باب مِنْ فَضَائِلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأُمِّهِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا
حَدَّثَنَا مِنْجَابُ بْنُ الْحَارِثِ التَّمِيمِيُّ، وَسَهْلُ بْنُ عُثْمَانَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرِ بْنِ، زُرَارَةَ الْحَضْرَمِيُّ وَسُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ وَالْوَلِيدُ بْنُ شُجَاعٍ قَالَ سَهْلٌ وَمِنْجَابٌ أَخْبَرَنَا وَقَالَ، الآخَرُونَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا} إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " قِيلَ لِي أَنْتَ مِنْهُمْ " .
Бизга Минжоб ибн ал-Ҳорис ат-Тамимий, Саҳл ибн Усмон, Абдуллаҳ ибн Омир ибн Зуроро ал-Ҳадрамий, Сувайд ибн Саъийд ва ал-Валиду ибн Шужў ривоят қилди. Саҳл ва Минжоб: хабар берди, дедилар; бошқалари: ривоят қилди, дедилар — Али ибн Мушир ал-Аъмашдан, у Иброҳиймдан, у Алқамадан, у Абдуллаҳдан ривоят қилди. У айтди: Мана бу оят: «Иймон келтириб, солиҳ амал қилганларга — агар (ҳаромдан) сақланиб, иймон келтирган бўлсалар — еган-ичган нарсаларида гуноҳ йўқдир» — то оятнинг охиригача — нозил бўлганда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам менга айтдилар: «Менга: Сен ҳам улардансан, дейилди.»
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ رَافِعٍ - قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَدِمْتُ أَنَا وَأَخِي، مِنَ الْيَمَنِ فَكُنَّا حِينًا وَمَا نُرَى ابْنَ مَسْعُودٍ وَأُمَّهُ إِلاَّ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ كَثْرَةِ دُخُولِهِمْ وَلُزُومِهِمْ لَهُ .
Бизга Ишоқ ибн Иброҳийм ал-Ҳанзалий ва Муҳаммад ибн Рофеъ — лафз Ибн Рофеъники — ривоят қилди. Ишоқ: хабар берди, деди; Ибн Рофеъ: ривоят қилди, деди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди: бизга Ибн Абу Зоида отасидан, у Абу Ишоқдан, у ал-Асвад ибн Язиддан, у Абу Мусодан ривоят қилди. У айтди: Мен ва акам Ямандан келдик. Бир муддат биз Ибн Масъуд ва унинг онасини Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хонадон аҳлидан деб ўйлар эдик — уларнинг кўп кириб чиқишлари ва у зотга доимий ҳамроҳ бўлишлари сабабли.
حَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، أَنَّهُ سَمِعَ الأَسْوَدَ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا مُوسَى، يَقُولُ لَقَدْ قَدِمْتُ أَنَا وَأَخِي، مِنَ الْيَمَنِ . فَذَكَرَ بِمِثْلِهِ .
Буни менга Муҳаммад ибн Ҳотим ривоят қилди: бизга Ишоқ ибн Мансур ривоят қилди: бизга Иброҳийм ибн Юсуф отасидан, у Абу Ишоқдан ривоят қилдики, у ал-Асваднинг бундай деяётганини эшитди: Мен Абу Мусонинг: «Мен ва акам Ямандан келдик» деяётганини эшитдим. Ва шунинг мислини зикр қилди.
حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا أُرَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ . أَوْ مَا ذَكَرَ مِنْ نَحْوِ هَذَا .
Бизга Зуҳайр ибн Ҳарб, Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилиб айтдилар: бизга Абдурраҳмон Суфёндан, у Абу Ишоқдан, у ал-Асваддан, у Абу Мусодан ривоят қилди. У айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ҳузурига келдим, мен Абдуллаҳни (Ибн Масъудни) хонадон аҳлидан деб ўйлар эдим. Ёки шунга ўхшаш зикр қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ، بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الأَحْوَصِ، قَالَ شَهِدْتُ أَبَا مُوسَى وَأَبَا مَسْعُودٍ حِينَ مَاتَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ أَتُرَاهُ تَرَكَ بَعْدَهُ مِثْلَهُ فَقَالَ إِنْ قُلْتَ ذَاكَ إِنْ كَانَ لَيُؤْذَنُ لَهُ إِذَا حُجِبْنَا وَيَشْهَدُ إِذَا غِبْنَا .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Ибн Башшор — лафз Ибн ал-Мусанноники — ривоят қилиб айтдилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди: бизга Шуъба Абу Ишоқдан ривоят қилди. У айтди: Мен Абул Аҳвасдан эшитдим. У айтди: Мен Абу Мусо ва Абу Масъудни Ибн Масъуд вафот этган вақтда кўрдим. Иккисидан бири шеригига айтди: Сен у ўзидан кейин ўзига ўхшаш бировни қолдирди деб ўйлайсанми? У айтди: Агар буни айтсанг (мен шундай дейман): Биз тўсилганимизда унга изн берилар, биз ғойиб бўлганимизда у (ҳузурда) ҳозир бўлар эди.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا قُطْبَةُ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، قَالَ كُنَّا فِي دَارِ أَبِي مُوسَى مَعَ نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ عَبْدِ اللَّهِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ فِي مُصْحَفٍ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ أَبُو مَسْعُودٍ مَا أَعْلَمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ بَعْدَهُ أَعْلَمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ هَذَا الْقَائِمِ . فَقَالَ أَبُو مُوسَى أَمَا لَئِنْ قُلْتَ ذَاكَ لَقَدْ كَانَ يَشْهَدُ إِذَا غِبْنَا وَيُؤْذَنُ لَهُ إِذَا حُجِبْنَا .
