Пайғамбарнинг мушрик ва мунофиқлардан кўрган азиятлари

وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبَانَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ، - يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ - عَنْ زَكَرِيَّاءَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ الأَوْدِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي عِنْدَ الْبَيْتِ وَأَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابٌ لَهُ جُلُوسٌ وَقَدْ نُحِرَتْ جَزُورٌ بِالأَمْسِ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ أَيُّكُمْ يَقُومُ إِلَى سَلاَ جَزُورِ بَنِي فُلاَنٍ فَيَأْخُذُهُ فَيَضَعُهُ فِي كَتِفَىْ مُحَمَّدٍ إِذَا سَجَدَ فَانْبَعَثَ أَشْقَى الْقَوْمِ فَأَخَذَهُ فَلَمَّا سَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَضَعَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ قَالَ فَاسْتَضْحَكُوا وَجَعَلَ بَعْضُهُمْ يَمِيلُ عَلَى بَعْضٍ وَأَنَا قَائِمٌ أَنْظُرُ ‏.‏ لَوْ كَانَتْ لِي مَنَعَةٌ طَرَحْتُهُ عَنْ ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَاجِدٌ مَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ حَتَّى انْطَلَقَ إِنْسَانٌ فَأَخْبَرَ فَاطِمَةَ فَجَاءَتْ وَهِيَ جُوَيْرِيَةُ فَطَرَحَتْهُ عَنْهُ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَتْ عَلَيْهِمْ تَشْتِمُهُمْ فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صَلاَتَهُ رَفَعَ صَوْتَهُ ثُمَّ دَعَا عَلَيْهِمْ وَكَانَ إِذَا دَعَا دَعَا ثَلاَثًا ‏.‏ وَإِذَا سَأَلَ سَأَلَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَلَمَّا سَمِعُوا صَوْتَهُ ذَهَبَ عَنْهُمُ الضِّحْكُ وَخَافُوا دَعْوَتَهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ وَأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَ السَّابِعَ وَلَمْ أَحْفَظْهُ فَوَالَّذِي بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ الَّذِينَ سَمَّى صَرْعَى يَوْمَ بَدْرٍ ثُمَّ سُحِبُوا إِلَى الْقَلِيبِ قَلِيبِ بَدْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ غَلَطٌ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Яна бизга Абдуллаҳ ибн Умар ибн Муҳаммад ибн Абон ал-Жуъфий ривоят қилди, бизга Абдурроҳим — яъни Ибн Сулаймон — Закариё орқали, у Абу Исъҳоқдан, у Амр ибн Маймун ал-Авдийдан, у Ибн Масъуд (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байтуллаҳ ёнида намоз ўқиб турган, Абу Жаҳл ва унинг шериклари эса ўтирган эдилар, кечаги куни туя сўйилган эди. Абу Жаҳл деди: «Сизлардан қайсингиз бориб фалон қабиланинг туясининг йўлдошини (ҳомила пардасини) олиб келиб, Муҳаммад сажда қилганда унинг икки елкаси орасига қўяди?» Шунда қавмнинг энг бахтсизи ўрнидан туриб, уни олиб келди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда қилганда уни икки елкаси орасига қўйди. (Ибн Масъуд) деди: Шунда улар қотиб кулдилар, баъзилари баъзиларига гандираклаб эгиларди. Мен эса қараб турардим. Агар менда ҳимоя (куч) бўлганида, уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг елкасидан олиб ташлардим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда ҳолида бошини кўтармасдан турарди, ниҳоят бир киши бориб Фотимага хабар берди. У келди — у ҳали ёш қизча эди — ва уни у зотнинг устидан олиб ташлади. Сўнг уларга юзланиб, уларни сўкди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) намозини тугатгач, овозини кўтариб, уларнинг устига дуойибад қилди. У зот дуо қилганда уч марта дуо қиларди, сўраганда ҳам уч марта сўрарди. Сўнг деди: «Аллаҳумма, Қурайшни Сенга (ҳавола қиламан)» — уч марта. Улар у зотнинг овозини эшитганларида, улардан кулгу кетди ва унинг дуосидан қўрқдилар. Сўнг у зот деди: «Аллаҳумма, Абу Жаҳл ибн Ҳишомни, Утба ибн Робиъани, Шайба ибн Робиъани, Валид ибн Уқбани, Умайя ибн Халафни ва Уқба ибн Абу Муъайтни Сенга (ҳавола қиламан)». У еттинчисини ҳам зикр қилди, лекин мен уни ёдда сақлай олмадим. Муҳаммад (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен у зот номма-ном айтган кишиларнинг Бадр куни ўлиб ётганликларини, сўнг қудуққа — Бадр қудуғига судралганликларини кўрдим. Абу Исъҳоқ деди: «Валид ибн Уқба» (дейилиши) бу ҳадисда хатодир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَاجِدٌ وَحَوْلَهُ نَاسٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِذْ جَاءَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ بِسَلاَ جَزُورٍ فَقَذَفَهُ عَلَى ظَهْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَرْفَعْ رَأْسَهُ فَجَاءَتْ فَاطِمَةُ فَأَخَذَتْهُ عَنْ ظَهْرِهِ وَدَعَتْ عَلَى مَنْ صَنَعَ ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ الْمَلأَ مِنْ قُرَيْشٍ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ وَعُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَعُقْبَةَ بْنَ أَبِي مُعَيْطٍ وَشَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ أَوْ أُبَىَّ بْنَ خَلَفٍ ‏"‏ ‏.‏ شُعْبَةُ الشَّاكُّ قَالَ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُمْ قُتِلُوا يَوْمَ بَدْرٍ فَأُلْقُوا فِي بِئْرٍ غَيْرَ أَنَّ أُمَيَّةَ أَوْ أُبَيًّا تَقَطَّعَتْ أَوْصَالُهُ فَلَمْ يُلْقَ فِي الْبِئْرِ ‏.‏

Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Муҳаммад ибн Башшор ривоят қилдилар — лафз Ибн ал-Мусанноники — улар дедилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди, бизга Шуъба ривоят қилди. У деди: Абу Исъҳоқнинг Амр ибн Маймундан, у Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилаётганини эшитдим. У деди: Бир куни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сажда қилиб турган, атрофида Қурайшдан бир неча одамлар бор эди. Шунда Уқба ибн Абу Муъайт туянинг йўлдошини олиб келиб, уни Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг елкасига ташлади. У зот бошини кўтармади. Шунда Фотима келди, уни у зотнинг елкасидан олди ва буни қилган кишига дуойибад қилди. У зот деди: «Аллаҳумма, Қурайшнинг катталарини — Абу Жаҳл ибн Ҳишомни, Утба ибн Робиъани, Уқба ибн Абу Муъайтни, Шайба ибн Робиъани ва Умайя ибн Халафни — ёки Убай ибн Халафни — Сенга (ҳавола қиламан)». — Шубҳа қилган Шуъбадир. — (Абдуллаҳ) деди: Мен уларнинг Бадр куни ўлдирилиб, қудуққа ташланганларини кўрдим. Фақат Умайя ёки Убайнинг аъзолари узилиб кетган эди, шу сабабли у қудуққа ташланмади.

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي، إِسْحَاقَ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ وَزَادَ وَكَانَ يَسْتَحِبُّ ثَلاَثًا يَقُولُ ‏ "‏ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ اللَّهُمَّ عَلَيْكَ بِقُرَيْشٍ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا وَذَكَرَ فِيهِمُ الْوَلِيدَ بْنَ عُتْبَةَ وَأُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ وَلَمْ يَشُكَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ وَنَسِيتُ السَّابِعَ ‏.‏

Яна бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Жаъфар ибн Авн ривоят қилди, бизга Суфён Абу Исъҳоқ орқали шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилди ва қўшимча қилди: У зот уч марта (такрорлашни) яхши кўриб дерди: «Аллаҳумма, Қурайшни Сенга (ҳавола қиламан); Аллаҳумма, Қурайшни Сенга (ҳавола қиламан); Аллаҳумма, Қурайшни Сенга (ҳавола қиламан)» — уч марта. Ва у улар орасида Валид ибн Утбани ва Умайя ибн Халафни зикр қилди ва шубҳа қилмади. Абу Исъҳоқ деди: Мен еттинчисини унутдим.

وَحَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْبَيْتَ فَدَعَا عَلَى سِتَّةِ نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ ‏.‏ فِيهِمْ أَبُو جَهْلٍ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ وَعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَشَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَعُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ فَأُقْسِمُ بِاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُهُمْ صَرْعَى عَلَى بَدْرٍ ‏.‏ قَدْ غَيَّرَتْهُمُ الشَّمْسُ وَكَانَ يَوْمًا حَارًّا ‏.‏

Яна менга Салама ибн Шабиб ривоят қилди, бизга ал-Ҳасан ибн Аъян ривоят қилди, бизга Зуҳайр ривоят қилди, бизга Абу Исъҳоқ Амр ибн Маймун орқали, у Абдуллаҳ (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Байтуллаҳга юзланди ва Қурайшдан олти кишига дуойибад қилди. Улар орасида Абу Жаҳл, Умайя ибн Халаф, Утба ибн Робиъа, Шайба ибн Робиъа ва Уқба ибн Абу Муъайт бор эди. Аллаҳга қасам ичиб айтаманки, мен уларни Бадрда ўлиб ётган ҳолатда кўрдим. Қуёш уларни ўзгартириб юборган эди, у кун иссиқ кун эди.

وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ سَرْحٍ وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى وَعَمْرُو بْنُ سَوَّادٍ الْعَامِرِيُّ - وَأَلْفَاظُهُمْ مُتَقَارِبَةٌ - قَالُوا حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَتْهُ أَنَّهَا قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ أَتَى عَلَيْكَ يَوْمٌ كَانَ أَشَدَّ مِنْ يَوْمِ أُحُدٍ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ لَقِيتُ مِنْ قَوْمِكِ وَكَانَ أَشَدَّ مَا لَقِيتُ مِنْهُمْ يَوْمَ الْعَقَبَةِ إِذْ عَرَضْتُ نَفْسِي عَلَى ابْنِ عَبْدِ يَالِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلاَلٍ فَلَمْ يُجِبْنِي إِلَى مَا أَرَدْتُ فَانْطَلَقْتُ وَأَنَا مَهْمُومٌ عَلَى وَجْهِي فَلَمْ أَسْتَفِقْ إِلاَّ بِقَرْنِ الثَّعَالِبِ فَرَفَعْتُ رَأْسِي فَإِذَا أَنَا بِسَحَابَةٍ قَدْ أَظَلَّتْنِي فَنَظَرْتُ فَإِذَا فِيهَا جِبْرِيلُ فَنَادَانِي فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ سَمِعَ قَوْلَ قَوْمِكَ لَكَ وَمَا رَدُّوا عَلَيْكَ وَقَدْ بَعَثَ إِلَيْكَ مَلَكَ الْجِبَالِ لِتَأْمُرَهُ بِمَا شِئْتَ فِيهِمْ قَالَ فَنَادَانِي مَلَكُ الْجِبَالِ وَسَلَّمَ عَلَىَّ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ سَمِعَ قَوْلَ قَوْمِكَ لَكَ وَأَنَا مَلَكُ الْجِبَالِ وَقَدْ بَعَثَنِي رَبُّكَ إِلَيْكَ لِتَأْمُرَنِي بِأَمْرِكَ فَمَا شِئْتَ إِنْ شِئْتَ أَنْ أُطْبِقَ عَلَيْهِمُ الأَخْشَبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَلْ أَرْجُو أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ مِنْ أَصْلاَبِهِمْ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ وَحْدَهُ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا ‏"‏ ‏

