حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا عَلَى أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ لَهُمَا {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} فَحَجَجْتُ مَعَهُ فَعَدَلَ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِالإِدَاوَةِ، فَتَبَرَّزَ حَتَّى جَاءَ، فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ، فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ لَهُمَا {إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ} فَقَالَ وَاعَجَبِي لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ عُمَرُ الْحَدِيثَ يَسُوقُهُ، فَقَالَ إِنِّي كُنْتُ وَجَارٌ لِي مِنَ الأَنْصَارِ فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ، وَهْىَ مِنْ عَوَالِي الْمَدِينَةِ، وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا، فَإِذَا نَزَلْتُ جِئْتُهُ مِنْ خَبَرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الأَمْرِ وَغَيْرِهِ، وَإِذَا نَزَلَ فَعَلَ مِثْلَهُ، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الأَنْصَارِ إِذَا هُمْ قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَبِ نِسَاءِ الأَنْصَارِ، فَصِحْتُ عَلَى امْرَأَتِي، فَرَاجَعَتْنِي، فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي، فَقَالَتْ وَلِمَ تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ، وَإِنَّ إِحْدَاهُنَّ لَتَهْجُرُهُ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ. فَأَفْزَعَنِي، فَقُلْتُ خَابَتْ مَنْ فَعَلَ مِنْهُنَّ بِعَظِيمٍ. ثُمَّ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي، فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ أَىْ حَفْصَةُ، أَتُغَاضِبُ إِحْدَاكُنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ فَقَالَتْ نَعَمْ. فَقُلْتُ خَابَتْ وَخَسِرَتْ، أَفَتَأْمَنُ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَتَهْلِكِينَ لاَ تَسْتَكْثِرِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تُرَاجِعِيهِ فِي شَىْءٍ وَلاَ تَهْجُرِيهِ، وَاسْأَلِينِي مَا بَدَا لَكِ، وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ وَكُنَّا تَحَدَّثْنَا أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ النِّعَالَ لِغَزْوِنَا، فَنَزَلَ صَاحِبِي يَوْمَ نَوْبَتِهِ فَرَجَعَ عِشَاءً، فَضَرَبَ بَابِي ضَرْبًا شَدِيدًا، وَقَالَ أَنَائِمٌ هُوَ فَفَزِعْتُ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ. وَقَالَ حَدَثَ أَمْرٌ عَظِيمٌ. قُلْتُ مَا هُوَ أَجَاءَتْ غَسَّانُ قَالَ لاَ، بَلْ أَعْظَمُ مِنْهُ وَأَطْوَلُ، طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ. قَالَ قَدْ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ، كُنْتُ أَظُنُّ أَنَّ هَذَا يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ، فَجَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي، فَصَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ مَشْرُبَةً لَهُ فَاعْتَزَلَ فِيهَا، فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ، فَإِذَا هِيَ تَبْكِي. قُلْتُ مَا يُبْكِيكِ أَوَلَمْ أَكُنْ حَذَّرْتُكِ أَطَلَّقَكُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هُوَ ذَا فِي الْمَشْرُبَةِ. فَخَرَجْتُ، فَجِئْتُ الْمِنْبَرَ، فَإِذَا حَوْلَهُ رَهْطٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ، فَجَلَسْتُ مَعَهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ، فَجِئْتُ الْمَشْرُبَةَ الَّتِي هُوَ فِيهَا فَقُلْتُ لِغُلاَمٍ لَهُ أَسْوَدَ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ. فَدَخَلَ، فَكَلَّمَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ خَرَجَ، فَقَالَ ذَكَرْتُكَ لَهُ، فَصَمَتَ، فَانْصَرَفْتُ حَتَّى جَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ، فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَجَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ الْغُلاَمَ. فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ. فَذَكَرَ مِثْلَهُ، فَلَمَّا وَلَّيْتُ مُنْصَرِفًا، فَإِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي قَالَ أَذِنَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم. فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ، فَإِذَا هُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى رِمَالِ حَصِيرٍ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ، قَدْ أَثَّرَ الرِّمَالُ بِجَنْبِهِ، مُتَّكِئٌ عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ طَلَّقْتَ نِسَاءَكَ فَرَفَعَ بَصَرَهُ إِلَىَّ، فَقَالَ " لاَ ". ثُمَّ قُلْتُ ـ وَأَنَا قَائِمٌ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ رَأَيْتَنِي، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى قَوْمٍ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَذَكَرَهُ، فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ قُلْتُ لَوْ رَأَيْتَنِي، وَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ، فَقُلْتُ لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ هِيَ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ فَتَبَسَّمَ أُخْرَى، فَجَلَسْتُ حِينَ رَأَيْتُهُ تَبَسَّمَ، ثُمَّ رَفَعْتُ بَصَرِي فِي بَيْتِهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِيهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ غَيْرَ أَهَبَةٍ ثَلاَثَةٍ. فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُمَّتِكَ، فَإِنَّ فَارِسَ وَالرُّومَ وُسِّعَ عَلَيْهِمْ وَأُعْطُوا الدُّنْيَا، وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ، وَكَانَ مُتَّكِئًا. فَقَالَ " أَوَفِي شَكٍّ أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلَتْ لَهُمْ طَيِّبَاتُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي. فَاعْتَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْحَدِيثِ حِينَ أَفْشَتْهُ حَفْصَةُ إِلَى عَائِشَةَ، وَكَانَ قَدْ قَالَ " مَا أَنَا بِدَاخِلٍ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا ". مِنْ شِدَّةِ مَوْجَدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حِينَ عَاتَبَهُ اللَّهُ. فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ فَبَدَأَ بِهَا، فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا، وَإِنَّا أَصْبَحْنَا لِتِسْعٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، أَعُدُّهَا عَدًّا. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ". وَكَانَ ذَلِكَ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ. قَالَتْ عَائِشَةُ فَأُنْزِلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ فَبَدَأَ بِي أَوَّلَ امْرَأَةٍ، فَقَالَ " إِنِّي ذَاكِرٌ لَكِ أَمْرًا، وَلاَ عَلَيْكِ أَنْ لاَ تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَأْمِرِي أَبَوَيْكِ ". قَالَتْ قَدْ أَعْلَمُ أَنَّ أَبَوَىَّ لَمْ يَكُونَا يَأْمُرَانِي بِفِرَاقِكَ. ثُمَّ قَالَ " إِنَّ اللَّهَ قَالَ {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لأَزْوَاجِكَ} إِلَى قَوْلِهِ { عَظِيمًا} ". قُلْتُ أَفِي هَذَا أَسْتَأْمِرُ أَبَوَىَّ فَإِنِّي أُرِيدُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الآخِرَةَ. ثُمَّ خَيَّرَ نِسَاءَهُ، فَقُلْنَ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ.
