باب جَوَازِ قِتَالِ مَنْ نَقَضَ الْعَهْدَ وَجَوَازِ إِنْزَالِ أَهْلِ الْحِصْنِ عَلَى حُكْمِ حَاكِمٍ عَدْلٍ أَهْلٍ لِلْحُكْمِ
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَأَلْفَاظُهُمْ مُتَقَارِبَةٌ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ بْنَ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ، الْخُدْرِيَّ قَالَ نَزَلَ أَهْلُ قُرَيْظَةَ عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى سَعْدٍ فَأَتَاهُ عَلَى حِمَارٍ فَلَمَّا دَنَا قَرِيبًا مِنَ الْمَسْجِدِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلأَنْصَارِ " قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ - أَوْ خَيْرِكُمْ " . ثُمَّ قَالَ " إِنَّ هَؤُلاَءِ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِكَ " . قَالَ تَقْتُلُ مُقَاتِلَتَهُمْ وَتَسْبِي ذُرِّيَّتَهُمْ . قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " قَضَيْتَ بِحُكْمِ اللَّهِ - وَرُبَّمَا قَالَ - قَضَيْتَ بِحُكْمِ الْمَلِكِ " . وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ الْمُثَنَّى وَرُبَّمَا قَالَ " قَضَيْتَ بِحُكْمِ الْمَلِكِ " .
Бизга Абу Бакр ибн Аби Шайба, Муҳаммад ибнул-Мусанно ва Ибн Башшор — матнлари яқин — ривоят қилдилар. Абу Бакр: «Бизга Ғундар Шуъбадан ривоят қилди» деди, бошқа иккаласи: «Бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди» дедилар — у Саъд ибн Иброҳимдан, у деди: Мен Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайфни шундай деганини эшитдим: Мен Абу Саид ал-Худрийни шундай деганини эшитдим: Қурайза аҳли Саъд ибн Муознинг ҳукмига рози бўлиб тушдилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Саъдга одам юборди, у эшакка миниб келди. Масжидга яқинлашганда Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ансорларга: «Саййидингизга — ёки энг яхшингизга — қараб туринглар» деди. Сўнг: «Булар сенинг ҳукмингга рози бўлиб тушдилар» деди. У: «Уларнинг урушга яроқлиларини ўлдирасан ва бола-чақаларини асир оласан» деди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг» деди — баъзан: «Маликнинг (Подшоҳнинг) ҳукми билан ҳукм қилдинг» деган. Ибнул-Мусанно «баъзан «Маликнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг» деган» қисмини зикр қилмади.
وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ فِي حَدِيثِهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَقَدْ حَكَمْتَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ " . وَقَالَ مَرَّةً " لَقَدْ حَكَمْتَ بِحُكْمِ الْمَلِكِ " .
Бизга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий Шуъбадан шу иснод билан ривоят қилди. У ўз ҳадисида: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Уларда Аллаҳнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг» деди, деди. Бир марта: «Маликнинг ҳукми билан ҳукм қилдинг» деган.
وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيُّ، كِلاَهُمَا عَنِ ابْنِ نُمَيْرٍ، قَالَ ابْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أُصِيبَ سَعْدٌ يَوْمَ الْخَنْدَقِ رَمَاهُ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الْعَرِقَةِ . رَمَاهُ فِي الأَكْحَلِ فَضَرَبَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْمَةً فِي الْمَسْجِدِ يَعُودُهُ مِنْ قَرِيبٍ فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْخَنْدَقِ وَضَعَ السِّلاَحَ فَاغْتَسَلَ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ الْغُبَارِ فَقَالَ وَضَعْتَ السِّلاَحَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْنَاهُ اخْرُجْ إِلَيْهِمْ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَأَيْنَ " . فَأَشَارَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فَقَاتَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْحُكْمَ فِيهِمْ إِلَى سَعْدٍ قَالَ فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ الْمُقَاتِلَةُ وَأَنْ تُسْبَى الذُّرِّيَّةُ وَالنِّسَاءُ وَتُقْسَمَ أَمْوَالُهُمْ .
Бизга Абу Бакр ибн Аби Шайба ва Муҳаммад ибнул-Ало ал-Ҳамдоний — иккаласи Ибн Нумайрдан — ривоят қилдилар. Ибнул-Ало: «Бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Ҳишом отасидан, у Оишадан ривоят қилди» деди. У деди: Саъд Хандақ куни яраланди, уни Қурайшдан Ибнул-Ариқа деган бир киши отди. У уни қўл томиридан отди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам унга масжидда бир чодир тикдириб, уни яқиндан зиёрат қилар эди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Хандақдан қайтиб, қуролни қўйгач, ғусл қилди. Шунда Жибрил бошидан чангни қоқиб турган ҳолда келиб: «Қуролни қўйдинг! Аллаҳга қасам, биз уни қўймадик. Уларга қарши чиқ» деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Қаёққа?» деди. У Бану Қурайза томонга ишорат қилди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам уларга қарши жанг қилди. Улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳукмига рози бўлиб тушдилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам улар ҳақидаги ҳукмни Саъдга қайтарди (топширди). У: «Мен улар ҳақида урушга яроқлилари ўлдирилиши, бола-чақалари ва хотинлари асир олиниши ва моллари тақсимланишини ҳукм қиламан» деди.
وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ قَالَ أَبِي فَأُخْبِرْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَقَدْ حَكَمْتَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ " .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ибн Нумайр ривоят қилди, бизга Ҳишом ривоят қилди, у деди: Отам деди: Менга хабар берилдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Уларда Аллаҳ азза ва жалланинг ҳукми билан ҳукм қилдинг» деди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ هِشَامٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ سَعْدًا، قَالَ وَتَحَجَّرَ كَلْمُهُ لِلْبُرْءِ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ أَحَدٌ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ أُجَاهِدَ فِيكَ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا رَسُولَكَ صلى الله عليه وسلم وَأَخْرَجُوهُ اللَّهُمَّ فَإِنْ كَانَ بَقِيَ مِنْ حَرْبِ قُرَيْشٍ شَىْءٌ فَأَبْقِنِي أُجَاهِدْهُمْ فِيكَ اللَّهُمَّ فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّكَ قَدْ وَضَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ فَإِنْ كُنْتَ وَضَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ فَافْجُرْهَا وَاجْعَلْ مَوْتِي فِيهَا . فَانْفَجَرَتْ مِنْ لَبَّتِهِ فَلَمْ يَرُعْهُمْ - وَفِي الْمَسْجِدِ مَعَهُ خَيْمَةٌ مِنْ بَنِي غِفَارٍ - إِلاَّ وَالدَّمُ يَسِيلُ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا يَا أَهْلَ الْخَيْمَةِ مَا هَذَا الَّذِي يَأْتِينَا مِنْ قِبَلِكُمْ فَإِذَا سَعْدٌ جُرْحُهُ يَغِذُّ دَمًا فَمَاتَ مِنْهَا .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди, бизга Ибн Нумайр Ҳишомдан ривоят қилди, менга отам Оишадан хабар бердики, Саъд — унинг яраси тузалишга юз тутиб битиб қолганда — деди: «Эй Аллаҳим, Сен биласанки, Расулингни соллаллаҳу алайҳи васаллам ёлғончи қилиб, уни чиқарган қавмга қарши Сенинг йўлингда жиҳод қилишдан кўра менга суюклироқ нарса йўқ. Эй Аллаҳим, агар Қурайшнинг урушидан бирор нарса қолган бўлса, мени Сенинг йўлингда улар билан жиҳод қилишим учун қолдир. Эй Аллаҳим, мен гумон қиламанки, Сен биз билан уларнинг орасидаги урушни қўйгансан (тугатгансан). Агар Сен биз билан уларнинг орасидаги урушни қўйган бўлсанг, уни (ярамни) ёриб оч ва ўлимимни унда қил». Шунда унинг бўйин чуқурчасидан (яраси) ёрилди. Масжидда у билан бирга Бану Ғифордан бир чодир бор эди, улар қон ўзларига оқиб келганида сергакланиб: «Эй чодир аҳли, бу сизлар томондан бизга келаётган нарса нима?» дедилар. Мана, Саъднинг ярасидан қон отилиб оқар эди. У шундан вафот этди.
وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ سُلَيْمَانَ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ فَانْفَجَرَ مِنْ لَيْلَتِهِ فَمَازَالَ يَسِيلُ حَتَّى مَاتَ وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ قَالَ فَذَاكَ حِينَ يَقُولُ الشَّاعِرُ أَلاَ يَا سَعْدُ سَعْدَ بَنِي مُعَاذٍ فَمَا فَعَلَتْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ لَعَمْرُكَ إِنَّ سَعْدَ بَنِي مُعَاذٍ غَدَاةَ تَحَمَّلُوا لَهُوَ الصَّبُورُ تَرَكْتُمْ قِدْرَكُمْ لاَ شَىْءَ فِيهَا وَقِدْرُ الْقَوْمِ حَامِيَةٌ تَفُورُ وَقَدْ قَالَ الْكَرِيمُ أَبُو حُبَابٍ أَقِيمُوا قَيْنُقَاعُ وَلاَ تَسِيرُوا وَقَدْ كَانُوا بِبَلْدَتِهِمْ ثِقَالاً كَمَا ثَقُلَتْ بِمَيْطَانَ الصُّخُورُ
Бизга Алий ибнул-Ҳусайн ибн Сулаймон ал-Куфий ривоят қилди, бизга Абда Ҳишомдан шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди, фақат у: «Ўша кечаси (яраси) ёрилди ва то ўлгунча оқишда давом этди» деди. Ҳадисда у шуни қўшди: У деди: Мана, ўшанда шоир айтади: «Эй Саъд, Бану Муознинг Саъди, Қурайза ва Назийр нима қилди? Ҳаётинг билан қасамки, Бану Муознинг Саъди — улар кўчган тонгда — албатта сабрлидир. Сизлар қозонингизни — унда ҳеч нарса йўқ — қолдирдингиз, ҳолбуки қавмнинг қозони қайнаб туғён урар эди. Карим Абу Ҳубоб: «Эй Қайнуқаъ, жойингизда туринг, кўчманг» деган эди. Улар ўз юртларида оғир-вазмин эдилар, худди Майтонда тошлар оғир бўлгани каби».