حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ نَوْفًا الْبَكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، إِنَّمَا هُوَ مُوسَى آخَرُ. فَقَالَ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " أَنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَسُئِلَ أَىُّ النَّاسِ أَعْلَمُ فَقَالَ أَنَا. فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ. فَقَالَ لَهُ بَلَى، لِي عَبْدٌ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ. قَالَ أَىْ رَبِّ وَمَنْ لِي بِهِ ـ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ أَىْ رَبِّ وَكَيْفَ لِي بِهِ ـ قَالَ تَأْخُذُ حُوتًا، فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ، حَيْثُمَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهْوَ ثَمَّ ـ وَرُبَّمَا قَالَ فَهْوَ ثَمَّهْ ـ وَأَخَذَ حُوتًا، فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ هُوَ وَفَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، حَتَّى أَتَيَا الصَّخْرَةَ، وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَرَقَدَ مُوسَى، وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا، فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جِرْيَةَ الْمَاءِ، فَصَارَ مِثْلَ الطَّاقِ، فَقَالَ هَكَذَا مِثْلُ الطَّاقِ. فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ بَقِيَّةَ لَيْلَتِهِمَا وَيَوْمَهُمَا، حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا. وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ حَيْثُ أَمَرَهُ اللَّهُ. قَالَ لَهُ فَتَاهُ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ، وَمَا أَنْسَانِيهِ إِلاَّ الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ، وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا، فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلَهُمَا عَجَبًا. قَالَ لَهُ مُوسَى ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِي، فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا، رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ، فَسَلَّمَ مُوسَى، فَرَدَّ عَلَيْهِ. فَقَالَ وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلاَمُ. قَالَ أَنَا مُوسَى. قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ، أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا. قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ، عَلَّمَنِيهِ اللَّهُ لاَ تَعْلَمُهُ وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَهُ اللَّهُ لاَ أَعْلَمُهُ. قَالَ هَلْ أَتَّبِعُكَ قَالَ {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا * وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} إِلَى قَوْلِهِ {إِمْرًا} فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ، فَمَرَّتْ بِهِمَا سَفِينَةٌ، كَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ، فَحَمَلُوهُ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ جَاءَ عُصْفُورٌ، فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ، فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً أَوْ نَقْرَتَيْنِ، قَالَ لَهُ الْخَضِرُ يَا مُوسَى، مَا نَقَصَ عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلَ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ. إِذْ أَخَذَ الْفَأْسَ فَنَزَعَ لَوْحًا، قَالَ فَلَمْ يَفْجَأْ مُوسَى إِلاَّ وَقَدْ قَلَعَ لَوْحًا بِالْقَدُّومِ. فَقَالَ لَهُ مُوسَى مَا صَنَعْتَ قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ، عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا، لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا. قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، فَكَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا. فَلَمَّا خَرَجَا مِنَ الْبَحْرِ مَرُّوا بِغُلاَمٍ يَلْعَبُ مَعَ الصِّبْيَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَقَلَعَهُ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَأَوْمَأَ سُفْيَانُ بِأَطْرَافِ أَصَابِعِهِ كَأَنَّهُ يَقْطِفُ شَيْئًا ـ فَقَالَ لَهُ مُوسَى أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا. قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا. قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَىْءٍ بَعْدَهَا فَلاَ تُصَاحِبْنِي، قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا. فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ مَائِلاً ـ أَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا وَأَشَارَ سُفْيَانُ كَأَنَّهُ يَمْسَحُ شَيْئًا إِلَى فَوْقُ، فَلَمْ أَسْمَعْ سُفْيَانَ يَذْكُرُ مَائِلاً إِلاَّ مَرَّةً ـ قَالَ قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا عَمَدْتَ إِلَى حَائِطِهِمْ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا. قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ، سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا". قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ، فَقَصَّ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا ". قَالَ سُفْيَانُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى، لَوْ كَانَ صَبَرَ يُقَصُّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا ". وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا، وَأَمَّا الْغُلاَمُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ. ثُمَّ قَالَ لِي سُفْيَانُ سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ. قِيلَ لِسُفْيَانَ حَفِظْتَهُ قَبْلَ أَنْ تَسْمَعَهُ مِنْ عَمْرٍو، أَوْ تَحَفَّظْتَهُ مِنْ إِنْسَانٍ فَقَالَ مِمَّنْ أَتَحَفَّظُهُ وَرَوَاهُ أَحَدٌ عَنْ عَمْرٍو غَيْرِي سَمِعْتُهُ مِنْهُ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا وَحَفِظْتُهُ مِنْهُ.
Али ибн Абдуллаҳ бизга айтди, Суфён бизга айтди, Амр ибн Динор бизга айтди, у деди: Саъид ибн Жубайр менга хабар берди, у деди: Мен Ибн Аббосга: «Навф Баколий Хизрнинг соҳиби Мусо — Бани Исроил Мусоси эмас, балки бошқа бир Мусо, деб даъво қилаапти», дедим. У: «Аллаҳнинг душмани ёлғон айтди. Бизга Убайй ибн Каъб Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан айтди: ‹Мусо Бани Исроилда хутба қилувчи (бўлиб) турди, ундан: ‹Одамларнинг қайси бири энг олим?›, деб сўралди. У: ‹Мен›, деди. Шунда Аллаҳ унга ранжиди, чунки у илмни Унга (Аллаҳга) қайтармади. Унга: ‹Йўқ (бор), Менинг бир бандам бор — икки денгиз қўшилган жойда — у сендан олимроқдир›, деди. У: ‹Эй Раббим, уни (топишга) менга ким (йўл кўрсатади)?›, деди — Суфён баъзан: ‹Эй Раббим, уни қандай топаман?›, деди — (Аллаҳ): ‹Бир балиқ олиб, уни саватга солгин; балиқни қаерда йўқотсанг, у ўша ерда (бўлади)›, деди. У бир балиқ олиб, уни саватга солди, сўнг у ва хизматчиси Юшаъ ибн Нун жўнади, токи қояга келдилар ва бошларини қўйдилар. Мусо ухлади, балиқ қимирлаб, чиқди ва денгизга тушди; у денгизда ўз йўлини бир тешик (каби) қилди. Аллаҳ балиқдан сувнинг оқимини тўхтатди, у (сув) тоқ (гумбаз) каби бўлди. (Суфён): ‹Мана бундай, тоқ каби›, деди. Улар иккиси кечасининг қолганини ва кунини юриб ўтдилар, токи эртаси кун бўлганида, у хизматчисига: ‹Тушлик (таоми)мизни келтир, биз бу сафаримиздан чарчаб қолдик›, деди. Мусо (Аллаҳ) буюрган (жой)дан ўтиб кетгунча чарчоқ сезмаган эди. Хизматчиси унга: ‹Кўрдингми, биз қояга паноҳ олганимизда, мен балиқни унутдим; уни эслашни менга фақат шайтон унутдирди; у денгизда ўз йўлини ажиб (тарзда) тутди!›, деди — у (балиқ) учун тешик, улар иккиси учун эса ҳайрат эди. Мусо унга: ‹Мана шу — биз излаётган (жой) эди›, деди ва ўз изларига (қайтиб) эргашдилар, изларини кузатиб қайтдилар, токи қояга етдилар. Бирдан бир киши кийим билан ўраниб (ётган) эди. Мусо салом берди, у (алик) қайтарди ва: ‹Сенинг юртингда салом қаердан (қайдан)?!