حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ . فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ . فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ . قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا . قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . قَالَ نَعَمْ . فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . يَقُولُ مَائِلٌ . قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا " . قَالَ " وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا . وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا .
Бизга Амр ибн Муҳаммад Ноқид, Ишоқ ибн Иброҳим Ҳанзалий, Убайдуллаҳ ибн Саъид ва Муҳаммад ибн Абу Умар Маккий — барчаси ибн Уяйнадан, лафз ибн Абу Умарники — ривоят қилдилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, бизга Амр ибн Динор ривоят қилди, у Саъид ибн Жубайрдан, у деди: Ибн Аббосга: ‹Навф Биколий Мусо алайҳиссалом — Бани Исроил соҳиби, Хизр алайҳиссалом соҳиби бўлган Мусо эмас, деб даъво қилмоқда› дедим. У деди: Аллаҳнинг душмани ёлғон айтди. Мен Убай ибн Каъбни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганларини эшитдим: «Мусо алайҳиссалом Бани Исроил орасида хутба қилиб турган эди. Ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралганда, у: ‹Мен билимдонман› деди. Шунда Аллаҳ унга ғазаб қилди, чунки у илмни Аллаҳга қайтармади. Аллаҳ унга ваҳий қилди: ‹Бандаларимдан бири — икки денгиз қўшилган жойда — сендан билимдонроқдир›. Мусо деди: ‹Эй Раббим, унга қандай етаман?› Унга: ‹Бир саватда балиқ олиб бор, балиқни қаерда йўқотсанг, у ўша ердадир› дейилди. У йўлга чиқди, ёнида хизматкори Юшаъ ибн Нун бор эди. Мусо алайҳиссалом саватда балиқ олиб, хизматкори билан юриб борди, токи бир тошнинг олдига етишди. Мусо алайҳиссалом ва хизматкори ухлаб қолдилар. Балиқ саватда силкиниб, саватдан чиқиб денгизга тушиб кетди. Аллаҳ ундан сувнинг оқимини тўсиб қўйди, ҳатто у тоқ (равоқ) каби бўлиб қолди, балиқ учун йўл, Мусо ва хизматкори учун эса ҳайратланарли бўлди. Улар ўша кунларининг ва кечаларининг қолганини юриб бордилар. Мусонинг соҳиби унга хабар беришни унутди. Мусо алайҳиссалом тонгда деди: ‹Нонуштамизни келтир, биз бу сафаримиздан чарчадик›. У буюрилган жойдан ўтиб кетмагунча чарчамаган эди. Хизматкор деди: ‹Тошга паноҳ тортган пайтимизни кўрдингми? Мен балиқни унутибман. Уни эслашдан мени шайтондан бошқа ҳеч нарса унуттирмади. У денгизда ҳайратомуз тарзда йўл олиб кетди›. Мусо деди: ‹Ана шу биз истаган нарса эди›. Сўнг улар изларига қайтиб, кузатиб бордилар. Улар изларини кузатиб тошга етиб бордилар ва кийимга ўралиб ётган бир кишини кўрдилар. Мусо унга салом берди. Хизр унга деди: ‹Сенинг ерингда салом қаердан?› У деди: ‹Мен Мусоман›. Хизр деди: ‹Бани Исроил Мусосими?› У: ‹Ҳа› деди. Хизр деди: ‹Сен Аллаҳнинг илмидан бир илм узрасанки, уни Аллаҳ сенга ўргатган, мен уни билмайман. Мен ҳам Аллаҳнинг илмидан бир илм узраман, уни менга Аллаҳ ўргатган, сен уни билмайсан›. Мусо алайҳиссалом унга деди: ‹Сенга ўргатилган тўғри йўл (илм)дан менга ҳам ўргатишинг учун ортингдан эргашайми?› У деди: ‹Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. Ўзинг англаб етмаган нарсага қандай сабр қиласан?› Мусо деди: ‹Аллаҳ хоҳласа, мени сабрли топасан ва мен сенга ҳеч бир ишда осий бўлмайман›. Хизр унга деди: ‹Агар менга эргашсанг, мен ўзим сенга эслатмагунимча ҳеч нарса ҳақида сўрамагин›. Мусо ‹Ҳа› деди. Хизр ва Мусо денгиз соҳилида юриб кетдилар. Ёнларидан бир кема ўтди, улар кема аҳлидан ўзларини олиб ўтишни сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва уларни ҳақ олмасдан олиб ўтдилар. Хизр кеманинг тахталаридан бирини олиб уни юлиб олди. Мусо унга деди: ‹Бизни ҳақ олмасдан олиб ўтган қавмнинг кемасини олиб тешдингми? Аҳлини чўктириш учунми? Сен оғир бир иш қилдинг›. Хизр деди: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демабмидим?› Мусо деди: ‹Унутганим сабабли мени айблама ва ишимда мени қийинчиликка солма›. Сўнг улар кемадан чиқдилар. Соҳилда юраётганларида бошқа болалар билан ўйнаётган бир бола бор эди. Хизр унинг бошини ушлаб, қўли билан уни узиб уни ўлдирди. Мусо деди: ‹Бир жон эвазига бўлмаган пок бир жонни ўлдирдингми? Сен ёмон бир иш қилдинг›. Хизр деди: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демабмидим сенга?› Мусо деди: ‹Бу аввалгисидан ҳам оғирроқ. Агар бундан кейин сендан бирор нарса ҳақида сўрасам, менинг ҳамроҳлигимда бўлмагин. Мендан узр (қабул қилиш) чегарасига етдинг›. Улар йўлга тушдилар, токи бир қишлоқ аҳлининг олдига келдилар ва ундан таом сўрадилар. Улар буларни меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда қуламоқчи бўлиб турган бир деворни топдилар — яъни эгилган эди. Хизр қўли билан шундай қилиб уни тиклаб қўйди. Мусо унга деди: ‹Биз келган қавм бизни меҳмон қилмади, бизни таомлантирмади. Истасанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг›. Хизр деди: ‹Бу менинг сен билан ажралишимдир. Энди мен сенга сабр қила олмаган нарсаларингнинг таъвилини хабар бераман›». Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Аллаҳ Мусога раҳмат қилсин! Мен шуни истардимки, у сабр қилганида, бизга уларнинг хабарларидан кўпроқ ҳикоя қилинарди». Ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Мусодан бўлган биринчиси унутиш эди». Ва дедилар: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан чўқиб олди. Хизр унга деди: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллаҳнинг илмидан фақат шу чумчуқ денгиздан камайтирган миқдоричагина камайтирди›». Саъид ибн Жубайр деди: У ‹Уларнинг олдида ҳар бир яхши кемани зўрлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди› деб ўқирди. Ва ‹Болага келсак, у кофир эди› деб ўқирди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الْقَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَقَبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى الَّذِي ذَهَبَ يَلْتَمِسُ الْعِلْمَ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ . قَالَ أَسَمِعْتَهُ يَا سَعِيدُ قُلْتُ نَعَمْ . قَالَ كَذَبَ نَوْفٌ .
Менга Муҳаммад ибн Абдулаъло Қайсий ривоят қилди, бизга Муътамир ибн Сулаймон Таймий ривоят қилди, у отасидан, у Рақабадан, у Абу Ишоқдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у деди: Ибн Аббосга: ‹Навф, илм излаб борган Мусо — Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қилмоқда› дейилди. У: ‹Эй Саъид, сен буни ундан эшитдингми?› деди. Мен: ‹Ҳа› дедим. У: ‹Навф ёлғон айтди› деди.
حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّهُ بَيْنَمَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فِي قَوْمِهِ يُذَكِّرُهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ وَأَيَّامُ اللَّهِ نَعْمَاؤُهُ وَبَلاَؤُهُ إِذْ قَالَ مَا أَعْلَمُ فِي الأَرْضِ رَجُلاً خَيْرًا أَوْ أَعْلَمَ مِنِّي . قَالَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ إِنِّي أَعْلَمُ بِالْخَيْرِ مِنْهُ أَوْ عِنْدَ مَنْ هُوَ إِنَّ فِي الأَرْضِ رَجُلاً هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ . قَالَ يَا رَبِّ فَدُلَّنِي عَلَيْهِ . قَالَ فَقِيلَ لَهُ تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَإِنَّهُ حَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ . قَالَ فَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَعُمِّيَ عَلَيْهِ فَانْطَلَقَ وَتَرَكَ فَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمَاءِ فَجَعَلَ لاَ يَلْتَئِمُ عَلَيْهِ صَارَ مِثْلَ الْكُوَّةِ قَالَ فَقَالَ فَتَاهُ أَلاَ أَلْحَقُ نَبِيَّ اللَّهِ فَأُخْبِرَهُ قَالَ فَنُسِّيَ . فَلَمَّا تَجَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا . قَالَ وَلَمْ يُصِبْهُمْ نَصَبٌ حَتَّى تَجَاوَزَا . قَالَ فَتَذَكَّرَ قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي . فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَأَرَاهُ مَكَانَ الْحُوتِ قَالَ هَا هُنَا وُصِفَ لِي . قَالَ فَذَهَبَ يَلْتَمِسُ فَإِذَا هُوَ بِالْخَضِرِ مُسَجًّى ثَوْبًا مُسْتَلْقِيًا عَلَى الْقَفَا أَوْ قَالَ عَلَى حَلاَوَةِ الْقَفَا قَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ . فَكَشَفَ الثَّوْبَ عَنْ وَجْهِهِ قَالَ وَعَلَيْكُمُ السَّلاَمُ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ وَمَنْ مُوسَى قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ . قَالَ مَجِيءٌ مَا جَاءَ بِكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا . قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا . شَىْءٌ أُمِرْتُ بِهِ أَنْ أَفْعَلَهُ إِذَا رَأَيْتَهُ لَمْ تَصْبِرْ . قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا . قَالَ انْتَحَى عَلَيْهَا . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ . قَالَ فَانْطَلَقَ إِلَى أَحَدِهِمْ بَادِيَ الرَّأْىِ فَقَتَلَهُ فَذُعِرَ عِنْدَهَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ذَعْرَةً مُنْكَرَةً . قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ هَذَا الْمَكَانِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى لَوْلاَ أَنَّهُ عَجَّلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . وَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ - قَالَ وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنَ الأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ " رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَ��َلَى أَخِي كَذَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا - " فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ لِئَامًا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَاسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . قَالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ وَأَخَذَ بِثَوْبِهِ . قَالَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ إِلَى آخِرِ الآيَةِ . فَإِذَا جَاءَ الَّذِي يُسَخِّرُهَا وَجَدَهَا مُنْخَرِقَةً فَتَجَاوَزَهَا فَأَصْلَحُوهَا بِخَشَبَةٍ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَطُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ قَدْ عَطَفَا عَلَيْهِ فَلَوْ أَنَّهُ أَدْرَكَ أَرْهَقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا . وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلاَمَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ " . إِلَى آخِرِ الآيَةِ .
