حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ مَاتَتْ شَاةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَهْلِهَا " أَلاَ نَزَعْتُمْ جِلْدَهَا ثُمَّ دَبَغْتُمُوهُ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ وَمَيْمُونَةَ وَعَائِشَةَ . وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَرُوِيَ عَنْهُ عَنْ سَوْدَةَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يُصَحِّحُ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ وَقَالَ احْتَمَلَ أَنْ يَكُونَ رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ مَيْمُونَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ مَيْمُونَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга ал-Лайс ривоят қилди, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Ато ибн Абу Робоҳдан (ривоят қилди), у деди: Мен Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитдим: Бир қўй ўлди, шунда Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) унинг эгаларига: «Унинг терисини шилиб, сўнг ошлаб, ундан фойдалансангиз бўлмасмиди?» дедилар. Абу Исо (Термизий) деди: Бу бобда Салама ибн ал-Муҳаббиқ, Маймуна ва Оишадан (ҳам ривоятлар) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Аббосдан Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан шунга ўхшаши бир неча йўл билан ривоят қилинган. Ибн Аббосдан, у Маймунадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан (ривоят) қилинган, ундан, у Савдадан ҳам ривоят қилинган. Мен Муҳаммад (Бухорий)нинг Ибн Аббоснинг Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ҳадисини ҳамда Ибн Аббоснинг Маймунадан ҳадисини саҳиҳ деганини эшитдим. У деди: «Ибн Аббос Маймунадан, у Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилган бўлиши мумкин, шунингдек Ибн Аббос Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан ривоят қилиб, унда Маймунани зикр қилмаган бўлиши мумкин.» Абу Исо (Термизий) деди: Кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак, аш-Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَعْلَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ " . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا فِي جُلُودِ الْمَيْتَةِ إِذَا دُبِغَتْ فَقَدْ طَهُرَتْ . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ الشَّافِعِيُّ أَيُّمَا إِهَابِ مَيْتَةٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ إِلاَّ الْكَلْبَ وَالْخِنْزِيرَ . وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّهُمْ كَرِهُوا جُلُودَ السِّبَاعِ وَإِنْ دُبِغَ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَشَدَّدُوا فِي لُبْسِهَا وَالصَّلاَةِ فِيهَا . قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ " . جِلْدُ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ هَكَذَا فَسَّرَهُ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ . وَقَالَ إِسْحَاقُ قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ إِنَّمَا يُقَالُ الإِهَابُ لِجِلْدِ مَا يُؤْكَلُ لَحْمُهُ .
Бизга Қутайба ривоят қилди, у деди: бизга Суфён ибн Уяйна ва Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилишди, улар Зайд ибн Асламдан, у Абдурраҳмон ибн Ваъладан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилди), у деди: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Қайси тери ошланса, у покланибди,» дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир, улар ўлик (ҳайвон)нинг терилари ҳақида: «Ошланган бўлса, покланибди,» дейишган. Абу Исо (Термизий) деди: аш-Шофиий деди: «Ўлик (ҳайвон)нинг қайси териси ошланса, ит ва чўчқадан бошқаси покланибди,» ва бу ҳадис билан далил келтирди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса, гарчи ошланган бўлса-да, йиртқич ҳайвонларнинг териларини макруҳ санаганлар, бу Абдуллаҳ ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир, улар уни кийиш ва унда намоз ўқишда қаттиқ туришган. Ишоқ ибн Иброҳим деди: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ‹Қайси тери ошланса, у покланибди› деган сўзининг маъноси гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг терисидир.» Ан-Назр ибн Шумайл шундай тафсир қилган. Ишоқ деди: Ан-Назр ибн Шумайл деди: «Иҳоб фақат гўшти ейиладиган (ҳайвон)нинг терисига айтилади.»
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَالشَّيْبَانِيِّ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ، قَالَ أَتَانَا كِتَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَنْ لاَ تَنْتَفِعُوا مِنَ الْمَيْتَةِ بِإِهَابٍ وَلاَ عَصَبٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَيُرْوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ عَنْ أَشْيَاخٍ لَهُمْ هَذَا الْحَدِيثُ . وَلَيْسَ الْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ أَنَّهُ قَالَ أَتَانَا كِتَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ وَفَاتِهِ بِشَهْرَيْنِ . قَالَ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ كَانَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ يَذْهَبُ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ لِمَا ذُكِرَ فِيهِ قَبْلَ وَفَاتِهِ بِشَهْرَيْنِ وَكَانَ يَقُولُ كَانَ هَذَا آخِرَ أَمْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . ثُمَّ تَرَكَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هَذَا الْحَدِيثَ لَمَّا اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَادِهِ حَيْثُ رَوَى بَعْضُهُمْ فَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُكَيْمٍ عَنْ أَشْيَاخٍ لَهُمْ مِنْ جُهَيْنَةَ .
Бизга Муҳаммад ибн Ториф ал-Куфий ривоят қилди, у деди: бизга Муҳаммад ибн Фузайл ривоят қилди, у ал-Аъмаш ва аш-Шайбонийдан, улар ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллаҳ ибн Укаймдан (ривоят қилди), у деди: Бизга Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мактуби келдики: «Ўлик (ҳайвон)дан на тери, на пай билан фойдаланманглар.» Абу Исо (Термизий) деди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис Абдуллаҳ ибн Укаймдан, у ўзларининг (қабиладаги) шайхларидан (эшитгани) ҳолида ҳам ривоят қилинади. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга кўра эмас. Бу ҳадис Абдуллаҳ ибн Укаймдан шундай ривоят қилинган: у деди: «Бизга Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг мактуби вафотларидан икки ой олдин келди.» У деди: Мен Аҳмад ибнул-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: «Аҳмад ибн Ҳанбал бу ҳадисни оларди, чунки унда у (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг вафотидан икки ой олдин (келгани) зикр қилинган, ва у: ‹Бу Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг охирги иши эди› дерди. Сўнг Аҳмад ибн Ҳанбал бу ҳадисни тарк қилди, чунки унинг иснодида ихтилоф қилишди — зеро баъзилари уни ривоят қилиб: ‹Абдуллаҳ ибн Укаймдан, у Жуҳайна (қабиласи)дан бўлган ўз шайхларидан› деди.»