باب قَضَاءِ الدَّيْنِ قَبْلَ الْمِيرَاثِ وَذِكْرِ اخْتِلاَفِ أَلْفَاظِ النَّاقِلِينَ لِخَبَرِ جَابِرٍ فِيهِ
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، - وَهُوَ الأَزْرَقُ - قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، تُوُفِّيَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي تُوُفِّيَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ وَلَمْ يَتْرُكْ إِلاَّ مَا يُخْرِجُ نَخْلُهُ وَلاَ يَبْلُغُ مَا يُخْرِجُ نَخْلُهُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ دُونَ سِنِينَ فَانْطَلِقْ مَعِي يَا رَسُولَ اللَّهِ لِكَىْ لاَ يَفْحُشَ عَلَىَّ الْغُرَّامُ فَأَتَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدُورُ بَيْدَرًا بَيْدَرًا فَسَلَّمَ حَوْلَهُ وَدَعَا لَهُ ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ وَدَعَا الْغُرَّامَ فَأَوْفَاهُمْ وَبَقِيَ مِثْلُ مَا أَخَذُوا.
Бизга Абдурраҳмон ибн Муҳаммад ибн Саллом хабар берди, у деди: бизга Ишоқ — у ал-Азрақ эди — ривоят қилди, у деди: бизга Закариё ривоят қилди, у аш-Шаъбийдан, у Жобирдан (розияллаҳу анҳу ривоят қилдики): унинг отаси вафот этди ва зиммасида қарз бор эди. Мен Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим ва: «Ё Расулуллаҳ, отам вафот этди ва зиммасида қарз бор эди, у хурмоси берадиган (ҳосил)дан бошқа нарса қолдирмади, хурмоси берадиган (ҳосил) эса зиммасидаги қарзга йиллар (ўтса ҳам) етмайди. Ё Расулуллаҳ, мен билан боринг, токи қарздор менга қўполлик қилмасин,» дедим. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келиб, ҳар бир уюмни айланиб чиқдилар ва атрофига салом бердилар ҳамда унга (барака) дуо қилдилар, сўнг унинг устига ўтирдилар ва қарздорларни чақириб, уларга (қарзни) тўлиқ адо этдилар, улар олган миқдордек (хурмо) яна қолди.
أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَرَامٍ - قَالَ - وَتَرَكَ دَيْنًا فَاسْتَشْفَعْتُ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى غُرَمَائِهِ أَنْ يَضَعُوا مِنْ دَيْنِهِ شَيْئًا فَطَلَبَ إِلَيْهِمْ فَأَبَوْا فَقَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " اذْهَبْ فَصَنِّفْ تَمْرَكَ أَصْنَافًا الْعَجْوَةَ عَلَى حِدَةٍ وَعَذْقَ ابْنِ زَيْدٍ عَلَى حِدَةٍ وَأَصْنَافَهُ ثُمَّ ابْعَثْ إِلَىَّ ". قَالَ فَفَعَلْتُ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ فِي أَعْلاَهُ أَوْ فِي أَوْسَطِهِ ثُمَّ قَالَ " كِلْ لِلْقَوْمِ ". قَالَ فَكِلْتُ لَهُمْ حَتَّى أَوْفَيْتُهُمْ ثُمَّ بَقِيَ تَمْرِي كَأَنْ لَمْ يَنْقُصْ مِنْهُ شَىْءٌ.
Бизга Али ибн Ҳужр хабар берди, у деди: бизга Жарир ривоят қилди, у Муғирадан, у аш-Шаъбийдан, у Жобирдан (розияллаҳу анҳу ривоят қилди), у деди: Абдуллаҳ ибн Амр ибн Ҳаром вафот этди — деди — ва қарз қолдирди. Мен қарздорларидан қарзидан бир нарсани (кечиб) қолдиришларини сўраб, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)ни шафеъ қилдим (воситачиликка чақирдим). У улардан (шуни) талаб қилдилар, улар эса рад этишди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга: «Бориб, хурмоларингни турларга ажрат: ажвани алоҳида, Ибн Зайд хурмосини алоҳида ва бошқа турларини (алоҳида), сўнг менга (хабар) юбор,» дедилар. У деди: мен шундай қилдим. Сўнг Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) келдилар ва унинг энг тепасига ёки ўртасига ўтирдилар, кейин: «Бу жамоага ўлчаб бер,» дедилар. У деди: мен уларга ўлчаб бердим, ҳатто уларга (қарзни) тўлиқ адо этдим, сўнг менинг хурмом гўё ундан ҳеч нарса камаймагандек қолиб турди.
أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مُحَمَّدٍ، - حَرَمِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ لِيَهُودِيٍّ عَلَى أَبِي تَمْرٌ فَقُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ حَدِيقَتَيْنِ وَتَمْرُ الْيَهُودِيِّ يَسْتَوْعِبُ مَا فِي الْحَدِيقَتَيْنِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلْ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ الْعَامَ نِصْفَهُ وَتُؤَخِّرَ نِصْفَهُ ". فَأَبَى الْيَهُودِيُّ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " هَلْ لَكَ أَنْ تَأْخُذَ الْجُدَادَ ". فَآذِنِّي فَآذَنْتُهُ فَجَاءَ هُوَ وَأَبُو بَكْرٍ فَجَعَلَ يُجَدُّ وَيُكَالُ مِنْ أَسْفَلِ النَّخْلِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْعُو بِالْبَرَكَةِ حَتَّى وَفَيْنَاهُ جَمِيعَ حَقِّهِ مِنْ أَصْغَرِ الْحَدِيقَتَيْنِ - فِيمَا يَحْسِبُ عَمَّارٌ - ثُمَّ أَتَيْتُهُمْ بِرُطَبٍ وَمَاءٍ فَأَكَلُوا وَشَرِبُوا ثُمَّ قَالَ " هَذَا مِنَ النَّعِيمِ الَّذِي تُسْأَلُونَ عَنْهُ ".
Бизга Иброҳим ибн Юнус ибн Муҳаммад — Ҳарамий — хабар берди, у деди: бизга отам ривоят қилди, у деди: бизга Ҳаммод ривоят қилди, у Аммор ибн Абу Аммордан, у Жобир ибн Абдуллаҳдан (розияллаҳу анҳу ривоят қилди), у деди: бир яҳудийнинг отам зиммасида (ҳақи бўлган) хурмоси бор эди. У Уҳуд куни қатл этилди ва иккита боғ қолдирди, яҳудийнинг хурмоси (ҳақи) эса икки боғдаги (ҳосил)нинг ҳаммасини қамраб оларди. Шунда Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Шу йил ярмини олиб, ярмини кейинга қолдирасанми?» дедилар. Яҳудий эса рад этди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «(Ҳосилни) териб (берсам), оласанми?» дедилар. «Менга билдир,» (дедилар). Мен у кишига билдирдим. Сўнг у ва Абу Бакр келдилар. (Ҳосил) терила бошланди ва хурмонинг пастидан ўлчаб берила бошланди, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса барака дуосини қилардилар, ҳатто биз унинг бутун ҳақини — Амморнинг ҳисоблашича — икки боғнинг кичигидан адо этдик. Сўнг мен уларга янги хурмо ва сув олиб келдим, улар едилар ва ичдилар, кейин у: «Бу сиз сўраладиган неъматлардандир,» дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، عَنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ تُوُفِّيَ أَبِي وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَعَرَضْتُ عَلَى غُرَمَائِهِ أَنْ يَأْخُذُوا الثَّمَرَةَ بِمَا عَلَيْهِ فَأَبَوْا وَلَمْ يَرَوْا فِيهِ وَفَاءً فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ قَالَ " إِذَا جَدَدْتَهُ فَوَضَعْتَهُ فِي الْمِرْبَدِ فَآذِنِّي ". فَلَمَّا جَدَدْتُهُ وَوَضَعْتُهُ فِي الْمِرْبَدِ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ وَمَعَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَجَلَسَ عَلَيْهِ وَدَعَا بِالْبَرَكَةِ ثُمَّ قَالَ " ادْعُ غُرَمَاءَكَ فَأَوْفِهِمْ ". قَالَ فَمَا تَرَكْتُ أَحَدًا لَهُ عَلَى أَبِي دَيْنٌ إِلاَّ قَضَيْتُهُ وَفَضَلَ لِي ثَلاَثَةَ عَشَرَ وَسْقًا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَضَحِكَ وَقَالَ " ائْتِ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فَأَخْبِرْهُمَا ذَلِكَ ". فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ فَأَخْبَرْتُهُمَا فَقَالاَ قَدْ عَلِمْنَا إِذْ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا صَنَعَ أَنَّهُ سَيَكُونُ ذَلِكَ.
Бизга Муҳаммад ибн ал-Мусанно, Абдулваҳҳоб ҳадисидан хабар берди, у деди: бизга Убайдуллаҳ ривоят қилди, у Ваҳб ибн Кайсондан, у Жобир ибн Абдуллаҳдан (розияллаҳу анҳу ривоят қилди), у деди: отам вафот этди ва зиммасида қарз бор эди. Мен қарздорларига зиммасидаги (қарз) ўрнига мевани олишларини таклиф қилдим, улар эса рад этишди ва унда (қарзни) қоплайдиган (миқдор) йўқ деб ҳисоблашди. Шунда мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим ва буни у кишига айтдим. У: «(Хурмони) териб, мирбадга (хурмо қуритиш жойига) қўйганингда, менга билдир,» дедилар. Мен уни териб, мирбадга қўйгач, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурларига келдим. У келдилар, ёнларида Абу Бакр ва Умар ҳам бор эди. У унинг устига ўтирдилар ва барака дуосини қилдилар, сўнг: «Қарздорларингни чақириб, уларга (қарзни) тўлиқ адо эт,» дедилар. У деди: мен отамнинг зиммасида ҳақи бўлган ҳеч кимни қолдирмай, ҳаммасини тўладим ва менга ўн уч васқ (хурмо) ортиб қолди. Мен буни у кишига айтдим, у кулдилар ва: «Абу Бакр ва Умарнинг олдига бориб, уларга буни хабар қил,» дедилар. Мен Абу Бакр ва Умарнинг олдига келдим ва уларга хабар бердим. Улар: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўша (иш)ни қилганларида, биз шундай бўлишини билган эдик,» дедилар.