Бизга Яҳё ибн Букайр ривоят қилди, бизга Лайс ривоят қилди, у Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан, у деди: Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Абу Савр хабар берди, у Абдуллаҳ ибн Аббосдан (розияллаҳу анҳумо), у деди: Мен Умардан (розияллаҳу анҳу) — Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан, Аллаҳ улар ҳақида: «Агар иккалангиз Аллаҳга тавба қилсангиз (яхшироқ), чунки қалбларингиз оғган эди» деган икки аёл ҳақида — сўрашга доим ҳарис эдим. Мен у билан ҳаж қилдим. У (йўлдан) четга бурилди, мен ҳам у билан идиш (сув кўза)си билан бурилдим. У ҳожатга чиқди, сўнг келди, мен унинг қўлларига кўзадан (сув) қуйдим, у таҳорат олди. Мен: Ё Амирул мўминин, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинларидан Аллаҳ «Агар иккалангиз Аллаҳга тавба қилсангиз« деган икки аёл кимлар? дедим. У: Сенга ҳайронман, эй Ибн Аббос — Оиша ва Ҳафса, деди. Сўнг Умар ҳадисни бошлаб айта кетди: Мен ва Ансордан бўлган бир қўшним Бану Умайя ибн Зайдда (яшар эдик) — у Мадинанинг юқори (атрофи)дан. Биз Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ҳузурига галма-гал тушар эдик — у (қўшним) бир кун тушар, мен бир кун тушар эдим. Мен тушганда, ўша куннинг хабари — буйруқ ва бошқаларидан — келтирар эдим, у тушганда ҳам шундай қилар эди. Биз, Қурайш жамоаси, аёлларни (ўзимизга) ғолиб бўлар эдик. Ансорнинг олдига келганимизда, қарасак улар аёллари ўзларини ғолиб бўладиган бир қавм экан. Бизнинг аёлларимиз Ансор аёлларидан одоб (журъат) ола бошлади. Мен аёлимга бақирдим, у менга жавоб қайтарди, мен унинг менга жавоб қайтаришини инкор қилдим. У: Нега менинг сенга жавоб қайтаришимни инкор қиласан? Аллаҳга қасамки, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хотинлари ҳам унга жавоб қайтаради, улардан бири бугун токи кечгача ундан ажраб (гаплашмай) туради, деди. Бу мени чўчитди. Мен: Улардан ким шундай (катта иш) қилса, зиён кўрибди, дедим. Сўнг кийимлари кийиб, Ҳафсанинг олдига кирдим ва: Эй Ҳафса, сизлардан бирингиз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га бугун кечгача ғазаб қиладими? дедим. У: Ҳа, деди. Мен: Зиён кўрибди ва зарар топибди. Аллаҳнинг ўз Расули (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ғазаби учун ғазаб қилишидан, шу сабабли ҳалок бўлишингдан омонмисан? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)дан кўп (нарса) талаб қилма, унга ҳеч нарсада жавоб қайтарма, ундан ажраб турма. Мендан сенга нима маъқул бўлса сўра, қўшнинг (Оиша) сендан кўра гўзалроқ ва Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га суюклироқ бўлгани сени алдаб қўймасин — у Оишани назарда тутар эди. Биз: Ғассон бизга ҳужум қилиш учун наъл (тақа)лар тақаётган эмиш, деб гаплашган эдик. Менинг қўшним ўз навбати куни (Набий олдига) тушди ва кечқурун қайтди, эшигимни қаттиқ қоқди ва: У ухлаб турибдими? деди. Мен чўчиб, унинг олдига чиқдим. У: Катта бир иш содир бўлди, деди. Мен: У нима? Ғассон келдими? дедим. У: Йўқ, балки ундан ҳам каттароқ ва узунроқ — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) хотинларини талоқ қилди, деди. Мен: Ҳафса зиён кўрибди ва зарар топибди, мен бунинг яқин бўлишини гумон қилар эдим, дедим. Сўнг кийимлари кийдим ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан бомдод намозини ўқидим. У ўз балахонасига (машруба) кириб, унда ёлғиз (узлатда) бўлди. Мен Ҳафсанинг олдига кирдим, қарасам у йиғлаётган эди. Мен: Сени нима йиғлатяпти? Мен сени огоҳлантирмаган эдимми? Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сизларни талоқ қилдими? дедим. У: Билмайман, мана у балахонада, деди. Мен чиқдим ва минбар олдига келдим, қарасам унинг атрофида бир гуруҳ (одам) бор, баъзиси йиғлаётган эди. Мен улар билан бироз ўтирдим, сўнг мени ичимдаги (ғам) ғолиб қилди. Мен у (Набий) бўлган балахонага келдим ва унинг қора бир қулига: Умар учун изн сўра, дедим. У кирди, Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) билан гаплашди, сўнг чиқди ва: Мен сени унга зикр қилдим, у жим турди, деди. Мен қайтиб минбар олдидаги гуруҳ билан ўтирдим, сўнг мени ичимдаги (ғам) ғолиб қилди, мен келдим — у шунинг мислини зикр қилди. Мен минбар олдидаги гуруҳ билан ўтирдим, сўнг мени ичимдаги ғам ғолиб қилди, мен қул олдига келдим ва: Умар учун изн сўра, дедим — у шунинг мислини зикр қилди. Мен қайтиб кетаётганимда, қул мени чақириб: Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сенга изн берди, деди. Мен унинг олдига кирдим, қарасам у бир бўйра (ҳасир)нинг тўқимаси устида ётган эди, унинг билан у (Набий) орасида тўшак йўқ, бўйра унинг ёнига из қолдирган, теридан тикилган, ичи хурмо толаси билан тўлдирилган бир ёстиққа суянган эди. Мен унга салом бердим, сўнг тик турган ҳолда: Хотинларингни талоқ қилдингми? дедим. У кўзини менга кўтарди ва: «Йўқ», деди. Сўнг мен — тик турган ҳолда (кўнглини олиб) улфат бўлиб: Ё Расулуллаҳ, агар мени кўрганингда! Биз, Қурайш жамоаси, аёлларни ғолиб бўлар эдик, аёллари ўзларини ғолиб бўладиган бир қавмнинг олдига келганимизда... — деб (воқеани) зикр қилдим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) табассум қилди. Сўнг мен: Агар мени кўрганингда — мен Ҳафсанинг олдига кириб: Қўшнинг сендан кўра гўзалроқ ва Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га суюклироқ бўлгани сени алдаб қўймасин — у Оишани назарда тутар эди — деган эдим, дедим. У яна табассум қилди. Мен уни табассум қилганини кўрганимда ўтирдим, сўнг кўзимни унинг уйида кўтардим. Аллаҳга қасамки, мен унда кўзни қайтарадиган (эътибор тортадиган) ҳеч нарса кўрмадим, фақат учта тери(дан бошқа). Мен: Аллаҳга дуо қил, умматингга кенг (ризқ) берсин, чунки Форс ва Рум — уларга кенг берилган ва дунё (мол) ато қилинган, ҳолбуки улар Аллаҳга ибодат қилмайдилар, дедим — у суянган ҳолда эди. У: «Сен шубҳадамисан, эй Ибн Хаттоб? Анавилар — уларга яхшиликлари (лаззатлари) дунё ҳаётида таъжил қилинган (тезлатилган) бир қавм», деди. Мен: Ё Расулуллаҳ, мен учун истиғфор (мағфират) сўра, дедим. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам) — Ҳафса ўша (сирли) гапни Оишага ошкор қилган сабабли — улардан (хотинларидан) узлат қилди, ва у: «Мен уларнинг олдига бир ой кирмайман» деган эди — Аллаҳ уни итоб қилган (койиган)да уларга бўлган қаттиқ хафагарчилиги сабабли. Йигирма тўққиз (кун) ўтганда, у Оишанинг олдига кирди ва ундан бошлади. Оиша унга: Сен бизнинг олдимизга бир ой кирмасликка қасам ичган эдинг, биз эса йигирма тўққиз кечага келдик (чиқдик), мен уни санаб турибман, деди. Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам): «Ой йигирма тўққиз (кун)», деди. Ўша ой йигирма тўққиз (кун) эди. Оиша деди: Сўнг ихтиёр (тахйир) ояти нозил бўлди. У мени аёллар(идан) биринчиси қилиб бошлади ва деди: «Мен сенга бир ишни зикр қилмоқчиман, ота-онангдан маслаҳат сўрамагунинча шошилмаслигинг сенга (зиён) эмас». Мен: Биламанки, ота-онам мени сендан ажрашга буюрмайди, дедим. Сўнг у: «Албатта Аллаҳ: «Эй Набий, хотинларингга айт« — «...буюк« сўзига қадар (оятни) айтди», деди. Мен: Мана шу ҳақда ота-онамдан маслаҳат сўрайманми? Мен Аллаҳни, Унинг Расулини ва охират юртини истайман, дедим. Сўнг у хотинларини ихтиёрли қилди, улар ҳам Оиша айтган каби (сўз) айтдилар.