حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي لَيْلَى، قَالَ أُحِيلَتِ الصَّلاَةُ ثَلاَثَةَ أَحْوَالٍ - قَالَ - وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَقَدْ أَعْجَبَنِي أَنْ تَكُونَ صَلاَةُ الْمُسْلِمِينَ - أَوْ قَالَ الْمُؤْمِنِينَ - وَاحِدَةً حَتَّى لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبُثَّ رِجَالاً فِي الدُّورِ يُنَادُونَ النَّاسَ بِحِينِ الصَّلاَةِ وَحَتَّى هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رِجَالاً يَقُومُونَ عَلَى الآطَامِ يُنَادُونَ الْمُسْلِمِينَ بِحِينِ الصَّلاَةِ حَتَّى نَقَسُوا أَوْ كَادُوا أَنْ يَنْقُسُوا " . قَالَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمَّا رَجَعْتُ - لِمَا رَأَيْتُ مِنَ اهْتِمَامِكَ - رَأَيْتُ رَجُلاً كَأَنَّ عَلَيْهِ ثَوْبَيْنِ أَخْضَرَيْنِ فَقَامَ عَلَى الْمَسْجِدِ فَأَذَّنَ ثُمَّ قَعَدَ قَعْدَةً ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مِثْلَهَا إِلاَّ أَنَّهُ يَقُولُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ وَلَوْلاَ أَنْ يَقُولَ النَّاسُ - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى أَنْ تَقُولُوا - لَقُلْتُ إِنِّي كُنْتُ يَقْظَانًا غَيْرَ نَائِمٍ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى " لَقَدْ أَرَاكَ اللَّهُ خَيْرًا " . وَلَمْ يَقُلْ عَمْرٌو " لَقَدْ أَرَاكَ اللَّهُ خَيْرًا فَمُرْ بِلاَلاً فَلْيُؤَذِّنْ " . قَالَ فَقَالَ عُمَرُ أَمَا إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي رَأَى وَلَكِنِّي لَمَّا سُبِقْتُ اسْتَحْيَيْتُ . قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا جَاءَ يَسْأَلُ فَيُخْبَرُ بِمَا سُبِقَ مِنْ صَلاَتِهِ وَإِنَّهُمْ قَامُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَيْنِ قَائِمٍ وَرَاكِعٍ وَقَاعِدٍ وَمُصَلٍّ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى قَالَ عَمْرٌو وَحَدَّثَنِي بِهَا حُصَيْنٌ عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى حَتَّى جَاءَ مُعَاذٌ . قَالَ شُعْبَةُ وَقَدْ سَمِعْتُهَا مِنْ حُصَيْنٍ فَقَالَ لاَ أَرَاهُ عَلَى حَالٍ إِلَى قَوْلِهِ كَذَلِكَ فَافْعَلُوا . قَالَ أَبُو دَاوُدَ ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مَرْزُوقٍ قَالَ فَجَاءَ مُعَاذٌ فَأَشَارُوا إِلَيْهِ - قَالَ شُعْبَةُ وَهَذِهِ سَمِعْتُهَا مِنْ حُصَيْنٍ - قَالَ فَقَالَ مُعَاذٌ لاَ أَرَاهُ عَلَى حَالٍ إِلاَّ كُنْتُ عَلَيْهَا . قَالَ فَقَالَ إِنَّ مُعَاذًا قَدْ سَنَّ لَكُمْ سُنَّةً كَذَلِكَ فَافْعَلُوا . قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ أَمَرَهُمْ بِصِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ثُمَّ أُنْزِلَ رَمَضَانُ وَكَانُوا قَوْمًا لَمْ يَتَعَوَّدُوا الصِّيَامَ وَكَانَ الصِّيَامُ عَلَيْهِمْ شَدِيدًا فَكَانَ مَنْ لَمْ يَصُمْ أَطْعَمَ مِسْكِينًا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } فَكَانَتِ الرُّخْصَةُ لِلْمَرِيضِ وَالْمُسَافِرِ فَأُمِرُوا بِالصِّيَامِ . قَالَ وَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا قَالَ وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَفْطَرَ فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يَأْكُلَ لَمْ يَأْكُلْ حَتَّى يُصْبِحَ . قَالَ فَجَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَأَرَادَ امْرَأَتَهُ فَقَالَتْ إِنِّي قَدْ نِمْتُ فَظَنَّ أَنَّهَا تَعْتَلُّ فَأَتَاهَا فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فَأَرَادَ الطَّعَامَ فَقَالُوا حَتَّى نُسَخِّنَ لَكَ شَيْئًا فَنَامَ فَلَمَّا أَصْبَحُوا أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الآيَةُ { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } .
Бизга Амр ибн Марзуқ ривоят қилди, бизга Шуъба Амр ибн Муррадан хабар берди. У деди: Мен Ибн Абу Лайлони эшитдим. (ҳ) Ва бизга Ибн ал-Мусанно ривоят қилди, бизга Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбадан, у Амр ибн Муррадан ривоят қилди: Мен Ибн Абу Лайлони эшитдим. У деди: Намоз уч ҳолатга ўзгарди. У деди: Бизга дўстларимиз ривоят қилишдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар: «Мусулмонларнинг — ёки: мўминларнинг — намози бир хил бўлиши мени хурсанд қилди, ҳатто мен одамларни намоз вақтида чақирсин деб кишиларни уйларга юборишни ва миноралар устида туриб мусулмонларни намоз вақтида чақирадиган кишиларни буюришни хоҳладим, ниҳоят улар қўнғироқ чалдилар ёки чалишга яқинлашдилар». У деди: Сўнг ансорлардан бир киши келиб деди: Эй Расулуллаҳ, сизнинг ғамхўрлигингизни кўриб қайтганимда, устида икки яшил кийим борга ўхшаган бир кишини кўрдим, у масжид устига туриб азон айтди, сўнг бир оз ўтирди, кейин туриб худди шундай деди, фақат у: Қод қоматис-солаҳ деди. Агар одамлар гапириб қолишидан қўрқмаганимда — Ибн ал-Мусанно: айтишингиздан, деди — мен: Мен уйқудаги эмас, уйғоқ эдим, деб айтардим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам дедилар — Ибн ал-Мусанно деди: «Аллаҳ сенга яхшиликни кўрсатибди» дедилар. Амр эса: «Аллаҳ сенга яхшиликни кўрсатибди, Билолга буюр, у азон айтсин» демади. У деди: Умар деди: Диққат, мен ҳам у кўрганидек кўрган эдим, лекин ўзиб кетилганимда уялдим. У деди: Бизга дўстларимиз ривоят қилишди. У деди: Киши келиб сўраганда, намозидан ўтиб кетгани унга айтилар эди ва улар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам билан ким тик турган, ким руку қилган, ким ўтирган ва ким намоз ўқиётган ҳолда бўлар эдилар. Ибн ал-Мусанно деди: Амр деди: Буни менга Ҳусайн Ибн Абу Лайладан ривоят қилди: «Ниҳоят Муоз келди». Шуъба деди: Мен буни Ҳусайндан эшитганман, у: «Мен уни бирор ҳолатда кўрмадим» сўзигача «казалика фаъфалу» (шундай қилинглар) гача деди. Абу Довуд деди: Сўнг мен Амр ибн Марзуқнинг ҳадисига қайтдим. У деди: Муоз келди, унга ишора қилишди — Шуъба деди: Буни мен Ҳусайндан эшитганман — у деди: Муоз деди: Мен уни қайси ҳолатда кўрсам, ўзим ҳам шу ҳолатда бўламан. У деди: Албатта Муоз сизларга шундай суннатни баён қилди, шундай қилинглар. У деди: Бизга дўстларимиз ривоят қилишдики, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам Мадинага келганларида уларга уч кун рўза тутишни буюрдилар, сўнг Рамазон нозил қилинди. Улар рўзага ўрганмаган қавм эдилар, рўза уларга оғир эди. Рўза тутмаган киши бир мискинга таом берар эди. Сўнг ушбу оят нозил бўлди: «Сизлардан ким ойни кўрса, уни рўза тутсин». Шунда рухсат касал ва мусофирга бўлди, қолганлар рўза тутишга буюрилдилар. У деди: Бизга дўстларимиз ривоят қилишди. У деди: Киши ифтор қилиб, емасдан олдин ухлаб қолса, тонгга қадар емас эди. У деди: Умар ибн ал-Хаттоб келиб, хотинини истади. Хотини: Мен ухлаб бўлдим, деди. У хотини баҳона қиляпти деб ўйлаб, унга яқинлашди. Ансорлардан бир киши келиб таом истади, улар: Сенга бирор нарса иситгунимизча (кут), дейишди — у эса ухлаб қолди. Улар тонгга чиққанларида, унга ушбу оят нозил қилинди: «Рўза кечасида хотинларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди».