باب إِطْعَامِ الْمَمْلُوكِ مِمَّا يَأْكُلُ وَإِلْبَاسِهِ مَمَّا يَلْبَسُ وَلاَ يُكَلِّفُهُ مَا يَغْلِبُهُ
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ مَرَرْنَا بِأَبِي ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ مِثْلُهُ فَقُلْنَا يَا أَبَا ذَرٍّ لَوْ جَمَعْتَ بَيْنَهُمَا كَانَتْ حُلَّةً . فَقَالَ إِنَّهُ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنْ إِخْوَانِي كَلاَمٌ وَكَانَتْ أَمُّهُ أَعْجَمِيَّةً فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ فَشَكَانِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَقِيتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ " . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ سَبَّ الرِّجَالَ سَبُّوا أَبَاهُ وَأُمُّهُ . قَالَ " يَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ هُمْ إِخْوَانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَأَطْعِمُوهُمْ مِمَّا تَأْكُلُونَ وَأَلْبِسُوهُمْ مِمَّا تَلْبَسُونَ وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ " .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Вакиъ ривоят қилди, бизга ал-Аъмаш ал-Маърур ибн Сувайддан ривоят қилди. У: Биз Робазада Абу Заррнинг ёнидан ўтдик, унинг устида бир бурда (кийим), ғуломининг устида ҳам шунга ўхшаш бор эди. Биз: «Ё Абу Зарр, агар бу икковини бирга қилсанг, бир тўлиқ либос бўларди» дедик. У: «Мен билан биродарларимдан бир киши орасида бир гап бўлди, унинг онаси ажамий (араб бўлмаган) эди, мен уни онаси билан айблаб камситдим. У мени Набий соллаллаҳу алайҳи васалламга шикоят қилди. Мен Набий соллаллаҳу алайҳи васалламни учратдим, шунда у: ‹Эй Абу Зарр, албатта сенда жоҳилият бор› дедилар. Мен: ‹Ё Расулуллаҳ, ким одамларни сўкса, улар ҳам унинг отасини ва онасини сўкадилар› дедим. У: ‹Эй Абу Зарр, албатта сенда жоҳилият бор. Улар сизнинг биродарларингиздир, Аллаҳ уларни сизнинг қўлингиз остида қилди. Бас, еганингиздан уларга едиринглар, кийганингиздан уларга кийдиринглар, уларга тоқатларидан ортиқ иш юкламанглар. Агар юкласангиз, уларга ёрдам беринглар› дедилар» деди.
وَحَدَّثَنَاهُ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ فِي حَدِيثِ زُهَيْرٍ وَأَبِي مُعَاوِيَةَ بَعْدَ قَوْلِهِ " إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ " . قَالَ قُلْتُ عَلَى حَالِ سَاعَتِي مِنَ الْكِبَرِ قَالَ " نَعَمْ " . وَفِي رِوَايَةِ أَبِي مُعَاوِيَةَ " نَعَمْ عَلَى حَالِ سَاعَتِكَ مِنَ الْكِبَرِ " . وَفِي حَدِيثِ عِيسَى " فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيَبِعْهُ " . وَفِي حَدِيثِ زُهَيْرٍ " فَلْيُعِنْهُ عَلَيْهِ " . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ " فَلْيَبِعْهُ " . وَلاَ " فَلْيُعِنْهُ " . انْتَهَى عِنْدَ قَوْلِهِ " وَلاَ يُكَلِّفْهُ مَا يَغْلِبُهُ " .
