وَحَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ - عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَزَا خَيْبَرَ قَالَ فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا صَلاَةَ الْغَدَاةِ بِغَلَسٍ فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَكِبَ أَبُو طَلْحَةَ وَأَنَا رَدِيفُ أَبِي طَلْحَةَ فَأَجْرَى نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ وَإِنَّ رُكْبَتِي لَتَمَسُّ فَخِذَ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْحَسَرَ الإِزَارُ عَنْ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنِّي لأَرَى بَيَاضَ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا دَخَلَ الْقَرْيَةَ قَالَ " اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ " . قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ قَالَ وَقَدْ خَرَجَ الْقَوْمُ إِلَى أَعْمَالِهِمْ فَقَالُوا مُحَمَّدٌ - قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا - وَالْخَمِيسَ قَالَ وَأَصَبْنَاهَا عَنْوَةً .
Яна менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Исмоил — яъни Ибн Улайя — Абдулазиз ибн Суҳайб орқали, у Анас (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарга ғазот қилди. (Анас) деди: Биз унинг ёнида бом-бардор (қоронғулик билан) бомдод намозини ўқидик. Сўнг Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) минди, Абу Талҳа ҳам минди, мен Абу Талҳанинг орқасида эдим. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарнинг кўчасида (отини) югуртирди, менинг тиззам Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сонига тегиб турарди. Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сонидан изор очилиб кетди ва мен Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг сонининг оқлигини кўриб турардим. У зот қишлоққа кирганида деди: «Аллаҳу акбар! Хайбар вайрон бўлди! Биз бир қавмнинг майдонига тушганимизда, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!» Буни у зот уч марта айтди. (Анас) деди: Қавм ишларига чиққан эдилар. Улар дедилар: «Муҳаммад!» — Абдулазиз деди: Баъзи шерикларимиз «ва қўшин (ал-хамис)» дедилар. — (Анас) деди: Биз уни куч билан (уруш билан) олдик.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنْتُ رِدْفَ أَبِي طَلْحَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ وَقَدَمِي تَمَسُّ قَدَمَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَأَتَيْنَاهُمْ حِينَ بَزَغَتِ الشَّمْسُ وَقَدْ أَخْرَجُوا مَوَاشِيَهُمْ وَخَرَجُوا بِفُئُوسِهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ وَمُرُورِهِمْ فَقَالُوا مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسَ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " خَرِبَتْ خَيْبَرُ إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ " . قَالَ فَهَزَمَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ривоят қилди, бизга Аффон ривоят қилди, бизга Ҳаммод ибн Салама ривоят қилди, бизга Собит Анас (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Хайбар куни мен Абу Талҳанинг орқасида эдим, оёғим Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг оёғига тегиб турарди. (Анас) деди: Биз уларнинг олдига қуёш чиқаётган пайтда етиб келдик. Улар чорваларини чиқарган ва белкурак (чўкичлар)и, саватлари ва каноплари билан чиққан эдилар. Улар дедилар: «Муҳаммад ва қўшин!» Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Хайбар вайрон бўлди! Биз бир қавмнинг майдонига тушганимизда, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!» (Анас) деди: Шунда Аллаҳ азза ва жалла уларни мағлуб қилди.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ قَالَ " إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ " .
Бизга Исъҳоқ ибн Иброҳим ва Исъҳоқ ибн Мансур ривоят қилдилар. Улар дедилар: бизга ан-Назр ибн Шумайл хабар берди, бизга Шуъба Қатода орқали, у Анас ибн Молик (розияллаҳу анҳу)дан хабар берди. У деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбарга келганида деди: «Биз бир қавмнинг майдонига тушганимизда, огоҳлантирилганларнинг тонги нақадар ёмон бўлади!»