›, деди. У: ‹Мен Мусо›, деди. У: ‹Бани Исроил Мусосими?›, деди. У: ‹Ҳа, мен сенга — сенга ўргатилган тўғри йўлдан менга ҳам ўргатишинг учун келдим›, деди. У: ‹Эй Мусо, мен Аллаҳнинг илмидан бир илм узраман, уни менга Аллаҳ ўргатган, сен уни билмайсан; сен эса Аллаҳнинг илмидан бир илм узрасан, уни сенга Аллаҳ ўргатган, мен уни билмайман›, деди. У: ‹Сенга эргашайми?›, деди. У: ‹Албатта, сен мен билан бирга сабр қила олмайсан; ўзинг (ички сирини) англаб етмаган нарсага қандай сабр қиласан?...› — ‹имран (мунгкир иш)› (сўзига) гача (ўқиди). Улар иккиси денгиз соҳилида юриб жўнади, уларнинг ёнидан бир кема ўтди; улар (кемадагилар) билан уларни (кемада) олиб кетишни гаплашдилар, улар Хизрни танидилар ва уни нархсиз (бепул) олиб кетдилар. Улар кемага минганларида, бир чумчук келиб, кеманинг четига қўнди ва денгизда бир-икки марта тумшуги билан (сув) чўқилади. Хизр унга: ‹Эй Мусо, менинг илмим ва сенинг илминг Аллаҳнинг илмидан — мана шу чумчук тумшуги билан денгиздан камайтиргани қадаргина камайтирди (яъни жуда оз)›, деди. Сўнг (Хизр) болтани олиб, бир тахтани суғуриб олди. (Мусо): Мусо фақат — у қаддум (болта) билан бир тахтани қўпорганини (кўрганида) сесканди. Мусо унга: ‹Нима қилдинг? Бизни нархсиз (бепул) олиб кетган қавм(нинг кемасини); уларнинг кемасига қасдлаб уни тешдинг, аҳлини ғарқ қилиш учун?! Нақадар ёмон иш қилдинг›, деди. У: ‹Мен сенга ‹албатта сен мен билан бирга сабр қила олмайсан› демаганмидим?›, деди. У: ‹Унутганим учун мени (гуноҳкор) тутма ва менинг ишимда менга қийинчилик солма›, деди. Мана шу Мусодан унутиш (сабабли) эди. Улар денгиздан чиқганларида, болалар билан ўйнаётган бир ўғил бола ёнидан ўтдилар, Хизр унинг бошини ушлаб, уни қўли билан мана бундай узиб олди — Суфён бармоқлари учи билан, гўё бир нарсани узиб (териб) олаётгандек ишора қилди. Мусо унга: ‹Бегуноҳ (тоза) жонни бирор жон (қасоси)сиз ўлдирдингми?! Нақадар ёмон иш қилдинг›, деди. У: ‹Мен сенга ‹албатта сен мен билан сабр қила олмайсан› демаганмидим?›, деди. У: ‹Бундан кейин сендан бир нарса сўрасам, менга ҳамроҳ бўлма; мендан (этарли) узр (ҳаддига) етдинг›, деди. Улар жўнади, токи бир қишлоқ аҳлига келиб, унинг аҳлидан таом сўрадилар; улар иккисини меҳмон қилишдан бош тортдилар. Унда қулаб тушмоқчи бўлган эгри бир деворни топдилар — (Суфён) қўли билан мана бундай ишора қилди, гўё бир нарсани тепага силаётгандек — у (деворни) Хизр тўғрилади. (Мусо): ‹Бир қавм, биз уларга келдик-у, улар бизни таом бермади, меҳмон ҳам қилмади; сен уларнинг деворини тўғриладинг — агар хоҳласанг, унинг эвазига ҳақ (иш ҳақи) олар эдинг›, деди. У: ‹Мана шу — мен билан сенинг орамизда ажрашишдир. Сенга сабр қила олмаган нарсаларнинг таъвилини хабар бераман›», деди. Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Биз Мусо сабр қилганини истар эдик, (шунда) Аллаҳ бизга улар иккисининг (яна) хабаридан ҳикоя қилар эди», деди. Суфён деди: Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Аллаҳ Мусога раҳм қилсин, агар у сабр қилганида, бизга улар иккисининг ишидан (яна) ҳикоя қилинар эди», деди. Ибн Аббос: «Уларнинг олдида ҳар бир (соғ) кемани зўрлик билан оладиган бир подшоҳ бор эди; ўғил болага келсак, у кофир эди, ота-онаси эса мўмин эдилар», деб ўқиди. Сўнг Суфён менга: «Мен буни ундан (Амръдан) икки марта эшитдим ва ундан ёдлади», деди. Суфёнга: «Буни Амрдан эшитишингдан олдин ёдлаганмидинг ёки бирор инсондан ёдлаб олдингми?», дейилди. У: «Кимдан ёдлаб олар эдим? Буни Амрдан мендан бошқа ким ривоят қилган? Мен буни ундан икки ёки уч марта эшитдим ва ундан ёдлади», деди.