Яна менга Абут-Тоҳир Аҳмад ибн Амр ибн Сарҳ, Ҳармала ибн Яҳё ва Амр ибн Саввод ал-Омирий — уларнинг лафзлари бир-бирига яқин — ривоят қилдилар. Улар дедилар: бизга Ибн Ваҳб ривоят қилди. У деди: менга Юнус Ибн Шиҳоб орқали хабар берди, менга Урва ибн аз-Зубайр ривоят қилди: Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг завжаси Оиша (розияллаҳу анҳо) унга ривоят қилдики, у Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га: «Эй Аллаҳнинг Расули, Уҳуд кунидан ҳам қаттиқроқ кун бошингизга келганми?» деди. У зот деди: «Мен қавмингдан кўп азоб кўрдим. Улардан кўрган энг қаттиқ азобим Ақаба куни бўлди: мен ўзимни Ибн Абду Ёлил ибн Абду Кулолга таклиф қилдим (Исломга даъват қилдим), у эса мен истаган нарсага жавоб бермади. Шунда мен ғамгин ҳолда, ўзимга келмасдан кетдим. Фақат Қарнус-Саъолиб (деган жой)гагина етиб ўзимга келдим. Бошимни кўтардим, қарасам мени бир булут соялаб турибди. Қарасам, унда Жибрил бор экан. У менга нидо қилиб деди: ‹Аллаҳ азза ва жалла қавмингнинг сенга айтган сўзини ва сенга берган жавобини эшитди. У сенга тоғлар малоикасини юборди, улар ҳақида хоҳлаганингни унга буюр›. Шунда тоғлар малоикаси менга нидо қилиб, салом берди. Сўнг деди: ‹Эй Муҳаммад, Аллаҳ қавмингнинг сенга айтган сўзини эшитди, мен тоғлар малоикасиман, Роббинг мени сенга юборди, менинг менга буйруғингни беришинг учун. Бас, хоҳлаганингни (айт). Агар хоҳласанг, мен уларнинг устига икки тоғни қовуштираман (бостираман)›. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга деди: ‹Йўқ, мен Аллаҳнинг уларнинг пуштидан Аллаҳга ёлғиз ибодат қиладиган, Унга ҳеч нарсани шерик қилмайдиган кишиларни чиқаришини умид қиламан›».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، كِلاَهُمَا عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ جُنْدُبِ بْنِ سُفْيَانَ، قَالَ دَمِيَتْ إِصْبَعُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ تِلْكَ الْمَشَاهِدِ فَقَالَ ‏ "‏ هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيتِ ‏"‏ ‏.‏

Бизга Яҳё ибн Яҳё ва Қутайба ибн Саид — иккаласи Абу Авона орқали — ривоят қилдилар. Яҳё деди: бизга Абу Авона ал-Асвад ибн Қайс орқали, у Жундуб ибн Суфён (розияллаҳу анҳу)дан хабар берди. У деди: У машҳадлардан (жангоҳлардан) бирида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бармоғи қонади. Шунда у зот деди: «Сен қонаган бир бармоқдан бошқа нарса эмассан, кўрган азобинг Аллаҳ йўлидадир».

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَارٍ فَنُكِبَتْ إِصْبَعُهُ ‏.‏

Яна бизга буни Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Исъҳоқ ибн Иброҳим — иккаласи Ибн Уяйна орқали, у ал-Асвад ибн Қайсдан — шу иснод билан ривоят қилдилар ва у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) бир ғорда эди, бармоғи шикастланди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ جُنْدُبًا، يَقُولُ أَبْطَأَ جِبْرِيلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ قَدْ وُدِّعَ مُحَمَّدٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَالضُّحَى * وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى * مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى‏}‏

Бизга Исъҳоқ ибн Иброҳим ривоят қилди, бизга Суфён ал-Асвад ибн Қайс орқали хабар берди, у Жундубнинг шундай деяётганини эшитди: Жибрил Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га (келиши) кечикди. Шунда мушриклар: «Муҳаммад тарк қилинди» дедилар. Бас, Аллаҳ азза ва жалла: «Зуҳо (чош вақтига) қасам; ва қоронғуси билан ўраб олган тунга қасам; Роббинг сени тарк қилгани ҳам, (сенга) ғазаб қилгани ҳам йўқ» (оятларини) нозил қилди.