн Улайя ҳадиси наҳвида (ривоят қилди) ва зиёда қилди: У (Оиша): "Агар Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўзига нозил қилинган (бирор) нарсани яширадиган бўлганида — шу оятни: «(Эсла,) ўша вақтда сен — Аллаҳ неъмат берган ва сен (ҳам) неъмат берган кишига: ‹Хотинингни ўз янингда ушлаб тургин ва Аллаҳдан қўрқ› дер эдинг; ва ўз кўнглингда Аллаҳ ошкор қилувчи бўлган нарсани яширар эдинг, одамлардан қўрқар эдинг — ҳолбуки Аллаҳ — ундан қўрқишингга ҳақлироқ эди» (оятини) яширар эди" деди.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ هَلْ رَأَى مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم رَبَّهُ فَقَالَتْ سُبْحَانَ اللَّهِ لَقَدْ قَفَّ شَعْرِي لِمَا قُلْتَ . وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِقِصَّتِهِ . وَحَدِيثُ دَاوُدَ أَتَمُّ وَأَطْوَلُ .
Масруқ айтди: Мен Оишадан: "Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Роббини кўрдими?" деб сўрадим. У: "Субҳаналлаҳ! Сен айтган нарсадан сочларим тикка бўлиб кетди" деди — ва ҳадисни ўз қиссаси билан келтирди. Довуднинг ҳадиси тўлиқроқ ва узунроқ.
وَحَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنِ ابْنِ أَشْوَعَ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ فَأَيْنَ قَوْلُهُ { ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى * فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى * فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى} قَالَتْ إِنَّمَا ذَاكَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْتِيهِ فِي صُورَةِ الرِّجَالِ وَإِنَّهُ أَتَاهُ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ فِي صُورَتِهِ الَّتِي هِيَ صُورَتُهُ فَسَدَّ أُفُقَ السَّمَاءِ .
Масруқ айтди: Мен Оишага: "Бас Унинг: «Кейин яқинлашди, сўнг (яна) яқинлашди; бас (улар орасидаги масофа) икки ёй қадар ёки ундан ҳам яқинроқ бўлди; бас (Аллаҳ) Ўз бандасига ваҳий қилган нарсани ваҳий қилди» (деган) сўзи қаерда (қанай тушунилади)?" дедим. У: "У фақат Жибрил (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дир; у (Набийга) эркаклар суратида келар эди; бу сафар эса у (Набийга) ўзининг ҳақиқий суратида келди ва осмон уфқини тўсиб (қоплаб) қўйди" деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَآهُ بِقَلْبِهِ .
Ибн Аббос айтди: "У уни қалби билан кўрди."
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ جَمِيعًا عَنْ وَكِيعٍ، - قَالَ الأَشَجُّ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، - حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْحُصَيْنِ أَبِي جَهْمَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ { مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَى} { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} قَالَ رَآهُ بِفُؤَادِهِ مَرَّتَيْنِ .
Ибн Аббос «Кўнгил ўзи кўрган нарсани ёлғонга чиқармади», «Дарҳақиқат у уни бошқа бир тушишда (яна) кўрди» (оятлари ҳақида): "У уни қалби билан икки марта кўрди" деди.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، حَدَّثَنَا أَبُو جَهْمَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ .
Абу Жаҳма (Зиёд ибн ал-Ҳусайн) шу иснод билан (ривоят қилди).
حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ دَاوُدَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنْتُ مُتَّكِئًا عِنْدَ عَائِشَةَ فَقَالَتْ يَا أَبَا عَائِشَةَ ثَلاَثٌ مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ . قُلْتُ مَا هُنَّ قَالَتْ مَنْ زَعَمَ أَنَّ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم رَأَى رَبَّهُ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ . قَالَ وَكُنْتُ مُتَّكِئًا فَجَلَسْتُ فَقُلْتُ يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ أَنْظِرِينِي وَلاَ تَعْجَلِينِي أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ { وَلَقَدْ رَآهُ بِالأُفُقِ الْمُبِينِ} { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى} . فَقَالَتْ أَنَا أَوَّلُ هَذِهِ الأُمَّةِ سَأَلَ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " إِنَّمَا هُوَ جِبْرِيلُ لَمْ أَرَهُ عَلَى صُورَتِهِ الَّتِي خُلِقَ عَلَيْهَا غَيْرَ هَاتَيْنِ الْمَرَّتَيْنِ رَأَيْتُهُ مُنْهَبِطًا مِنَ السَّمَاءِ سَادًّا عِظَمُ خَلْقِهِ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ " . فَقَالَتْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ { لاَ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ} أَوَلَمْ تَسْمَعْ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ { وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ} قَالَتْ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَمَ شَيْئًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ وَاللَّهُ يَقُولُ { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ} . قَالَتْ وَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُخْبِرُ بِمَا يَكُونُ فِي غَدٍ فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ وَاللَّهُ يَقُولُ { قُلْ لاَ يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ} .
Масруқ айтди: Мен Оиша(нинг олди)да ёнбошлаб ётган эдим. У: "Эй Абу Оиша, уч (нарса борки), кимки уларнинг бирини (айтиб) сўзласа — Аллаҳга қаттиқ буҳтон қилган бўлади" деди. Мен: "Улар нима?" дедим. У: "Кимки Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Роббини кўрди деб ўйласа — Аллаҳга қаттиқ буҳтон қилибди" деди. Мен ёнбошлаб ётган эдим, ўтириб олдим ва: "Эй мўминлар онаси, менга муҳлат бер, мени шошилтирма; Аллаҳ — азза ва жалла — «Дарҳақиқат у уни очиқ уфқда кўрди», «Дарҳақиқат у уни бошқа бир тушишда кўрди» демадими?" дедим. У: "Мен бу умматда буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан сўраган биринчи (киши)ман; у: ‹У фақат Жибрилдир; мен уни яратилган аслий суратида — мана шу икки мартадан бошқа — кўрмадим; мен уни осмондан тушаётган — гавдасининг улуғлиги осмон билан ер орасини тўсиб олган ҳолда — кўрдим› деди" деди. Кейин у: "Аллаҳ: «Кўзлар Уни идрок эта олмайди, У эса кўзларни идрок этади; У латифдир, хабардордир» деяптини эшитмадингми? Аллаҳ: «Ҳеч бир инсонга Аллаҳ сўзлаши мумкин эмас — магар ваҳий билан, ёки парда ортидан, ёки бир элчи (Малак) юбориб, Ўз изни билан хоҳлаганини ваҳий қилиши (билан); албатта У олийдир, ҳакимдир» деяптини эшитмадингми?" деди. (Оиша:) "Кимки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Аллаҳнинг китобидан бирор нарсани яширди деб ўйласа — Аллаҳга қаттиқ буҳтон қилибди; ҳолбуки Аллаҳ: «Эй Расул, Роббингдан сенга нозил қилинганни етказ; агар (шундай) қилмасанг — Унинг рисолатини етказмабсан» деяпти" деди. (Оиша:) "Кимки у эртага нима бўлишини хабар беради деб ўйласа — Аллаҳга қаттиқ буҳтон қилибди; ҳолбуки Аллаҳ: «Айт: осмонлар ва ерда бўлганлар ғайбни билмайди, фақат Аллаҳ (билади)» деяпти" деди.