حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ أَحَدَّثَكُمْ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ لَمَّا وَقَفَ الزُّبَيْرُ يَوْمَ الْجَمَلِ دَعَانِي، فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ يَا بُنَىِّ، إِنَّهُ لاَ يُقْتَلُ الْيَوْمَ إِلاَّ ظَالِمٌ أَوْ مَظْلُومٌ، وَإِنِّي لاَ أُرَانِي إِلاَّ سَأُقْتَلُ الْيَوْمَ مَظْلُومًا، وَإِنَّ مِنْ أَكْبَرِ هَمِّي لَدَيْنِي، أَفَتُرَى يُبْقِي دَيْنُنَا مِنْ مَالِنَا شَيْئًا فَقَالَ يَا بُنَىِّ بِعْ مَالَنَا فَاقْضِ دَيْنِي. وَأَوْصَى بِالثُّلُثِ، وَثُلُثِهِ لِبَنِيهِ، يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ يَقُولُ ثُلُثُ الثُّلُثِ، فَإِنْ فَضَلَ مِنْ مَالِنَا فَضْلٌ بَعْدَ قَضَاءِ الدَّيْنِ شَىْءٌ فَثُلُثُهُ لِوَلَدِكَ. قَالَ هِشَامٌ وَكَانَ بَعْضُ وَلَدِ عَبْدِ اللَّهِ قَدْ وَازَى بَعْضَ بَنِي الزُّبَيْرِ خُبَيْبٌ وَعَبَّادٌ، وَلَهُ يَوْمَئِذٍ تِسْعَةُ بَنِينَ وَتِسْعُ بَنَاتٍ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَجَعَلَ يُوصِينِي بِدَيْنِهِ وَيَقُولُ يَا بُنَىِّ، إِنْ عَجَزْتَ عَنْهُ فِي شَىْءٍ فَاسْتَعِنْ عَلَيْهِ مَوْلاَىَ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا دَرَيْتُ مَا أَرَادَ حَتَّى قُلْتُ يَا أَبَتِ مَنْ مَوْلاَكَ قَالَ اللَّهُ. قَالَ فَوَاللَّهِ مَا وَقَعْتُ فِي كُرْبَةٍ مِنْ دَيْنِهِ إِلاَّ قُلْتُ يَا مَوْلَى الزُّبَيْرِ، اقْضِ عَنْهُ دَيْنَهُ. فَيَقْضِيهِ، فَقُتِلَ الزُّبَيْرُ ـ رضى الله عنه ـ وَلَمْ يَدَعْ دِينَارًا وَلاَ دِرْهَمًا، إِلاَّ أَرَضِينَ مِنْهَا الْغَابَةُ، وَإِحْدَى عَشْرَةَ دَارًا بِالْمَدِينَةِ، وَدَارَيْنِ بِالْبَصْرَةِ، وَدَارًا بِالْكُوفَةِ، وَدَارًا بِمِصْرَ. قَالَ وَإِنَّمَا كَانَ دَيْنُهُ الَّذِي عَلَيْهِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَأْتِيهِ بِالْمَالِ فَيَسْتَوْدِعُهُ إِيَّاهُ فَيَقُولُ الزُّبَيْرُ لاَ وَلَكِنَّهُ سَلَفٌ، فَإِنِّي أَخْشَى عَلَيْهِ الضَّيْعَةَ، وَمَا وَلِيَ إِمَارَةً قَطُّ وَلاَ جِبَايَةَ خَرَاجٍ وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ فِي غَزْوَةٍ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ فَحَسَبْتُ مَا عَلَيْهِ مِنَ الدَّيْنِ فَوَجَدْتُهُ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ فَلَقِيَ حَكِيمُ بْنُ حِزَامٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي، كَمْ عَلَى أَخِي مِنَ الدَّيْنِ فَكَتَمَهُ. فَقَالَ مِائَةُ أَلْفٍ. فَقَالَ حَكِيمٌ وَاللَّهِ مَا أُرَى أَمْوَالَكُمْ تَسَعُ لِهَذِهِ. فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ أَفَرَأَيْتَكَ إِنْ كَانَتْ أَلْفَىْ أَلْفٍ وَمِائَتَىْ أَلْفٍ قَالَ مَا أُرَاكُمْ تُطِيقُونَ هَذَا، فَإِنْ عَجَزْتُمْ عَنْ شَىْءٍ مِنْهُ فَاسْتَعِينُوا بِي. قَالَ وَكَانَ الزُّبَيْرُ اشْتَرَى الْغَابَةَ بِسَبْعِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ، فَبَاعَهَا عَبْدُ اللَّهِ بِأَلْفِ أَلْفٍ وَسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ حَقٌّ فَلْيُوَافِنَا بِالْغَابَةِ، فَأَتَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، وَكَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ فَقَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ إِنْ شِئْتُمْ تَرَكْتُهَا لَكُمْ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ فَإِنْ شِئْتُمْ جَعَلْتُمُوهَا فِيمَا تُؤَخِّرُونَ إِنْ أَخَّرْتُمْ. