Қийналганга муҳлат бериш фазилати

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ، حِرَاشٍ أَنَّ حُذَيْفَةَ، حَدَّثَهُمْ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ تَلَقَّتِ الْمَلاَئِكَةُ رُوحَ رَجُلٍ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَقَالُوا أَعَمِلْتَ مِنَ الْخَيْرِ شَيْئًا قَالَ لاَ ‏.‏ قَالُوا تَذَكَّرْ ‏.‏ قَالَ كُنْتُ أُدَايِنُ النَّاسَ فَآمُرُ فِتْيَانِي أَنْ يُنْظِرُوا الْمُعْسِرَ وَيَتَجَوَّزُوا عَنِ الْمُوسِرِ - قَالَ - قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ تَجَوَّزُوا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Аҳмад ибн Абдуллаҳ ибн Юнус ривоят қилди, бизга Зуҳайр ривоят қилди, бизга Мансур Рибъий ибн Ҳирошдан ривоят қилдики, Ҳузайфа уларга ривоят қилиб деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Малоикалар сизлардан олдинги (уммат)дан бўлган бир кишининг руҳини қарши олди ва: ‹Яхшиликдан бирор нарса қилдингми?› дедилар. У: ‹Йўқ› деди. Улар: ‹Эслаб кўр› дедилар. У: ‹Мен одамларга қарз берар, сўнг йигитларимга камбағалга муҳлат беришни ва бойдан (қарзни ундиришда) юмшоқлик қилишни буюрар эдим› деди. (Набий) деди: Аллаҳ азза ва жалла: ‹Ундан ўтинглар (кечинглар)› деди».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ حُجْرٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، قَالَ اجْتَمَعَ حُذَيْفَةُ وَأَبُو مَسْعُودٍ فَقَالَ حُذَيْفَةُ ‏ "‏ رَجُلٌ لَقِيَ رَبَّهُ فَقَالَ مَا عَمِلْتَ قَالَ مَا عَمِلْتُ مِنَ الْخَيْرِ إِلاَّ أَنِّي كُنْتُ رَجُلاً ذَا مَالٍ فَكُنْتُ أُطَالِبُ بِهِ النَّاسَ فَكُنْتُ أَقْبَلُ الْمَيْسُورَ وَأَتَجَاوَزُ عَنِ الْمَعْسُورِ ‏.‏ فَقَالَ تَجَاوَزُوا عَنْ عَبْدِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏.‏

Бизга Али ибн Ҳужр ва Ишоқ ибн Иброҳим — лафз Ибн Ҳужрники — ривоят қилиб: бизга Жарир ал-Муғирадан, у Нуъайм ибн Абу Ҳинддан, у Рибъий ибн Ҳирошдан ривоят қилди, дедилар; у деди: Ҳузайфа ва Абу Масъуд йиғилдилар. Ҳузайфа: «Бир киши Роббисига йўлиқди. (Аллаҳ): ‹Нима амал қилдинг?› деди. У: ‹Мен яхшиликдан ҳеч нарса қилмадим, фақат мен мол-давлатли киши эдим ва ундан одамлардан (қарз) талаб қилар эдим, шунда бой (тўловга қодир)дан қабул қилар, камбағалга (қийинчиликда)ни кечирар эдим› деди. (Аллаҳ): ‹Бандамдан ўтинглар (кечинглар)› деди» деди. Абу Масъуд: «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ҳам худди шундай деяётганини эшитганман» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ، عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَنَّ رَجُلاً مَاتَ فَدَخَلَ الْجَنَّةَ فَقِيلَ لَهُ مَا كُنْتَ تَعْمَلُ قَالَ فَإِمَّا ذَكَرَ وَإِمَّا ذُكِّرَ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ فَكُنْتُ أُنْظِرُ الْمُعْسِرَ وَأَتَجَوَّزُ فِي السِّكَّةِ أَوْ فِي النَّقْدِ ‏.‏ فَغُفِرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو مَسْعُودٍ وَأَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба Абдулмалик ибн Умайрдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ҳузайфадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят қилди): «Бир киши вафот этиб, жаннатга кирди. Унга: ‹Нима амал қилар эдинг?› дейилди. У — ё эслади, ё унга эслатилди — ‹Мен одамлар билан савдо қилар ва камбағалга муҳлат берар, танга (сикка)да ёки нақд (тўлов)да енгиллик қилар эдим› деди. Шунда унга мағфират қилинди». Абу Масъуд: «Мен ҳам буни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан эшитдим» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ طَارِقٍ، عَنْ رِبْعِيِّ، بْنِ حِرَاشٍ عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ ‏ "‏ أُتِيَ اللَّهُ بِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِهِ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَقَالَ لَهُ مَاذَا عَمِلْتَ فِي الدُّنْيَا - قَالَ وَلاَ يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثًا - قَالَ يَا رَبِّ آتَيْتَنِي مَالَكَ فَكُنْتُ أُبَايِعُ النَّاسَ وَكَانَ مِنْ خُلُقِي الْجَوَازُ فَكُنْتُ أَتَيَسَّرُ عَلَى الْمُوسِرِ وَأُنْظِرُ الْمُعْسِرَ ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ أَنَا أَحَقُّ بِذَا مِنْكَ تَجَاوَزُوا عَنْ عَبْدِي ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ الْجُهَنِيُّ وَأَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ هَكَذَا سَمِعْنَاهُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Бизга Абу Саид ал-Ашажж ривоят қилди, бизга Абу Холид ал-Аҳмар Саъд ибн Ториқдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ҳузайфадан ривоят қилди, у деди: «Аллаҳга Ўз бандаларидан бир банда — Аллаҳ унга мол берган — келтирилди. (Аллаҳ) унга: ‹Дунёда нима қилдинг?› деди — (рови) деди: улар Аллаҳдан бирор сўзни яширмайдилар — у: ‹Ё Робб, Сен менга молингни бердинг, мен одамлар билан савдо қилар эдим, менинг феълимдан (хулқимдан) енгиллик (кечиш) бор эди: бойга енгиллик қилар, камбағалга муҳлат берар эдим› деди. Аллаҳ: ‹Мен бунга сендан ҳақлироқман; бандамдан ўтинглар› деди». Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний ва Абу Масъуд ал-Ансорий: «Биз буни худди шундай Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оғзидан эшитдик» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو كُرَيْبٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرُونَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ حُوسِبَ رَجُلٌ مِمَّنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ مِنَ الْخَيْرِ شَىْءٌ إِلاَّ أَنَّهُ كَانَ يُخَالِطُ النَّاسَ وَكَانَ مُوسِرًا فَكَانَ يَأْمُرُ غِلْمَانَهُ أَنْ يَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَحْنُ أَحَقُّ بِذَلِكَ مِنْهُ تَجَاوَزُوا عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Яҳё, Абу Бакр ибн Абу Шайба, Абу Курайб ва Ишоқ ибн Иброҳим — лафз Яҳёники — ривоят қилди; Яҳё: хабар берди, деди, бошқалари: ривоят қилди, деди — бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан, у Шақиқдан, у Абу Масъуддан ривоят қилди; у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Сизлардан олдинги (уммат)дан бир киши ҳисоб-китоб қилинди; унга яхшиликдан ҳеч нарса топилмади, фақат у одамлар билан аралашар (савдолашар) ва бой эди, хизматкорларига камбағалдан ўтишни (кечишни) буюрар эди. (Набий) деди: Аллаҳ азза ва жалла: ‹Биз бунга ундан ҳақлироқмиз; ундан ўтинглар (кечинглар)› деди».

حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ أَبِي مُزَاحِمٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ زِيَادٍ، - قَالَ مَنْصُورٌ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَقَالَ ابْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ، وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ، شِهَابٍ عَنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ كَانَ رَجُلٌ يُدَايِنُ النَّاسَ فَكَانَ يَقُولُ لِفَتَاهُ إِذَا أَتَيْتَ مُعْسِرًا فَتَجَاوَزْ عَنْهُ لَعَلَّ اللَّهَ يَتَجَاوَزُ عَنَّا ‏.‏ فَلَقِيَ اللَّهَ فَتَجَاوَزَ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Мансур ибн Абу Музоҳим ва Муҳаммад ибн Жаъфар ибн Зиёд ривоят қилди — Мансур: бизга Иброҳим ибн Саъд аз-Зуҳрийдан ривоят қилди, деди, Ибн Жаъфар: бизга Иброҳим — у ибн Саъд — Ибн Шиҳобдан хабар берди, деди — у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утбадан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Бир киши одамларга қарз берар эди. У ўз йигитига: ‹Камбағалга борган (учраган) пайтингда, ундан ўт (кечиб юбор); шояд Аллаҳ биздан ўтар› дерди. Сўнг у Аллаҳга йўлиқди, Аллаҳ ундан ўтди».

حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏.‏ بِمِثْلِهِ ‏.‏

менга Ҳармала ибн Яҳё ривоят қилди, бизга Абдуллаҳ ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус Ибн Шиҳобдан хабар бердики, унга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба ривоят қилдики, у Абу Ҳурайрани шундай деяётганини эшитди: Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганини эшитдим — унга ўхшаш.

حَدَّثَنَا أَبُو الْهَيْثَمِ، خَالِدُ بْنُ خِدَاشِ بْنِ عَجْلاَنَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، طَلَبَ غَرِيمًا لَهُ فَتَوَارَى عَنْهُ ثُمَّ وَجَدَهُ فَقَالَ إِنِّي مُعْسِرٌ ‏.‏ فَقَالَ آللَّهِ قَالَ آللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُنْجِيَهُ اللَّهُ مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلْيُنَفِّسْ عَنْ مُعْسِرٍ أَوْ يَضَعْ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Абу ал-Ҳайсам Холид ибн Хидош ибн Ажлон ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдуллаҳ ибн Абу Қатададан ривоят қилдики, Абу Қатада ўз қарздорини қидирди, у ундан яширинди, сўнг уни топди. У: «Мен камбағалман» деди. (Абу Қатада): «Аллаҳ ҳақими?» деди. У: «Аллаҳ ҳақи» деди. (Абу Қатада): «Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шундай деяётганини эшитганман: ‹Ким Аллаҳ уни қиёмат куни кулфатларидан қутқаришини севса (хоҳласа), камбағалга (муҳлат бериб) енгиллик қилсин ёки ундан (қарзни) тушириб юборсин› деди» деди.