حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ مَعْمَرٍ،. وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سُفْيَانَ، مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ـ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ قَالَ وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى ـ هِرَقْلَ ـ قَالَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالُوا نَعَمْ. قَالَ فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ، فَأُجْلِسْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا. فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي، ثُمَّ دَعَا بِتُرْجُمَانِهِ فَقَالَ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ. قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ، لَوْلاَ أَنْ يُؤْثِرُوا عَلَىَّ الْكَذِبَ لَكَذَبْتُ. ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ. قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ أَيَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ. قَالَ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ. قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ، بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ. قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ. قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قَالَ قُلْتُ لاَ وَنَحْنُ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا. قَالَ وَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ. قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ. ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ، وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ. قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُكُمْ قَالَ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ. قَالَ إِنْ يَكُ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَمْ أَكُ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ، وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ، وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ. قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ، وَ{يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ} إِلَى قَوْلِهِ {اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}". فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ، وَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، أَنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ. قَالَ الزُّهْرِيُّ فَدَعَا هِرَقْلُ عُظَمَاءَ الرُّومِ فَجَمَعَهُمْ فِي دَارٍ لَهُ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرَّشَدِ آخِرَ الأَبَدِ، وَأَنْ يَثْبُتَ لَكُمْ مُلْكُكُمْ قَالَ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِقَتْ، فَقَالَ عَلَىَّ بِهِمْ. فَدَعَا بِهِمْ فَقَالَ إِنِّي إِنَّمَا اخْتَبَرْتُ شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ مِنْكُمُ الَّذِي أَحْبَبْتُ. فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ.
Иброҳим ибн Мусо менга айтди, у Ҳишомдан, у Маъмардан; ва Абдуллаҳ ибн Муҳаммад менга айтди, Абдурраззоқ бизга айтди, Маъмар бизга хабар берди, у Зуҳрийдан, деди: Менга Убайдуллаҳ ибн Абдуллаҳ ибн Утба хабар берди, деди: Менга Ибн Аббос айтди, деди: Менга Абу Суфён оғзидан менинг оғзимга (бевосита) айтди: У айтди: Мен ўзим билан Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам орасидаги муддат (сулҳ) пайтида (савдога) жўнадим. Мен Шомда эдим, бирдан Набий соллаллаҳу алайҳи васалламдан Ҳирақлга (бир) хат келтирилди — уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро каттасига берган, Бусро каттаси эса уни Ҳирақлга берган эди. Ҳирақл деди: «Бу ерда ўзини набий деб даъво қиладиган ўша кишининг қавмидан бирортаси борми?» Улар: «Ҳа» дедилар. Мен Қурайшдан бир неча киши билан чақирилдим. Биз Ҳирақлнинг олдиға кирдик, унинг олдиға ўтқазилдик. У деди: «Сизлардан қайсингиз ўзини набий деб даъво қиладиган ўша кишига насабда энг яқин?» Абу Суфён деди: Мен: «Мен» дедим. Улар мени унинг олдиға, шерикларимни эса ортимга ўтқаздилар. Кейин у таржимонини чақириб деди: «Уларга айт: мен бундан (Абу Суфёндан) ўзини набий деб даъво қиладиган ўша киши ҳақида сўрайман, агар у менга ёлғон айтса, уни ёлғонга чиқаринглар.» Абу Суфён деди: Аллаҳ номига қасамки, агар улар мендан ёлғонни ривоят қилишларидан (уялмасам) эди, ёлғон айтар эдим. Кейин у таржимонига деди: «Ундан сўра: унинг ичингиздаги насаби қандай?» Мен дедим: «У бизда насабли (шарафли) кишидур.» У деди: «Унинг ота-боболарида подшо бўлганми?» Мен дедим: «Йўқ.» У деди: «У айтган нарсани айтишдан олдин уни ёлғонда айблар