حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ زَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلاَّمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْهَوْزَنِيُّ، قَالَ لَقِيتُ بِلاَلاً مُؤَذِّنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِحَلَبَ فَقُلْتُ يَا بِلاَلُ حَدِّثْنِي كَيْفَ كَانَتْ نَفَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مَا كَانَ لَهُ شَىْءٌ كُنْتُ أَنَا الَّذِي أَلِي ذَلِكَ مِنْهُ مُنْذُ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَنْ تُوُفِّيَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ الإِنْسَانُ مُسْلِمًا فَرَآهُ عَارِيًا يَأْمُرُنِي فَأَنْطَلِقُ فَأَسْتَقْرِضُ فَأَشْتَرِي لَهُ الْبُرْدَةَ فَأَكْسُوهُ وَأُطْعِمُهُ حَتَّى اعْتَرَضَنِي رَجُلٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَقَالَ يَا بِلاَلُ إِنَّ عِنْدِي سَعَةً فَلاَ تَسْتَقْرِضْ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ مِنِّي فَفَعَلْتُ فَلَمَّا أَنْ كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ تَوَضَّأْتُ ثُمَّ قُمْتُ لأُؤَذِّنَ بِالصَّلاَةِ فَإِذَا الْمُشْرِكُ قَدْ أَقْبَلَ فِي عِصَابَةٍ مِنَ التُّجَّارِ فَلَمَّا أَنْ رَآنِي قَالَ يَا حَبَشِيُّ . قُلْتُ يَا لَبَّاهُ . فَتَجَهَّمَنِي وَقَالَ لِي قَوْلاً غَلِيظًا وَقَالَ لِي أَتَدْرِي كَمْ بَيْنَكَ وَبَيْنَ الشَّهْرِ قَالَ قُلْتُ قَرِيبٌ . قَالَ إِنَّمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ أَرْبَعٌ فَآخُذُكَ بِالَّذِي عَلَيْكَ فَأَرُدُّكَ تَرْعَى الْغَنَمَ كَمَا كُنْتَ قَبْلَ ذَلِكَ فَأَخَذَ فِي نَفْسِي مَا يَأْخُذُ فِي أَنْفُسِ النَّاسِ حَتَّى إِذَا صَلَّيْتُ الْعَتَمَةَ رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى أَهْلِهِ فَاسْتَأْذَنْتُ عَلَيْهِ فَأَذِنَ لِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنَّ الْمُشْرِكَ الَّذِي كُنْتُ أَتَدَيَّنُ مِنْهُ قَالَ لِي كَذَا وَكَذَا وَلَيْسَ عِنْدَكَ مَا تَقْضِي عَنِّي وَلاَ عِنْدِي وَهُوَ فَاضِحِي فَأْذَنْ لِي أَنْ آبِقَ إِلَى بَعْضِ هَؤُلاَءِ الأَحْيَاءِ الَّذِينَ قَدْ أَسْلَمُوا حَتَّى يَرْزُقَ اللَّهُ رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم مَا يَقْضِي عَنِّي فَخَرَجْتُ حَتَّى إِذَا أَتَيْتُ مَنْزِلِي فَجَعَلْتُ سَيْفِي وَجِرَابِي وَنَعْلِي وَمِجَنِّي عِنْدَ رَأْسِي حَتَّى إِذَا انْشَقَّ عَمُودُ الصُّبْحِ الأَوَّلِ أَرَدْتُ أَنْ أَنْطَلِقَ فَإِذَا إِنْسَانٌ يَسْعَى يَدْعُو يَا بِلاَلُ أَجِبْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْتُهُ فَإِذَا أَرْبَعُ رَكَائِبَ مُنَاخَاتٍ عَلَيْهِنَّ أَحْمَالُهُنَّ فَاسْتَأْذَنْتُ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَبْشِرْ فَقَدْ جَاءَكَ اللَّهُ بِقَضَائِكَ " . ثُمَّ قَالَ " أَلَمْ تَرَ الرَّكَائِبَ الْمُنَاخَاتِ الأَرْبَعَ " . فَقُلْتُ بَلَى . فَقَالَ " إِنَّ لَكَ رِقَابَهُنَّ وَمَا عَلَيْهِنَّ فَإِنَّ عَلَيْهِنَّ كِسْوَةً وَطَعَامًا أَهْدَاهُنَّ إِلَىَّ عَظِيمُ فَدَكَ فَاقْبِضْهُنَّ وَاقْضِ دَيْنَكَ " . فَفَعَلْتُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ثُمَّ انْطَلَقْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدٌ فِي الْمَسْجِدِ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ " مَا فَعَلَ مَا قِبَلَكَ " . قُلْتُ قَدْ قَضَى اللَّهُ كُلَّ شَىْءٍ كَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَبْقَ شَىْءٌ . قَالَ " أَفَضَلَ شَىْءٌ " . قُلْتُ نَعَمْ قَالَ " انْظُرْ أَنْ تُرِيحَنِي مِنْهُ فَإِنِّي لَسْتُ بِدَاخِلٍ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَهْلِي حَتَّى تُرِيحَنِي مِنْهُ " . فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَتَمَةَ دَعَانِي فَقَالَ " مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ " . قَالَ قُلْتُ هُوَ مَعِي لَمْ يَأْتِنَا أَحَدٌ . فَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَقَصَّ الْحَدِيثَ حَتَّى إِذَا صَلَّى الْعَتَمَةَ - يَعْنِي مِنَ الْغَدِ - دَعَانِي قَالَ " مَا فَعَلَ الَّذِي قِبَلَكَ " . قَالَ قُلْتُ قَدْ أَرَاحَكَ اللَّهُ مِنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ . فَكَبَّرَ وَحَمِدَ اللَّهَ شَفَقًا مِنْ أَنْ يُدْرِكَهُ الْمَوْتُ وَعِنْدَهُ ذَلِكَ ثُمَّ اتَّبَعْتُهُ حَتَّى إِذَا جَاءَ أَزْوَاجَهُ فَسَلَّمَ عَلَى امْرَأَةٍ امْرَأَةٍ حَتَّى أَتَى مَبِيتَهُ فَهَذَا الَّذِي سَأَلْتَنِي عَنْهُ .