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ. قَالَ قَالَ فَاقْطَعُوا لِي قِطْعَةً. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَكَ مِنْ هَا هُنَا إِلَى هَا هُنَا. قَالَ فَبَاعَ مِنْهَا فَقَضَى دَيْنَهُ فَأَوْفَاهُ، وَبَقِيَ مِنْهَا أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ، فَقَدِمَ عَلَى مُعَاوِيَةَ وَعِنْدَهُ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ وَالْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَابْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ كَمْ قُوِّمَتِ الْغَابَةُ قَالَ كُلُّ سَهْمٍ مِائَةَ أَلْفٍ. قَالَ كَمْ بَقِيَ قَالَ أَرْبَعَةُ أَسْهُمٍ وَنِصْفٌ. قَالَ الْمُنْذِرُ بْنُ الزُّبَيْرِ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. وَقَالَ ابْنُ زَمْعَةَ قَدْ أَخَذْتُ سَهْمًا بِمِائَةِ أَلْفٍ. فَقَالَ مُعَاوِيَةُ كَمْ بَقِيَ فَقَالَ سَهْمٌ وَنِصْفٌ. قَالَ أَخَذْتُهُ بِخَمْسِينَ وَمِائَةِ أَلْفٍ. قَالَ وَبَاعَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ نَصِيبَهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ بِسِتِّمِائَةِ أَلْفٍ، فَلَمَّا فَرَغَ ابْنُ الزُّبَيْرِ مِنْ قَضَاءِ دَيْنِهِ قَالَ بَنُو الزُّبَيْرِ اقْسِمْ بَيْنَنَا مِيرَاثَنَا. قَالَ لاَ، وَاللَّهِ لاَ أَقْسِمُ بَيْنَكُمْ حَتَّى أُنَادِيَ بِالْمَوْسِمِ أَرْبَعَ سِنِينَ أَلاَ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى الزُّبَيْرِ دَيْنٌ فَلْيَأْتِنَا فَلْنَقْضِهِ. قَالَ فَجَعَلَ كَلَّ سَنَةٍ يُنَادِي بِالْمَوْسِمِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُ سِنِينَ قَسَمَ بَيْنَهُمْ قَالَ فَكَانَ لِلزُّبَيْرِ أَرْبَعُ نِسْوَةٍ، وَرَفَعَ الثُّلُثَ، فَأَصَابَ كُلَّ امْرَأَةٍ أَلْفُ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ، فَجَمِيعُ مَالِهِ خَمْسُونَ أَلْفَ أَلْفٍ وَمِائَتَا أَلْفٍ.
Исъҳоқ ибн Иброҳим бизга айтди, у деди: Мен Абу Усомага: «Сизга Ҳишом ибн Урва отасидан, Абдуллаҳ ибн Зубайрдан айтдими?», дедим: У деди: Зубайр Жамал куни (жангда) турганда, мени чақирди, мен унинг ёнига (туриб) бордим. У: «Эй ўғилчам, бугун фақат золим ёки мазлум ўлдирилади; мен ўзимни бугун мазлум ҳолда ўлдириламан деб ўйлайман. Энг катта ташвишларимдан бири — қарзим. Қарзимиз молимиздан бирор нарса қолдиради деб ўйлайсанми?», деди. Сўнг: «Эй ўғилчам, молимизни сотиб, қарзимни адо эт», деди. Ва у (молининг) учдан бирини, унинг учдан бирини эса фарзандларига — яъни Абдуллаҳ ибн Зубайрнинг фарзандларига васият қилди ва: «Учдан бирнинг учдан бири (набираларга). Агар қарзни адо этгандан кейин молимиздан бирор ортиғи қолса, унинг учдан бири сенинг фарзандингга», деди. Ҳишом деди: Абдуллаҳнинг баъзи фарзандлари Зубайрнинг баъзи фарзандлари — Хубайб ва Аббод — билан тенгдош эди; ўша куни унинг (Зубайрнинг) тўққиз ўғли ва тўққиз қизи бор эди. Абдуллаҳ деди: У менга қарзини васият қилиб: «Эй ўғилчам, агар ундан бирор нарсада ожизлик қилсанг, мавлойимдан (хўжамдан) ёрдам сўра», дер эди. (Абдуллаҳ) деди: Аллаҳга қасамки, мен у нимани назарда тутганини билмадим, токи: «Эй отажон, мавлойинг ким?», дедим. У: «Аллаҳ», деди. (Абдуллаҳ) деди: Аллаҳга қасамки, мен унинг қарзидан бирор мусибатга (қийинчиликка) тушсам, фақат: «Эй Зубайрнинг мавлоси, ундан қарзини адо эт», дер эдим, У эса уни адо этарди. Зубайр