حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ أَبِي عُمَرَ - حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، بْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ صَاحِبَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْسَ هُوَ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ . فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ سَمِعْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " قَامَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا أَعْلَمُ . قَالَ فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ عَبْدًا مِنْ عِبَادِي بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ مُوسَى أَىْ رَبِّ كَيْفَ لِي بِهِ فَقِيلَ لَهُ احْمِلْ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ . فَانْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ وَهُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ فَحَمَلَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ حُوتًا فِي مِكْتَلٍ وَانْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يَمْشِيَانِ حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَقَدَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَفَتَاهُ فَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ حَتَّى خَرَجَ مِنَ الْمِكْتَلِ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ - قَالَ - وَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْمَاءِ حَتَّى كَانَ مِثْلَ الطَّاقِ فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَكَانَ لِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتِهِمَا وَنَسِيَ صَاحِبُ مُوسَى أَنْ يُخْبِرَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا - قَالَ - وَلَمْ يَنْصَبْ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ . قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا . قَالَ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا . قَالَ يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ فَرَأَى رَجُلاً مُسَجًّى عَلَيْهِ بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ أَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ قَالَ أَنَا مُوسَى . قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِنَّكَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ وَأَنَا عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَنِيهِ لاَ تَعْلَمُهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلاَ أَعْصِي لَكَ أَمْرًا . قَالَ لَهُ الْخَضِرُ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلاَ تَسْأَلْنِي عَنْ شَىْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا . قَالَ نَعَمْ . فَانْطَلَقَ الْخَضِرُ وَمُوسَى يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ فَكَلَّمَاهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمَا فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمَا بِغَيْرِ نَوْلٍ فَعَمَدَ الْخَضِرُ إِلَى لَوْحٍ مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ فَنَزَعَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذَا غُلاَمٌ يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ . فَقَالَ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا . قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا قَالَ وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الأُولَى . قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا . فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ . يَقُولُ مَائِلٌ . قَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ هَكَذَا فَأَقَامَهُ . قَالَ لَهُ مُوسَى قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُضَيِّفُونَا وَلَمْ يُطْعِمُونَا لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا . قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا " . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَوَدِدْتُ أَنَّهُ كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَخْبَارِهِمَا " . قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا " . قَالَ " وَجَاءَ عُصْفُورٌ حَتَّى وَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ ثُمَّ نَقَرَ فِي الْبَحْرِ . فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنَ الْبَحْرِ " . قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَكَانَ يَقْرَأُ وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا . وَكَانَ يَقْرَأُ وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا .
