حَدَّثَنِي أَبُو خَيْثَمَةَ، زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ كَهْمَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، ح وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ الْعَنْبَرِيُّ، - وَهَذَا حَدِيثُهُ - حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ قَالَ فِي الْقَدَرِ بِالْبَصْرَةِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَاجَّيْنِ أَوْ مُعْتَمِرَيْنِ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا يَقُولُ هَؤُلاَءِ فِي الْقَدَرِ فَوُفِّقَ لَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ دَاخِلاً الْمَسْجِدَ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي أَحَدُنَا عَنْ يَمِينِهِ وَالآخَرُ عَنْ شِمَالِهِ فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّهُ قَدْ ظَهَرَ قِبَلَنَا نَاسٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَقَفَّرُونَ الْعِلْمَ - وَذَكَرَ مِنْ شَأْنِهِمْ - وَأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَأَنَّ الأَمْرَ أُنُفٌ . قَالَ فَإِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِنْهُمْ وَأَنَّهُمْ بُرَآءُ مِنِّي وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعَرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ يَعْرِفُهُ مِنَّا أَحَدٌ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلاَمِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِيمَانِ . قَالَ " أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِحْسَانِ . قَالَ " أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ . قَالَ " مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَتِهَا . قَالَ " أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ " . قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ مَلِيًّا ثُمَّ قَالَ لِي " يَا عُمَرُ أَتَدْرِي مَنِ السَّائِلُ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ " .
Яҳё ибн Яъмар айтди: Басрада қадар (тақдир) ҳақида (ботил) гапни биринчи бўлиб айтган киши Маъбад ал-Жуҳаний эди. Мен ва Ҳумайд ибн Абдураҳмон ал-Ҳимярий ҳаж — ёки умра — қилгани йўлга чиқдик ва: "Кошки Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг ашобларидан бирини учратсак-да, ундан булар қадар ҳақида айтаётган(гап) ҳақида сўрасак" дедик. Бизга Абдуллаҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб — масжидга кираётган ҳолда — тўғри келди. Мен ва шеригим уни икки томондан ўраб олдик — биримиз унинг ўнг томонида, иккинчимиз чап томонида. Мен шеригим сўзни менга топширади деб ўйладим ва: "Эй Абу Абдураҳмон, биз томонда Қуръан ўқийдиган ва илмни излайдиган одамлар пайдо бўлди — ва уларнинг аҳволини зикр қилди — ва улар: қадар йўқ, иш — (Аллаҳнинг олдиндан билишисиз) янги (бевосита юз беради) деб ўйлайдилар" дедим. У: "Агар ўшаларни учратсанг, уларга — мен улардан безор, улар ҳам мендан безор эканини — хабар бер. Абдуллаҳ ибн Умар қасам ичадиган Зот ила қасамки, агар улардан бирида Уҳуд (тоғи) миқдорида олтин бўлиб, уни (Аллаҳ йўлида) сарфласа ҳам, қадарга иймон келтирмагунча Аллаҳ ундан (уни) қабул қилмайди" деди. Кейин: Менга отам Умар ибн ал-Хаттоб (ривоят қилиб) айтди: Бир кун биз Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдида эдик, бирдан олдимизга кийимлари жуда оқ, сочлари жуда қора бир киши пайдо бўлди — унда сафар (йўл) изи кўринмас эди ва биздан уни ҳеч ким танимас эди. У Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига ўтирди, тиззаларини унинг тиззаларига тиради, кафтларини унинг сонлари (тиззалари) устига қўйди ва: "Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида айт" деди. Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам): "Ислом — ла илаҳа иллаллаҳ ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришинг, намозни барпо қилишинг, закот беришинг, рамазон рўзасини тутишинг ва — унга йўл топа олсанг — Байтни ҳаж қилишингдир" деди. У: "Рост айтдинг" деди. (Умар:) Биз унга таажжубландик — ундан сўрайди-ю, уни тасдиқлайди. У: "Менга иймон ҳақида айт" деди. (Набий): "Аллаҳга, Унинг малоикаларига, китобларига, Расулларига, охират кунига иймон келтиришинг ва қадарнинг яхшиси-ю ёмонига (Аллаҳдан эканига) иймон келтиришингдир" деди. У: "Рост айтдинг" деди. У: "Менга иҳсон ҳақида айт" деди. (Набий): "Аллаҳга — гўё Уни кўраётгандек — ибодат қилишингдир; агар Уни кўрмаётган бўлсанг ҳам, албатта У сени кўриб турибди" деди. У: "Менга (қиёмат) соати ҳақида айт" деди. (Набий): "Ундан сўралган сўрагувчидан кўра билувчироқ эмас (мен ҳам, сен ҳам билмаймиз)" деди. У: "Менга унинг аломатлари ҳақида айт" деди. (Набий): "Чўри ўз бекасини (хўжайнини) туғиши ва яланғоч, ялангоёқ, камбағал қўй чўпанларининг бино (қуриш)да бир-бирини ўтиб (мусобақалашиб) кетишидир" деди. (Умар:) Кейин у (киши) кетди. Мен бир муддат турдим. Кейин (Набий) менга: "Эй Умар, сўрагувчи ким эканини биласанми?" деди. Мен: "Аллаҳ ва Расули билгувчироқ" дедим. У: "Албатта у — Жаброил, сизларга дийнингизни ўргатгани келди" деди.