розияллаҳу анҳу ўлдирилди, у бир динор ҳам, дирҳам ҳам қолдирмади, фақат ерлардан — уларнинг (бири) Ғоба, Мадинада ўн бир уй, Басрада икки уй, Куфада бир уй ва Мисрда бир уй (қолдирди). (Абдуллаҳ) деди: Унинг зиммасидаги қарз аслида шундай (юзага келган) эдики, киши унга мол келтириб, уни унга (омонат) қўяр эди, Зубайр эса: «Йўқ, лекин у қарз (селеф) бўлсин, чунки мен унга зое (йўқолиш) бўлишидан қўрқаман», дер эди. У ҳеч қачон бирон амирликни, на хирож йиғишни, на бошқа нарсани бошқармаган, фақат Набий соллаллаҳу алайҳи васаллам ёки Абу Бакр, Умар ва Усмон розияллаҳу анҳум билан бирга ғазотда бўлгани бундан мустасно. Абдуллаҳ ибн Зубайр деди: Мен унинг зиммасидаги қарзни ҳисобладим, уни икки миллион икки юз минг (дирҳам) топдим. (Рови) деди: Ҳаким ибн Ҳизом Абдуллаҳ ибн Зубайрни учратиб: «Эй жияним, акамнинг зиммасида қанча қарз бор?», деди. У уни яшириб: «Юз минг», деди. Ҳаким: «Аллаҳга қасамки, мол-мулкларингиз буни кўтара олади деб ўйламайман», деди. Абдуллаҳ унга: «Агар у икки миллион икки юз минг бўлса-чи, қандай дейсан?», деди. У: «Сизлар буни эплай олади деб ўйламайман; агар ундан бирор нарсада ожизлик қилсангиз, мендан ёрдам сўранг», деди. (Рови) деди: Зубайр Ғобани бир юз етмиш мингга сотиб олган эди, Абдуллаҳ уни бир миллион олти юз мингга сотди. Сўнг у (жар солиб) турди ва: «Зубайрнинг зиммасида ҳақи бўлган киши бизнинг олдимизга Ғобага келсин», деди. Абдуллаҳ ибн Жаъфар унинг олдига келди — унинг Зубайр зиммасида тўрт юз минг (ҳақи) бор эди — Абдуллаҳга: «Хоҳласангиз, уни сизлар учун (кечиб) қолдираман», деди. Абдуллаҳ: «Йўқ», деди. У: «Бўлмаса, хоҳласангиз, агар (тўловни) кечиктирсангиз, уни кечиктириладиганлар (қатори)га қўйинглар», деди. Абдуллаҳ: «Йўқ», деди. У: «Бўлмаса, менга бир бўлак (ер) ажратинглар», деди. Абдуллаҳ: «Сенга мана шу ердан мана шу ергача», деди. (Рови) деди: У ундан (ерни) сотиб, қарзини адо этди ва тўлиқ тўлади; ундан тўрт ярим улуш қолди. Сўнг у Муовиянинг олдига келди, унинг ҳузурида Амр ибн Усмон, Мунзир ибн Зубайр ва Ибн Замъа бор эди. Муовия унга: «Ғоба қанчага баҳоланди?», деди. У: «Ҳар улуш юз минг», деди. У: «Қанча қолди?», деди. У: «Тўрт ярим улуш», деди. Мунзир ибн Зубайр: «Мен бир улушни юз мингга олдим», деди. Амр ибн Усмон: «Мен бир улушни юз мингга олдим», деди. Ибн Замъа: «Мен бир улушни юз мингга олдим», деди. Муовия: «Қанча қолди?», деди. У: «Бир ярим улуш», деди. У: «Мен уни бир юз эллик мингга олдим», деди. (Рови) деди: Абдуллаҳ ибн Жаъфар ўз улушини Муовияга олти юз мингга сотди. Ибнуз-Зубайр қарзини адо этишдан фароғат топганида, Зубайрнинг фарзандлари: «Меросимизни ўртамизда тақсимла», дедилар. У: «Йўқ, Аллаҳга қасамки, мавсим (ҳаж)да тўрт йил: ‹Огоҳ бўлинглар, Зубайр зиммасида қарзи бўлган киши бизга келсин, биз уни адо этамиз›, деб жар солмагунимча сизлар орасида тақсимламайман», деди. (Рови) деди: У ҳар йили мавсимда жар солиб турди, тўрт йил ўтгач, улар орасида тақсимлади. (Рови) деди: Зубайрнинг тўрт хотини бор эди, у учдан бирни (васиятга) кўтариб қўйди, ҳар бир аёлга бир миллион икки юз минг (дирҳам) тегди. Унинг бутун моли эллик миллион икки юз минг (дирҳам) эди.