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ عَبَّادٍ - قَالاَ حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، - وَهُوَ ابْنُ إِسْمَاعِيلَ - عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، مَوْلَى سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى خَيْبَرَ فَتَسَيَّرْنَا لَيْلاً فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ لِعَامِرِ بْنِ الأَكْوَعِ أَلاَ تُسْمِعُنَا مِنْ هُنَيْهَاتِكَ وَكَانَ عَامِرٌ رَجُلاً شَاعِرًا فَنَزَلَ يَحْدُو بِالْقَوْمِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَاغْفِرْ فِدَاءً لَكَ مَا اقْتَفَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا وَأَلْقِيَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا إِنَّا إِذَا صِيحَ بِنَا أَتَيْنَا وَبِالصِّيَاحِ عَوَّلُوا عَلَيْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ هَذَا السَّائِقُ " . قَالُوا عَامِرٌ . قَالَ " يَرْحَمُهُ اللَّهُ " . فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ وَجَبَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْلاَ أَمْتَعْتَنَا بِهِ . قَالَ فَأَتَيْنَا خَيْبَرَ فَحَصَرْنَاهُمْ حَتَّى أَصَابَتْنَا مَخْمَصَةٌ شَدِيدَةٌ ثُمَّ قَالَ " إِنَّ اللَّهَ فَتَحَهَا عَلَيْكُمْ " . قَالَ فَلَمَّا أَمْسَى النَّاسُ مَسَاءَ الْيَوْمِ الَّذِي فُتِحَتْ عَلَيْهِمْ أَوْقَدُوا نِيرَانًا كَثِيرَةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَا هَذِهِ النِّيرَانُ عَلَى أَىِّ شَىْءٍ تُوقِدُونَ " . فَقَالُوا عَلَى لَحْمٍ . قَالَ " أَىُّ لَحْمٍ " . قَالُوا لَحْمُ حُمُرِ الإِنْسِيَّةِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَهْرِيقُوهَا وَاكْسِرُوهَا " . فَقَالَ رَجُلٌ أَوْ يُهَرِيقُوهَا وَيَغْسِلُوهَا فَقَالَ " أَوْ ذَاكَ " . قَالَ فَلَمَّا تَصَافَّ الْقَوْمُ كَانَ سَيْفُ عَامِرٍ فِيهِ قِصَرٌ فَتَنَاوَلَ بِهِ سَاقَ يَهُودِيٍّ لِيَضْرِبَهُ وَيَرْجِعُ ذُبَابُ سَيْفِهِ فَأَصَابَ رُكْبَةَ عَامِرٍ فَمَاتَ مِنْهُ قَالَ فَلَمَّا قَفَلُوا قَالَ سَلَمَةُ وَهُوَ آخِذٌ بِيَدِي قَالَ فَلَمَّا رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَاكِتًا قَالَ " مَا لَكَ " . قُلْتُ لَهُ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي زَعَمُوا أَنَّ عَامِرًا حَبِطَ عَمَلُهُ قَالَ " مَنْ قَالَهُ " . قُلْتُ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ " كَذَبَ مَنْ قَالَهُ إِنَّ لَهُ لأَجْرَيْنِ " . وَجَمَعَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ " إِنَّهُ لَجَاهِدٌ مُجَاهِدٌ قَلَّ عَرَبِيٌّ مَشَى بِهَا مِثْلَهُ " . وَخَالَفَ قُتَيْبَةُ مُحَمَّدًا فِي الْحَدِيثِ فِي حَرْفَيْنِ وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّادٍ وَأَلْقِ سَكِينَةً عَلَيْنَا .
Бизга Қутайба ибн Саид ва Муҳаммад ибн Аббод — лафз Ибн Аббодники — ривоят қилдилар. Улар дедилар: бизга Ҳотим — у Ибн Исмоилдир — Язид ибн Абу Убайд, Салама ибн ал-Акваънинг мавлоси орқали, у Салама ибн ал-Акваъ (розияллаҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: Биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан Хайбарга чиқдик, кечаси йўл юрдик. Қавмдан бир киши Омир ибн ал-Акваъга деди: «Бизга ашулаларингдан (ҳудо қўшиғидан) эшиттирмайсанми?» Омир шеър айтадиган киши эди. Шунда у (туядан) тушиб, қавмга ҳудо (ҳайдаб бориш қўшиғи) айтиб борди. У шундай дерди: «Аллаҳумма, агар Сен бўлмаганингда, биз ҳидоят топмас, садақа ҳам қилмас, намоз ҳам ўқимас эдик. Бас, мағфират қил — биз Сенга фидо бўлайлик — биз қилган (гуноҳ)ларни. Агар (душман билан) учрашсак, оёқларни собит қил ва устимизга сакина (хотиржамлик) тушир. Биз чақирилганимизда келамиз ва улар фарёд билан устимизга келмоқчи бўладилар». Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Бу ҳайдовчи (қўшиқ айтувчи) ким?» Улар: «Омир» дедилар. У зот деди: «Аллаҳ унга раҳм қилсин». Шунда қавмдан бир киши деди: «Эй Аллаҳнинг Расули, (шаҳидлик) вожиб бўлди. Кошки бизни у билан баҳраманд қилганингизда эди (узоқроқ яшаса эди)». (Салама) деди: Биз Хайбарга келдик, уларни қамал қилдик, ҳатто бизга қаттиқ очлик етди. Сўнг у зот деди: «Аллаҳ уни сизларга фатҳ қилиб берди». (Салама) деди: Одамлар (Хайбар) фатҳ қилинган куннинг кечасига кирганларида, кўп ўтинлар ёқдилар. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Бу ўтлар нима? Нима устида ёқаяпсизлар?» Улар: «Гўшт устида» дедилар. У зот деди: «Қандай гўшт?» Улар: «Хонаки эшакларнинг гўшти» дедилар. Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Уни тўкиб ташланглар ва (қозонларни) синдиринглар». Бир киши деди: «Ёки уни тўкиб, (қозонларни) ювиб (олсак бўлмайдими)?» У зот деди: «Ёки шундай (қилинглар)». (Салама) деди: Қавм сафга турганида, Омирнинг қиличи қисқа эди. У бир яҳудийнинг болдирига урмоқчи бўлиб (қилични) узатди, лекин қиличининг учи қайтиб, Омирнинг ўз тиззасига тегди ва у шундан вафот этди. (Салама) деди: Улар қайтганларида, Салама — у менинг қўлимдан ушлаб турган эди — (деди:) Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени жим кўрганида деди: «Сенга нима бўлди?» Мен унга дедим: «Отам-онам Сизга фидо бўлсин, улар Омирнинг амели бекор (ботил) бўлди деб ўйлаяптилар». У зот деди: «Ким шундай деди?» Мен дедим: «Фалон ва фалон, ҳамда Усайд ибн Ҳузайр ал-Ансорий». Шунда у зот деди: «Буни айтган киши ёлғон айтибди. Унга икки ажр бордир», — ва икки бармоғини бирлаштирди — «У албатта жаҳд қилувчи, мужоҳиддир. Араблардан у каби юрганлар кам бўлган». Қутайба ҳадиснинг икки сўзида Муҳаммаддан ихтилоф қилди. Ибн Аббоднинг ривоятида: «Устимизга сакина тушир» (дейилди).
وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ، - وَنَسَبَهُ غَيْرُ ابْنِ وَهْبٍ فَقَالَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ - أَنَّ سَلَمَةَ، بْنَ الأَكْوَعِ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ خَيْبَرَ قَاتَلَ أَخِي قِتَالاً شَدِيدًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَارْتَدَّ عَلَيْهِ سَيْفُهُ فَقَتَلَهُ فَقَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ وَشَكُّوا فِيهِ رَجُلٌ مَاتَ فِي سِلاَحِهِ . وَشَكُّوا فِي بَعْضِ أَمْرِهِ . قَالَ سَلَمَةُ فَقَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ خَيْبَرَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي أَنْ أَرْجُزَ لَكَ . فَأَذِنَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَعْلَمُ مَا تَقُولُ قَالَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَوْلاَ اللَّهُ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " صَدَقْتَ " . وَأَنْزِلَنَّ سَكِينَةً عَلَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا وَالْمُشْرِكُونَ قَدْ بَغَوْا عَلَيْنَا قَالَ فَلَمَّا قَضَيْتُ رَجَزِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ قَالَ هَذَا " . قُلْتُ قَالَهُ أَخِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُهُ اللَّهُ " . قَالَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ نَاسًا لَيَهَابُونَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِ يَقُولُونَ رَجُلٌ مَاتَ بِسِلاَحِهِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَاتَ جَاهِدًا مُجَاهِدًا " . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ ثُمَّ سَأَلْتُ ابْنًا لِسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ فَحَدَّثَنِي عَنْ أَبِيهِ مِثْلَ ذَلِكَ غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ - حِينَ قُلْتُ إِنَّ نَاسًا يَهَابُونَ الصَّلاَةَ عَلَيْهِ - فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَذَبُوا مَاتَ جَاهِدًا مُجَاهِدًا فَلَهُ أَجْرُهُ مَرَّتَيْنِ " . وَأَشَارَ بِإِصْبَعَيْهِ .
Яна менга Абут-Тоҳир ривоят қилди, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус Ибн Шиҳоб орқали хабар берди, менга Абдурроҳман — уни Ибн Ваҳбдан бошқаси нисбат бериб: Ибн Абдуллаҳ ибн Каъб ибн Молик деди — хабар бердики, Салама ибн ал-Акваъ деди: Хайбар куни бўлганида, акам Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бирга қаттиқ жанг қилди. Шунда қиличи унга қайтиб (ўзига тегиб) уни ўлдирди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобалари бу ҳақда (гап қилдилар) ва ундан шубҳа қилдилар: «Қуролида ўлган бир киши» (деб). Ва унинг ишининг баъзисидан шубҳа қилдилар. Салама деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) Хайбардан қайтди. Мен дедим: «Эй Аллаҳнинг Расули, мен сизга ражаз (шеър) айтишимга рухсат беринг». Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга рухсат берди. Умар ибн ал-Хаттоб деди: «Нима деяётганингни билгин (эҳтиёт бўл)». (Салама) деди: Мен дедим: «Аллаҳга қасам, агар Аллаҳ бўлмаганида, биз ҳидоят топмас, садақа ҳам қилмас, намоз ҳам ўқимас эдик». Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Рост айтдинг». «Устимизга сакина тушир ва агар (душман билан) учрашсак оёқларни собит қил. Мушриклар устимизга зулм қилдилар». (Салама) деди: Ражазимни тугатганимда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Буни ким айтди?» Мен дедим: «Буни акам айтган». Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «Аллаҳ унга раҳм қилсин». (Салама) деди: Мен дедим: «Эй Аллаҳнинг Расули, баъзи одамлар унга жаноза ўқишдан қўрқаяптилар, ‹қуролидан (ўзининг қуролидан) ўлган киши› деяптилар». Шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) деди: «У жаҳд қилувчи мужоҳид бўлиб вафот этди». Ибн Шиҳоб деди: Сўнг мен Салама ибн ал-Акваънинг бир ўғлидан сўрадим, у менга отасидан шунга ўхшаш ривоят қилди. Фақат у — мен «баъзи одамлар унга жаноза ўқишдан қўрқаяптилар» деганимда — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг шундай деганини (зикр қилди).