Буни бизга Аҳмад ибн Юнус ривоят қилди, бизга Зуҳайр ривоят қилди. (ҳ) Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Абу Муовия ривоят қилди. (ҳ) Бизга Ишоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Исо ибн Юнус хабар берди — ҳаммалари ал-Аъмашдан шу иснод билан ривоят қилдилар. Зуҳайр ва Абу Муовия ҳадисида унинг «албатта сенда жоҳилият бор» сўзидан кейин зиёда қилди: У: Мен: «Мана шу ҳозирги кексалик ҳолатимдами?» дедим. У: «Ҳа» деди. Абу Муовиянинг ривоятида эса: «Ҳа, ҳозирги кексалик ҳолатингдаям» (дейилади). Исо ҳадисида: «Агар унга тоқатидан ортиқ иш юкласа, уни сотиб юборсин» (дейилади). Зуҳайр ҳадисида: «Унга (ишида) ёрдам берсин» (дейилади). Абу Муовия ҳадисида на «уни сотсин», на «унга ёрдам берсин» бор, у «унга тоқатидан ортиқ нарса юкламасин» деган сўзида тугайди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ مِثْلُهَا فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ فَذَكَرَ أَنَّهُ سَابَّ رَجُلاً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَيَّرَهُ بِأُمِّهِ - قَالَ - فَأَتَى الرَّجُلُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ إِخْوَانُكُمْ وَخَوَلُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدَيْهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ عَلَيْهِ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва ибн Башшор ривоят қилдилар — матн ибн ал-Мусанноники — иккаласи: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба Восил ал-Аҳдабдан, у ал-Маърур ибн Сувайддан ривоят қилди дедилар. У: Мен Абу Заррни кўрдим, унинг устида бир тўлиқ либос, ғуломининг устида ҳам шунга ўхшаши бор эди. Мен ундан бу ҳақда сўрадим. У Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам замонида бир кишини сўкиб, уни онаси билан айблаб камситганини зикр қилди деди. У: Ўша киши Набий соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдига келиб, буни унга айтди. Шунда Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Албатта сенда жоҳилият бор. Улар сизнинг биродарларингиз ва хизматкорларингиздир, Аллаҳ уларни сизнинг қўлингиз остида қилди. Бас, кимнинг биродари унинг қўли остида бўлса, еганидан унга едирсин, кийганидан унга кийдирсин, уларга тоқатларидан ортиқ иш юкламанглар. Агар юкласангиз, уларга ёрдам беринглар» дедилар деди.
وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو، بْنُ الْحَارِثِ أَنَّ بُكَيْرَ بْنَ الأَشَجِّ، حَدَّثَهُ عَنِ الْعَجْلاَنِ، مَوْلَى فَاطِمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " لِلْمَمْلُوكِ طَعَامُهُ وَكِسْوَتُهُ وَلاَ يُكَلَّفُ مِنَ الْعَمَلِ إِلاَّ مَا يُطِيقُ " .
Менга Абут-Тоҳир Аҳмад ибн Амр ибн Сарҳ ривоят қилди, бизга ибн Ваҳб хабар берди, бизга Амр ибн ал-Ҳорис хабар берди: Букайр ибн ал-Ашажж унга Фотиманинг мавлоси ал-Ажлондан, у Абу Ҳурайрадан, у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан ривоят қилди. У: «Қулнинг овқати ва кийими (эгаси зиммасида)дир, унга тоқатидан ортиқ иш юкланмайди» дедилар.
وَحَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا صَنَعَ لأَحَدِكُمْ خَادِمُهُ طَعَامَهُ ثُمَّ جَاءَهُ بِهِ وَقَدْ وَلِيَ حَرَّهُ وَدُخَانَهُ فَلْيُقْعِدْهُ مَعَهُ فَلْيَأْكُلْ فَإِنْ كَانَ الطَّعَامُ مَشْفُوهًا قَلِيلاً فَلْيَضَعْ فِي يَدِهِ مِنْهُ أُكْلَةً أَوْ أُكْلَتَيْنِ " . قَالَ دَاوُدُ يَعْنِي لُقْمَةً أَوْ لُقْمَتَيْنِ .
Бизга ал-Қаънабий ривоят қилди, бизга Довуд ибн Қайс Мусо ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. У: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Қачонки бировингизга хизматкори овқатини тайёрлаб, унинг иссиғи ва тутунига тоқат қилиб, уни келтирса, уни ўзи билан бирга ўтқазсин ва есин. Агар овқат оз, кам бўлса, унинг қўлига ундан бир ёки икки тишлам қўйсин» дедилар деди. Довуд: Яъни бир луқма ёки икки луқма деди.