Бизга Убай ибн Каъб ривоят қилди, у деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганларини эшитдим: «Мусо алайҳиссалом ўз қавми орасида уларга Аллаҳнинг кунларини эслатиб турган эди — Аллаҳнинг кунлари Унинг неъматлари ва синовларидир — шунда у деди: ‹Мен ер юзида ўзимдан яхшироқ ёки билимдонроқ бир кишини билмайман›. Аллаҳ унга ваҳий қилди: ‹Мен яхшиликни ундан яхшироқ биламан, ёки у кимнинг ҳузурида эканини биламан. Ер юзида бир киши бор, у сендан билимдонроқдир›. Мусо деди: ‹Эй Раббим, мени унга йўллаб қўй›. Унга: ‹Шўр балиқ тайёрла, у балиқни қаерда йўқотсанг, ўша ердадир› дейилди. У хизматкори билан йўлга чиқди, токи тошга етдилар. Унга кўринмай қолди (ухлаб қолди), у йўлга чиқиб хизматкорини қолдирди. Балиқ сувда силкиниб, устига сув қовушмай, дераза (ковак) каби бўлиб қолди. Хизматкори деди: ‹Аллаҳнинг пайғамбарига етиб бориб хабар бермайми?› Лекин унутди. Улар ўтиб кетгач, у хизматкорига деди: ‹Нонуштамизни келтир, биз бу сафаримиздан чарчадик›. Улар ўтиб кетмагунларича уларга чарчоқ етмаган эди. Сўнг эслаб деди: ‹Тошга паноҳ тортганимизни кўрдингми? Мен балиқни унутибман. Уни эслашдан мени шайтондан бошқа ҳеч нарса унуттирмади. У денгизда ҳайратомуз тарзда йўл олди›. Мусо деди: ‹Ана шу биз истаган нарса эди›. Улар изларига кузатиб қайтдилар. У Мусога балиқнинг жойини кўрсатди ва деди: ‹Мана шу ер менга таърифланган эди›. Мусо излаб борганда, Хизрни кийимга ўралиб, чалқанча — ёки ‹энсасига› — ётган ҳолатда топди. Мусо: ‹Ассалому алайкум› деди. У юзидан кийимни очиб: ‹Ва алайкумуссалом, сен кимсан?› деди. У: ‹Мен Мусоман› деди. У: ‹Қайси Мусо?› деди. У: ‹Бани Исроил Мусоси› деди. У: ‹Сени нима келтирди?› деди. Мусо: ‹Сенга ўргатилган тўғри йўл (илм)дан менга ўргатишинг учун келдим› деди. У: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан. Ўзинг англамаган нарсага қандай сабр қиласан? Бу менга буюрилган, қилишим лозим бўлган иш, сен уни кўрсанг сабр қила олмайсан› деди. Мусо: ‹Аллаҳ хоҳласа, мени сабрли топасан, мен сенга ҳеч бир ишда осий бўлмайман› деди. У: ‹Агар менга эргашсанг, мен ўзим сенга эслатмагунимча ҳеч нарса ҳақида сўрамагин› деди. Улар йўлга чиқдилар, токи кемага минганларида у кемани тешди. Мусо алайҳиссалом унга деди: ‹Аҳлини чўктириш учун кемани тешдингми? Сен оғир бир иш қилдинг›. У: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демабмидим?› деди. Мусо: ‹Унутганим сабабли мени айблама, ишимда мени қийинчиликка солма› деди. Улар йўлга чиқдилар, токи ўйнаётган болаларга дуч келдилар. У бирданига улардан бирига бориб уни ўлдирди. Шунда Мусо алайҳиссалом даҳшатли даражада қўрқиб кетди ва деди: ‹Бир жон эвазига бўлмаган пок бир жонни ўлдирдингми? Сен ёмон бир иш қилдинг›». Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам шу жойда дедилар: «Аллаҳнинг раҳмати бизга ва Мусога бўлсин! Агар у шошилмаганида, ажойиботлар кўрган бўларди. Лекин уни соҳибидан уят тутди. У деди: ‹Агар бундан кейин сендан бирор нарса сўрасам, менинг ҳамроҳлигимда бўлмагин. Мендан узр чегарасига етдинг›. Агар у сабр қилганида, ажойиботлар кўрарди». У (ривоятчи) деди: У пайғамбарлардан бирортасини зикр қилса, ўзидан бошларди: «Аллаҳнинг раҳмати бизга ва фалон биродаримга бўлсин. Аллаҳнинг раҳмати бизга бўлсин». «Улар йўлга чиқдилар, токи бир бахил қишлоқ аҳлига келдилар ва мажлислар оралаб юриб, ундан таом сўрадилар. Улар буларни меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда қуламоқчи бўлиб турган бир деворни топдилар, у уни тиклаб қўйди. Мусо деди: ‹Истасанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг›. У: ‹Бу менинг сен билан ажралишимдир› деди ва Мусонинг кийимини ушлади. У деди: ‹Энди мен сенга сабр қила олмаган нарсаларингнинг таъвилини хабар бераман. Кемага келсак, у денгизда ишлайдиган мискинларники эди...›».
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، كِلاَهُمَا عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، بِإِسْنَادِ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، نَحْوَ حَدِيثِهِ .
Ва бизга Абдуллаҳ ибн Абдурраҳмон Дориймий ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Юсуф хабар берди. (ҳ) Ва бизга Абд ибн Ҳумайд ривоят қилди, бизга Убайдуллаҳ ибн Мусо хабар берди, иккаласи Исроилдан, у Абу Ишоқдан, Таймийнинг исноди билан, у Абу Ишоқдан, ўша ҳадиси каби ривоят қилдилар.
وَحَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ { لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} .
Ва бизга Амр Ноқид ривоят қилди, бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, у Амрдан, у Саъид ибн Жубайрдан, у ибн Аббосдан, у Убай ибн Каъбдан: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ‹Истасанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг› (оятини ‹латтахазта› эмас, ‹латахазта› шаклида) ўқидилар.
حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ تَمَارَى هُوَ وَالْحُرُّ بْنُ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فِي صَاحِبِ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ الْخَضِرُ . فَمَرَّ بِهِمَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ الأَنْصَارِيُّ فَدَعَاهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ يَا أَبَا الطُّفَيْلِ هَلُمَّ إِلَيْنَا فَإِنِّي قَدْ تَمَارَيْتُ أَنَا وَصَاحِبِي هَذَا فِي صَاحِبِ مُوسَى الَّذِي سَأَلَ السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَهَلْ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَذْكُرُ شَأْنَهُ فَقَالَ أُبَىٌّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " بَيْنَمَا مُوسَى فِي مَلإٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى لاَ . فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مُوسَى بَلْ عَبْدُنَا الْخَضِرُ - قَالَ - فَسَأَلَ مُوسَى السَّبِيلَ إِلَى لُقِيِّهِ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُ الْحُوتَ آيَةً وَقِيلَ لَهُ إِذَا افْتَقَدْتَ الْحُوتَ فَارْجِعْ فَإِنَّكَ سَتَلْقَاهُ فَسَارَ مُوسَى مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسِيرَ ثُمَّ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا . فَقَالَ فَتَى مُوسَى حِينَ سَأَلَهُ الْغَدَاءَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ . فَقَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي . فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا فَوَجَدَا خَضِرًا . فَكَانَ مِنْ شَأْنِهِمَا مَا قَصَّ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ " . إِلاَّ أَنَّ يُونُسَ قَالَ فَكَانَ يَتَّبِعُ أَثَرَ الْحُوتِ فِي الْبَحْرِ .
Менга Ҳармала ибн Яҳё ривоят қилди, бизга ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус хабар берди, у ибн Шиҳобдан, у Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба ибн Масъуддан, у Абдуллаҳ ибн Аббосдан: У Ҳурр ибн Қайс ибн Ҳисн Фазорий билан Мусо алайҳиссаломнинг соҳиби ҳақида баҳслашди. Ибн Аббос: ‹У Хизрдир› деди. Ёнларидан Убай ибн Каъб Ансорий ўтиб қолди. Ибн Аббос уни чақириб деди: ‹Эй Абут Туфайл, бизнинг олдимизга кел. Мен ва мана шу соҳибим Мусонинг — уни учратиш йўлини сўраган — соҳиби ҳақида баҳслашдик. Сен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни унинг аҳволини зикр қилганларини эшитганмидинг?› Убай деди: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганларини эшитдим: «Мусо Бани Исроилдан бир гуруҳ орасида турганда, унинг олдига бир киши келиб деди: ‹Сен ўзингдан билимдонроқ бирортасини биласанми?› Мусо: ‹Йўқ› деди. Шунда Аллаҳ Мусога ваҳий қилди: ‹Йўқ, бандамиз Хизр (билимдонроқдир)›. Мусо уни учратиш йўлини сўради. Аллаҳ унга балиқни бир белги қилиб қўйди ва унга: ‹Балиқни йўқотганингда қайт, сен уни учратасан› дейилди. Мусо Аллаҳ хоҳлаганча юрди, сўнг хизматкорига: ‹Нонуштамизни келтир› деди. Мусонинг хизматкори ундан нонушта сўралганда деди: ‹Тошга паноҳ тортган пайтимизни кўрдингми? Мен балиқни унутибман. Уни эслашдан мени шайтондан бошқа ҳеч нарса унуттирмади›. Мусо хизматкорига: ‹Ана шу биз истаган нарса эди› деди. Улар изларига кузатиб қайтдилар ва Хизрни топдилар. Уларнинг иши Аллаҳ Китобида ҳикоя қилган тарзда бўлди». Фақат Юнус: ‹У денгизда балиқнинг изини кузатиб борарди› деди.