Бизга Амр ибн Муҳаммад Ноқид, Ишоқ ибн Иброҳим Ҳанзалий, Убайдуллаҳ ибн Саъид ва Муҳаммад ибн Абу Умар Маккий — барчаси ибн Уяйнадан, лафз ибн Абу Умарники — ривоят қилдилар: бизга Суфён ибн Уяйна ривоят қилди, бизга Амр ибн Динор ривоят қилди, у Саъид ибн Жубайрдан, у деди: Ибн Аббосга: ‹Навф Биколий Мусо алайҳиссалом — Бани Исроил соҳиби, Хизр алайҳиссалом соҳиби бўлган Мусо эмас, деб даъво қилмоқда› дедим. У деди: Аллаҳнинг душмани ёлғон айтди. Мен Убай ибн Каъбни шундай деганини эшитдим: Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламни шундай деганларини эшитдим: «Мусо алайҳиссалом Бани Исроил орасида хутба қилиб турган эди. Ундан: ‹Одамларнинг энг билимдони ким?› деб сўралганда, у: ‹Мен билимдонман› деди. Шунда Аллаҳ унга ғазаб қилди, чунки у илмни Аллаҳга қайтармади. Аллаҳ унга ваҳий қилди: ‹Бандаларимдан бири — икки денгиз қўшилган жойда — сендан билимдонроқдир›. Мусо деди: ‹Эй Раббим, унга қандай етаман?› Унга: ‹Бир саватда балиқ олиб бор, балиқни қаерда йўқотсанг, у ўша ердадир› дейилди. У йўлга чиқди, ёнида хизматкори Юшаъ ибн Нун бор эди. Мусо алайҳиссалом саватда балиқ олиб, хизматкори билан юриб борди, токи бир тошнинг олдига етишди. Мусо алайҳиссалом ва хизматкори ухлаб қолдилар. Балиқ саватда силкиниб, саватдан чиқиб денгизга тушиб кетди. Аллаҳ ундан сувнинг оқимини тўсиб қўйди, ҳатто у тоқ (равоқ) каби бўлиб қолди, балиқ учун йўл, Мусо ва хизматкори учун эса ҳайратланарли бўлди. Улар ўша кунларининг ва кечаларининг қолганини юриб бордилар. Мусонинг соҳиби унга хабар беришни унутди. Мусо алайҳиссалом тонгда деди: ‹Нонуштамизни келтир, биз бу сафаримиздан чарчадик›. У буюрилган жойдан ўтиб кетмагунча чарчамаган эди. Хизматкор деди: ‹Тошга паноҳ тортган пайтимизни кўрдингми? Мен балиқни унутибман. Уни эслашдан мени шайтондан бошқа ҳеч нарса унуттирмади. У денгизда ҳайратомуз тарзда йўл олиб кетди›. Мусо деди: ‹Ана шу биз истаган нарса эди›. Сўнг улар изларига қайтиб, кузатиб бордилар. Улар изларини кузатиб тошга етиб бордилар ва кийимга ўралиб ётган бир кишини кўрдилар. Мусо унга салом берди. Хизр унга деди: ‹Сенинг ерингда салом қаердан?› У деди: ‹Мен Мусоман›. Хизр деди: ‹Бани Исроил Мусосими?› У: ‹Ҳа› деди. Хизр деди: ‹Сен Аллаҳнинг илмидан бир илм узрасанки, уни Аллаҳ сенга ўргатган, мен уни билмайман. Мен ҳам Аллаҳнинг илмидан бир илм узраман, уни менга Аллаҳ ўргатган, сен уни билмайсан›. Мусо алайҳиссалом унга деди: ‹Сенга ўргатилган тўғри йўл (илм)дан менга ҳам ўргатишинг учун ортингдан эргашайми?› У деди: ‹Сен мен билан бирга сабр қила олмайсан. Ўзинг англаб етмаган нарсага қандай сабр қиласан?› Мусо деди: ‹Аллаҳ хоҳласа, мени сабрли топасан ва мен сенга ҳеч бир ишда осий бўлмайман›. Хизр унга деди: ‹Агар менга эргашсанг, мен ўзим сенга эслатмагунимча ҳеч нарса ҳақида сўрамагин›. Мусо ‹Ҳа› деди. Хизр ва Мусо денгиз соҳилида юриб кетдилар. Ёнларидан бир кема ўтди, улар кема аҳлидан ўзларини олиб ўтишни сўрадилар. Улар Хизрни танидилар ва уларни ҳақ олмасдан олиб ўтдилар. Хизр кеманинг тахталаридан бирини олиб уни юлиб олди. Мусо унга деди: ‹Бизни ҳақ олмасдан олиб ўтган қавмнинг кемасини олиб тешдингми? Аҳлини чўктириш учунми? Сен оғир бир иш қилдинг›. Хизр деди: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демабмидим?› Мусо деди: ‹Унутганим сабабли мени айблама ва ишимда мени қийинчиликка солма›. Сўнг улар кемадан чиқдилар. Соҳилда юраётганларида бошқа болалар билан ўйнаётган бир бола бор эди. Хизр унинг бошини ушлаб, қўли билан уни узиб уни ўлдирди. Мусо деди: ‹Бир жон эвазига бўлмаган пок бир жонни ўлдирдингми? Сен ёмон бир иш қилдинг›. Хизр деди: ‹Сен мен билан сабр қила олмайсан, демабмидим сенга?› Мусо деди: ‹Бу аввалгисидан ҳам оғирроқ. Агар бундан кейин сендан бирор нарса ҳақида сўрасам, менинг ҳамроҳлигимда бўлмагин. Мендан узр (қабул қилиш) чегарасига етдинг›. Улар йўлга тушдилар, токи бир қишлоқ аҳлининг олдига келдилар ва ундан таом сўрадилар. Улар буларни меҳмон қилишдан бош тортдилар. Улар у ерда қуламоқчи бўлиб турган бир деворни топдилар — яъни эгилган эди. Хизр қўли билан шундай қилиб уни тиклаб қўйди. Мусо унга деди: ‹Биз келган қавм бизни меҳмон қилмади, бизни таомлантирмади. Истасанг, бунинг эвазига ҳақ олардинг›. Хизр деди: ‹Бу менинг сен билан ажралишимдир. Энди мен сенга сабр қила олмаган нарсаларингнинг таъвилини хабар бераман›». Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Аллаҳ Мусога раҳмат қилсин! Мен шуни истардимки, у сабр қилганида, бизга уларнинг хабарларидан кўпроқ ҳикоя қилинарди». Ва Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Мусодан бўлган биринчиси унутиш эди». Ва дедилар: «Бир чумчуқ келиб кеманинг четига қўнди, сўнг денгиздан чўқиб олди. Хизр унга деди: ‹Менинг илмим ва сенинг илминг Аллаҳнинг илмидан фақат шу чумчуқ денгиздан камайтирган миқдоричагина камайтирди›». Саъид ибн Жубайр деди: У ‹Уларнинг олдида ҳар бир яхши кемани зўрлик билан тортиб олувчи бир подшоҳ бор эди› деб ўқирди. Ва ‹Болага келсак, у кофир эди› деб ўқирди.