Бизга Абу Курайб Муҳаммад ибн ал-Алоо ривоят қилди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди: бизга Қутба — у ибн Абдул Азиз — ал-Аъмашдан, у Молик ибн ал-Ҳорисдан, у Абул Аҳвасдан ривоят қилди. У айтди: Биз Абу Мусонинг уйида Абдуллаҳ (ибн Масъуд)нинг ашобларидан бир неча киши билан бирга эдик, улар бир мушафга қараб туришарди. Шунда Абдуллаҳ ўрнидан турди. Абу Масъуд айтди: Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам ўзларидан кейин мана шу ўрнидан турган кишидан кўра Аллаҳ нозил қилган нарсани (Қуръанни) яхшироқ билувчи бировни қолдирганларини билмайман. Абу Мусо айтди: Буни айтар экансан, (рост), биз ғойиб бўлганимизда у (ҳузурда) ҳозир бўлар ва биз тўсилганимизда унга изн берилар эди.
وَحَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - هُوَ ابْنُ مُوسَى - عَنْ شَيْبَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا مُوسَى فَوَجَدْتُ عَبْدَ اللَّهِ وَأَبَا مُوسَى ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدَةَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ حُذَيْفَةَ وَأَبِي مُوسَى وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَحَدِيثُ قُطْبَةَ أَتَمُّ وَأَكْثَرُ .
Яна менга ал-Қосим ибн Закариё ривоят қилди: бизга Убайдуллаҳ — у ибн Мусо — Шайбондан, у ал-Аъмашдан, у Молик ибн ал-Ҳорисдан, у Абул Аҳвасдан ривоят қилди. У айтди: Мен Абу Мусо ҳузурига келдим, Абдуллаҳ ва Абу Мусони топдим. (ҳ) Яна бизга Абу Курайб ривоят қилди: бизга Муҳаммад ибн Абу Убайда ривоят қилди: бизга отам ал-Аъмашдан, у Зайд ибн Ваҳбдан ривоят қилди. У айтди: Мен Ҳузайфа ва Абу Мусо билан бирга ўтирган эдим. Ва у ҳадисни (олдингича) баён қилди. Қутбанинг ҳадиси тўлиқроқ ва мукаммалроқдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا قُطْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ مَا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ سُورَةٌ إِلاَّ أَنَا أَعْلَمُ حَيْثُ نَزَلَتْ وَمَا مِنْ آيَةٍ إِلاَّ أَنَا أَعْلَمُ فِيمَا أُنْزِلَتْ وَلَوْ أَعْلَمُ أَحَدًا هُوَ أَعْلَمُ بِكِتَابِ اللَّهِ مِنِّي تَبْلُغُهُ الإِبِلُ لَرَكِبْتُ إِلَيْهِ .
Бизга Абу Курайб ривоят қилди: бизга Яҳё ибн Одам ривоят қилди: бизга Қутба ал-Аъмашдан, у Муслимдан, у Масруқдан, у Абдуллаҳдан ривоят қилди. У айтди: Ўзидан ўзга илоҳ йўқ Зотга қасамки, Аллаҳ китобида шундай бирор сура йўқки, мен унинг қаерда нозил бўлганини билмасам, ва шундай бирор оят йўқки, мен у нима ҳақида нозил бўлганини билмасам. Агар мен мендан кўра Аллаҳ китобини яхшироқ билувчи, туя етиб борадиган (узоқ жойдаги) бировни билсам, албатта унинг олдига (туяда) миниб борардим.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا نَأْتِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو فَنَتَحَدَّثُ إِلَيْهِ - وَقَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ عِنْدَهُ - فَذَكَرْنَا يَوْمًا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَقَالَ لَقَدْ ذَكَرْتُمْ رَجُلاً لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " خُذُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ - فَبَدَأَ بِهِ - وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ " .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Муҳаммад ибн Абдуллаҳ ибн Нумайр ривоят қилиб айтдилар: бизга Вакийъ ривоят қилди: бизга ал-Аъмаш Шақиқдан, у Масруқдан ривоят қилди. У айтди: Биз Абдуллаҳ ибн Амр ҳузурига келиб у билан суҳбатлашар эдик — Ибн Нумайр: «унинг ҳузурида» деди. Бир куни биз Абдуллаҳ ибн Масъудни зикр қилдик. У айтди: Сизлар шундай бир кишини зикр қилдингизки, мен уни Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан эшитган бир нарсам сабабли севишда давом этаман. Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг бундай деяётганларини эшитганман: «Қуръанни тўрт кишидан олинг: Ибн Умму Абддан — у зот ундан бошладилар — Муоз ибн Жабалдан, Убай ибн Каъбдан ва Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан.»
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، قَالُوا حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَذَكَرْنَا حَدِيثًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، فَقَالَ إِنَّ ذَاكَ الرَّجُلَ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهُ سَمِعْتُهُ يَقُولُ " اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ مِنِ ابْنِ أُمِّ عَبْدٍ - فَبَدَأَ بِهِ - وَمِنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمِنْ سَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَمِنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ " . وَحَرْفٌ لَمْ يَذْكُرْهُ زُهَيْرٌ قَوْلُهُ يَقُولُهُ .
Бизга Қутайба ибн Саъийд, Зуҳайр ибн Ҳарб ва Усмон ибн Абу Шайба ривоят қилиб айтдилар: бизга Жарийр ал-Аъмашдан, у Абу Воилдан, у Масруқдан ривоят қилди. У айтди: Биз Абдуллаҳ ибн Амр ҳузурида эдик, Абдуллаҳ ибн Масъуддан бир ҳадисни зикр қилдик. У айтди: У кишини мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламдан айтаётганларини эшитган бир нарсам сабабли севишда давом этаман. Мен у зотнинг бундай деяётганларини эшитдим: «Қуръанни тўрт кишидан ўқиб олинг: Ибн Умму Абддан — у зот ундан бошладилар — Убай ибн Каъбдан, Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан ва Муоз ибн Жабалдан.» Зуҳайр эсламаган бир ҳарф (қўшимча) бор — унинг «яқулу» (деяётган) сўзи.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِإِسْنَادِ جَرِيرٍ وَوَكِيعٍ فِي رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، قَدَّمَ مُعَاذًا قَبْلَ أُبَىٍّ . وَفِي رِوَايَةِ أَبِي كُرَيْبٍ أُبَىٌّ قَبْلَ مُعَاذٍ .
Бизга Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Абу Курайб ривоят қилиб айтдилар: бизга Абу Муовия ал-Аъмашдан Жарийр ва Вакийънинг исноди билан ривоят қилди. Абу Бакрнинг Абу Муовиядан қилган ривоятида Муозни Убайдан олдин келтирди. Абу Курайбнинг ривоятида эса Убай Муоздан олдин (келтирилди).
حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، ح وَحَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ، خَالِدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - كِلاَهُمَا عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِإِسْنَادِهِمْ وَاخْتَلَفَا عَنْ شُعْبَةَ، فِي تَنْسِيقِ الأَرْبَعَةِ .
Бизга Ибн ал-Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилиб айтдилар: бизга Ибн Абу Адий ривоят қилди. (ҳ) Яна менга Бишр ибн Холид ривоят қилди: бизга Муҳаммад — яъни ибн Жаъфар — хабар берди: иккаласи Шуъбадан, у ал-Аъмашдан ўз иснодлари билан ривоят қилди. Улар Шуъбадан ривоят қилишда тўрт кишини тартиблашда ихтилоф қилдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ ذَكَرُوا ابْنَ مَسْعُودٍ عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَقَالَ ذَاكَ رَجُلٌ لاَ أَزَالُ أُحِبُّهُ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " اسْتَقْرِئُوا الْقُرْآنَ مِنْ أَرْبَعَةٍ مِنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَالِمٍ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ " .
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно ва Ибн Башшор ривоят қилиб айтдилар: бизга Муҳаммад ибн Жаъфар ривоят қилди: бизга Шуъба Амр ибн Муррадан, у Иброҳиймдан, у Масруқдан ривоят қилди. У айтди: Улар Абдуллаҳ ибн Амр ҳузурида Ибн Масъудни зикр қилдилар. У айтди: У шундай бир кишики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг бундай деяётганларини эшитганимдан кейин уни севишда давом этаман: «Қуръанни тўрт кишидан ўрганиб ўқинг: Ибн Масъуддан, Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солимдан, Убай ибн Каъбдан ва Муоз ибн Жабалдан.»
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَزَادَ قَالَ شُعْبَةُ بَدَأَ بِهَذَيْنِ لاَ أَدْرِي بِأَيِّهِمَا بَدَأَ .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муоз ривоят қилди: бизга отам ривоят қилди: бизга Шуъба шу иснод билан ривоят қилди ва қўшимча қилди: Шуъба айтди: У шу икковидан бошлади, аммо қайси биридан бошлаганини билмайман.