эдингизми?» Мен дедим: «Йўқ.» У деди: «Унга одамларнинг ашрофлари (катталари)ми ёки заифларими эргашяпти?» Мен дедим: «Балки заифлари.» У деди: «Кўпайяптиларми ёки камайяптиларми?» Мен дедим: «Йўқ, балки кўпайяптилар.» У деди: «Улардан бирортаси дийнига кирганидан кейин, уни ёмон кўриб (дийнидан) қайтадими?» Мен дедим: «Йўқ.» У деди: «Уни билан жанг қилдингизми?» Мен дедим: «Ҳа.» У деди: «Сизнинг у билан жангингиз қандай эди?» Мен дедим: «Уруш биз билан унинг орасида навбатма-навбат (галма-гал) бўлади, у биздан (ютар), биз ундан (ютар)дик.» У деди: «У хиёнат (аҳд бузиш) қиладими?» Мен дедим: «Йўқ, биз ундан бу муддатда (сулҳда)миз, у унда нима қиларканини билмаймиз.» (Абу Суфён) деди: Валлаҳи, бундан бошқа бир калима қўшишга менга имкон бўлмади. У деди: «Ундан олдин бирорта киши бу сўзни (набийликни) айтганми?» Мен дедим: «Йўқ.» Кейин у таржимонига деди: «Унга айт: мен сендан унинг ичингиздаги насаби ҳақида сўрадим, сен уни насабли деб айтдинг, Расуллар шундай қавмининг насабли (улуғ) хонадонларида юборилади. Сендан ота-боболарида подшо бўлганми деб сўрадим, сен йўқ деб айтдинг. Мен айтдимки, агар ота-боболарида подшо бўлганида, ота-боболарининг мулкини талаб қиладиган киши (деб) айтар эдим. Сендан унга эргашгувчилар — заифларими ёки ашрофларими деб сўрадим, сен «балки заифлари» дединг, улар Расулларнинг эргашгувчиларидур. Сендан у айтган нарсани айтишдан олдин уни ёлғонда айблар эдингизми деб сўрадим, сен йўқ деб айтдинг. Мен англадимки, у одамлар устидан ёлғонни тарк қилиб, кейин бориб Аллаҳ устидан ёлғон айтадиган эмас. Сендан улардан бирортаси дийнига кирганидан кейин, уни ёмон кўриб қайтадими деб сўрадим, сен йўқ дединг, иймон шундай, қалбларнинг қувончига аралашса (чиқмайди). Сендан кўпайяптиларми ёки камайяптиларми деб сўрадим, сен кўпайяптилар дединг, иймон шундай, то тўлиқ бўлгунча. Сендан у билан жанг қилдингизми деб сўрадим, сен у билан жанг қилдик, уруш сизнинг орангизда галма-гал бўлади дединг, у сиздан (ютар), сиз ундан (ютар)сиз. Расуллар шундай синалади, кейин оқибат уларники бўлади. Сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим, сен у хиёнат қилмайди дединг, Расуллар шундай хиёнат қилмайди. Сендан ундан олдин бирорта киши бу сўзни айтганми деб сўрадим, сен йўқ дединг. Мен айтдимки, агар ундан олдин бирор киши бу сўзни айтган бўлганида, ундан олдин айтилган сўзга эргашган киши (деб) айтар эдим.» Кейин у деди: «У сизларни нимага буюради?» Мен дедим: «Бизни намоз, закот, силаи раҳм ва иффатга буюради.» У деди: «Агар сен у ҳақида айтганларинг ҳақ бўлса, у набийдур. Мен унинг чиқишини билар эдим, лекин уни сизлардан деб ўйламаган эдим. Агар мен унга ета олишимни билсам, уни учратишни хоҳлар эдим. Агар унинг олдида бўлганимда, оёқларини ювар эдим. Унинг мулки менинг оёқларим тагидаги (ер)гача етади.» Кейин у Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг хатини сўраб ўқиди. Унда: «Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим. Аллаҳнинг Расули Муҳаммаддан Рум каттаси Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашганга салом бўлсин. Амма баъд, мен сени Ислом даъвати билан чақираман. Ислом келтир — саломат бўласан, Ислом келтир — Аллаҳ сенга ажрингни икки марта беради. Агар юз ўгирсанг, сенга деҳқонлар (раият)нинг гуноҳи (уларнинг адашиши) бўлади. Ва «Эй аҳли китоб, биз билан сизлар орасидаги бирдек (адолатли) бир калимага келинглар: Аллаҳдан ўзгага ибодат қилмаймиз...» — «биз мусулмонлармиз деб гувоҳ бўлинглар» сўзигача.» У хатни ўқишдан бўшаганида, унинг олдида овозлар кўтарилди, шовқин кўпайди, биз ҳақимизда буйрилиб, чиқарилдик. Мен чиқганимизда шерикларимга дедим: «Ибн Абу Кабшанинг (Муҳаммаднинг) иши катта бўлиб кетди, ундан Бани Асфар (Рум) подшоси ҳам қўрқяпти.» Мен Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг иши ғолиб келишига доим ишониб қолдим, то Аллаҳ менга Исломни киритгунча. Зуҳрий деди: Ҳирақл Рум катталарини чақириб, уларни ўзининг бир уйида жам қилди ва деди: «Эй Рум жамоаси, фалоҳ (нажот) ва абадий рашад (тўғри йўл) да, мулкингиз сизларда собит бўлишида (хоҳиш) борми?» Улар ёввойи эшаклар каби эшикларга қараб учиб кетдилар, лекин уларни беркитилган топдилар. У деди: «Уларни менга (қайтаринглар).» У уларни чақириб деди: «Мен фақат сизнинг дийнингизга қаттиқ туришингизни синадим, сиздан мен хоҳлаган нарсани кўрдим.» Шунда улар унга сажда қилдилар ва ундан рози бўлдилар.