باب الْحُكْمِ بِالتَّشْبِيهِ وَالتَّمْثِيلِ وَذِكْرِ الاِخْتِلاَفِ عَلَى الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ الْوَلِيدِ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَانَ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَدَاةَ النَّحْرِ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمٍ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَرْكَبَ إِلاَّ مُعْتَرِضًا أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ " نَعَمْ حُجِّي عَنْهُ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ قَضَيْتِيهِ ".
Бизга Муҳаммад ибн Ҳошим хабар берди, ал-Валиддан, у ал-Авзоийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Ибн Аббосдан, у ал-Фазл ибн Аббосдан (ривоят қилдики): У Қурбон куни тонгида Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортида (уловда) ҳамроҳ эди. Бас, Хасъам қабиласидан бир аёл у зотнинг ҳузурига келди ва: «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ азза ва жалланинг бандаларига ҳаж фарзлиги отамга кексайган чол ҳолида етиб келди; у фақат (эгарга) кўндаланг боғланган ҳолдагина мина олади, холос. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам бўладими?» деди. У: «Ҳа, унинг ўрнига ҳаж қил. Зеро, агар унинг зиммасида қарз бўлса, сен уни тўлар эдинг,» дедилар.
أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، ح وَأَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ خَثْعَمٍ اسْتَفْتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْفَضْلُ رَدِيفُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ فَهَلْ يُجْزِئُ قَالَ مَحْمُودٌ فَهَلْ يَقْضِي - أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ فَقَالَ لَهَا " نَعَمْ ". قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ فَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ مَا ذَكَرَ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ.
Менга Амр ибн Усмон хабар берди, у деди: бизга ал-Валид ривоят қилди, ал-Авзоийдан, у деди: менга Ибн Шиҳоб хабар берди; (бошқа санад билан) яна менга Маҳмуд ибн Холид хабар берди, у деди: бизга Умар ал-Авзоийдан ривоят қилди, менга аз-Зуҳрий Сулаймон ибн Ясордан ривоят қилдики, Ибн Аббос унга хабар бердики: Хасъам қабиласидан бир аёл Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан фатво сўради, ал-Фазл эса Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортида (уловда) ҳамроҳ эди. У: «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ азза ва жалланинг бандаларига ҳаж фарзлиги отамга кексайган чол ҳолида етиб келди; у улов устида тик ўтира олмайди. (Отамнинг ўрнига) мен ҳаж қилсам, кифоя қиладими?» деди — Маҳмуд: «(отамнинг ҳақини) адо этадими?» деди —. Шунда у (Расулуллаҳ) унга: «Ҳа,» дедилар. Абу Абдурраҳмон деди: бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан биттадан ортиқ киши ривоят қилган, аммо уларнинг ҳеч бири ал-Валид ибн Муслим зикр қилган нарсани зикр қилмаган.
قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمٍ تَسْتَفْتِيهِ فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ وَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ " نَعَمْ ". وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ.
Ал-Ҳорис ибн Мискин — унинг олдида (китоб) ўқилар ва мен эшитиб турардим — Ибнул-Қосимдан (хабар берди); менга Молик Ибн Шиҳобдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Абдуллаҳ ибн Аббосдан ривоят қилди, у деди: ал-Фазл ибн Аббос Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ортида (уловда) ҳамроҳ эди. Бас, Хасъам қабиласидан бир аёл у зотдан фатво сўраб келди. Ал-Фазл унга қарай бошлади, у ҳам ал-Фазлга қарай бошлади. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса ал-Фазлнинг юзини бошқа тарафга буриб қўя бошладилар. У (аёл): «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ азза ва жалланинг бандаларига ҳаж фарзлиги отамга кексайган чол ҳолида етиб келди; у улов устида туролмайди. Мен унинг ўрнига ҳаж қилсам бўладими?» деди. У: «Ҳа,» дедилар. Бу Видолашув ҳажи (Ҳажжатул-вадо) пайтида бўлган эди.
أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ خَثْعَمٍ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَوِي عَلَى الرَّاحِلَةِ فَهَلْ يَقْضِي عَنْهُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَعَمْ ". فَأَخَذَ الْفَضْلُ يَلْتَفِتُ إِلَيْهَا - وَكَانَتِ امْرَأَةً حَسْنَاءَ - وَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْفَضْلَ فَحَوَّلَ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ.
Бизга Абу Довуд хабар берди, у деди: бизга Яъқуб ибн Иброҳим ривоят қилди, у деди: менга отам Солиҳ ибн Кайсондан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, Сулаймон ибн Ясор унга хабар бердики, Ибн Аббос унга хабар бердики: Хасъам қабиласидан бир аёл: «Ё Расулуллаҳ, Аллаҳ азза ва жалланинг бандаларига ҳаж фарзлиги отамга кексайган чол ҳолида етиб келди; у улов устида тик ўтира олмайди. (Отамнинг ўрнига) мен ҳаж қилсам, унинг (ҳақи) адо бўладими?» деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унга: «Ҳа,» дедилар. Шунда ал-Фазл унга — у гўзал аёл эди — қарай бошлади ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ал-Фазлни (ушлаб), унинг юзини бошқа тарафга буриб қўйдилар.