Бизга Абу Тавба Робиъ ибн Нофиъ ривоят қилди, бизга Муовия — яъни ибн Саллом — Зайддан ривоят қилди: у Абу Салломдан эшитди. У деди: Менга Абдуллаҳ ал-Ҳавзаний ривоят қилди. У деди: Мен Ҳалаб шаҳрида Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг муаззини Билол билан учрашдим ва: «Эй Билол, менга Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг харажатлари қандай бўлганини гапириб бер», дедим. У деди: У зотда ҳеч нарса бўлмас эди. Аллаҳ у зотни юборганидан вафотигача буни бошқарган киши мен эдим. Қачон у зотнинг олдига бир киши мусулмон бўлиб келса ва у зот уни яланғоч кўрсалар, менга буюрардилар, мен бориб қарз олардим, унга бурда (кийим) сотиб олиб кийдирардим ва овқатлантирардим. Ниҳоят мушриклардан бир киши менга йўлиқиб: «Эй Билол, менда кенглик (бойлик) бор, ҳеч кимдан қарз олма, фақат мендан ол», деди. Мен шундай қилдим. Бир куни мен таҳорат олиб, намозга азон айтишга турдим. Шу пайт ўша мушрик савдогарлардан бир гуруҳ ичида келди. Мени кўргач: «Эй ҳабаший!» деди. Мен: «Лаббай!» дедим. У менга қовоғини солди ва менга қўпол сўз айтди ҳамда: «Биласанми, сен билан ойнинг (муддати тугаши) орасида қанча (вақт) бор?» деди. Мен: «Яқин», дедим. У: «Сен билан унинг орасида атиги тўрт (кун) бор. Мен сени зиммангдаги (қарз) сабабли ушлайман ва сени илгари бўлганингдек қўй боқишга қайтараман», деди. Менинг кўнглимни одамларнинг кўнглини оладиган нарса қамради. Ниҳоят мен хуфтон намозини ўқиганимда, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам аҳлларига қайтдилар. Мен у зотдан рухсат сўрадим, у зот менга изн бердилар. Мен: «Эй Аллаҳнинг Расули, ота-онам сизга фидо бўлсин, мен қарз олиб турган мушрик менга шундай-шундай деди, сизда мендан тўлашга, менда эса бўлмаслиги (сабабли) у мени шарманда қилади. Менга рухсат беринг, Аллаҳ Расулига мендан тўлайдиган нарсани ато этгунича, мен Исломни қабул қилган ана шу қабилаларнинг баъзиларига қочиб кетай», дедим. Мен чиқдим, манзилимга етиб, қиличим, олтиндоним, кавшим ва қалқонимни бошим олдига қўйдим. Ниҳоят субҳнинг биринчи устуни ёрилганда, мен кетмоқчи бўлдим. Шу пайт бир киши югуриб чақириб: «Эй Билол, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламга жавоб бер», деди. Мен йўлга чиқиб, у зотнинг олдига келдим. Шунда юклари ортилган тўртта чўккалаган улов бор эди. Мен рухсат сўрадим, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам менга: «Суюнгин, Аллаҳ сенга қарзингни тўлайдиган нарсани келтирди», дедилар. Сўнг: «Анави чўккалаган тўртта уловни кўрмадингми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Уларнинг бўйинлари (ўзлари) ва устларидаги нарсалар сеникидир. Устларида кийим ва таом бор, уларни менга Фадак улуғи ҳадя қилибди. Буларни ол ва қарзингни тўла», дедилар. Мен шундай қилдим. Сўнг ҳадисни зикр қилди: Мен масжидга бордим, Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам масжидда ўтирган эдилар. Мен у зотга салом бердим. У зот: «Зиммангдаги нарса нима бўлди?» дедилар. Мен: «Аллаҳ Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг зиммаларидаги ҳар бир нарсани тўлади, ҳеч нарса қолмади», дедим. У зот: «Бирор нарса ортиб қолдими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Қарагин, мени ундан роҳатлантиргин (қутқаргин), чунки сен мени ундан роҳатлантирмагунингча, мен аҳлимдан бирортасининг олдига кирмайман», дедилар. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам хуфтон намозини ўқиганларида мени чақириб: «Зиммангдаги нарса нима бўлди?» дедилар. Мен: «У ҳали мен билан, олдимизга ҳеч ким келмади», дедим. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам масжидда кечалаб қолдилар. Ҳадисни ҳикоя қилди. Ниҳоят эртаси куни хуфтонни ўқиганларида мени чақириб: «Зиммангдаги нарса нима бўлди?» дедилар. Мен: «Аллаҳ сизни ундан роҳатлантирди, эй Аллаҳнинг Расули», дедим. У зот такбир айтдилар ва шу (қарз) устида бўлган ҳолда ўлимга етишидан қўрқиб, Аллаҳга ҳамд айтдилар. Сўнг мен у зотнинг ортидан эргашдим, ниҳоят у зот аёлларининг олдига келиб, ҳар бир аёлга бирма-бир салом бердилар, токи ётар жойларига етдилар. Мана, сен мендан сўраган нарса шу.