حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ، قَالَ كَانَ أَوَّلَ مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقَدَرِ بِالْبَصْرَةِ مَعْبَدٌ الْجُهَنِيُّ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيُّ حَاجَّيْنِ أَوْ مُعْتَمِرَيْنِ فَقُلْنَا لَوْ لَقِينَا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْنَاهُ عَمَّا يَقُولُ هَؤُلاَءِ فِي الْقَدَرِ . فَوَفَّقَ اللَّهُ لَنَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ دَاخِلاً فِي الْمَسْجِدِ فَاكْتَنَفْتُهُ أَنَا وَصَاحِبِي فَظَنَنْتُ أَنَّ صَاحِبِي سَيَكِلُ الْكَلاَمَ إِلَىَّ فَقُلْتُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنَّهُ قَدْ ظَهَرَ قِبَلَنَا نَاسٌ يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ وَيَتَفَقَّرُونَ الْعِلْمَ يَزْعُمُونَ أَنْ لاَ قَدَرَ وَالأَمْرُ أُنُفٌ . فَقَالَ إِذَا لَقِيتَ أُولَئِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنِّي بَرِيءٌ مِنْهُمْ وَهُمْ بُرَآءُ مِنِّي وَالَّذِي يَحْلِفُ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَوْ أَنَّ لأَحَدِهِمْ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا فَأَنْفَقَهُ مَا قَبِلَهُ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذْ طَلَعَ عَلَيْنَا رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ لاَ يُرَى عَلَيْهِ أَثَرُ السَّفَرِ وَلاَ نَعْرِفُهُ حَتَّى جَلَسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْنَدَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى رُكْبَتَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ وَقَالَ يَا مُحَمَّدُ أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلاَمِ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الإِسْلاَمُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلاً " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَعَجِبْنَا لَهُ يَسْأَلُهُ وَيُصَدِّقُهُ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِيمَانِ . قَالَ " أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَتُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ " . قَالَ صَدَقْتَ . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ الإِحْسَانِ قَالَ " أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنِ السَّاعَةِ . قَالَ " مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ " . قَالَ فَأَخْبِرْنِي عَنْ أَمَارَاتِهَا . قَالَ " أَنْ تَلِدَ الأَمَةُ رَبَّتَهَا وَأَنْ تَرَى الْحُفَاةَ الْعُرَاةَ الْعَالَةَ رِعَاءَ الشَّاءِ يَتَطَاوَلُونَ فِي الْبُنْيَانِ " . قَالَ ثُمَّ انْطَلَقَ فَلَبِثْتُ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ " يَا عُمَرُ هَلْ تَدْرِي مَنِ السَّائِلُ " . قُلْتُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " فَإِنَّهُ جِبْرِيلُ أَتَاكُمْ يُعَلِّمُكُمْ دِينَكُمْ " .
Бизга Убайдуллаҳ ибн Муъоз ривоят қилди, бизга отам ривоят қилди, бизга Каҳмас ибн Бурайда(нинг ўғли)дан, у Яҳё ибн Яъмардан ривоят қилди. У деди: Басрада тақдир ҳақида биринчи бўлиб сўзлаган киши Маъбад Жуҳаний эди. Мен ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмон Ҳимярий ҳаж ёки умра қилмоқчи бўлиб йўлга чиқдик. Биз: «Агар Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг саҳобаларидан бирортасига йўлиқсак, ундан буларнинг тақдир ҳақида нима деяётганлари тўғрисида сўрасак» дедик. Шунда Аллаҳ бизга масжидга кириб келаётган Абдуллаҳ ибн Умарни муяссар қилди. Мен ва шеригим уни икки тарафдан ўраб олдик. Мен шеригим сўзни менга топширади деб гумон қилдим ва: «Эй Абу Абдурраҳмон, бизнинг томонимизда Қуръан ўқийдиган ва илмни ўрганадиган баъзи кишилар пайдо бўлди, улар тақдир йўқ, иш (олдиндан белгиланмаган, балки) янгидан бошланади, деб даъво қиладилар» дедим. У: «Агар ўшаларга йўлиқсанг, уларга айт: мен улардан берухман, улар ҳам мендан берухдир. Абдуллаҳ ибн Умар қасам ичиб айтадиган Зотга қасамки, агар улардан бирортасида Уҳуд тоғича олтин бўлса-ю, уни (Аллаҳ йўлида) сарф қилса, тақдирга иймон келтирмагунча, Аллаҳ ундан буни қабул қилмайди» деди. Сўнг деди: Менга Умар ибн Хаттоб ривоят қилиб айтди: Биз Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларида эдик, тўсатдан олдимизга кийимлари жуда оппоқ, сочлари жуда қоп-қора бир киши пайдо бўлди. Унда сафар асари кўринмасди, биз уни танимасдик ҳам. У Пайғамбар соллаллаҳу алайҳи васалламнинг олдиларига келиб ўтирди, тиззаларини у кишининг тиззаларига тақаб, кафтларини у кишининг сонларига қўйди-да: «Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар беринг» деди. Расулуллаҳ соллаллаҳу алайҳи васаллам: «Ислом — Аллаҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллаҳнинг Расули деб гувоҳлик беришинг, намозни барпо қилишинг, закотни беришинг, Рамазонда рўза тутишинг ва йўлига қодир бўлсанг Байтни ҳаж қилишингдир» дедилар. У: «Тўғри айтдинг» деди. (Умар) деди: Биз ундан ажабландик — ўзи сўрайди, ўзи тасдиқлайди. У: «Менга иймон ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Аллаҳга, Унинг малоикаларига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига иймон келтиришинг ва тақдирнинг яхшисию ёмонига иймон келтиришингдир» дедилар. У: «Тўғри айтдинг» деди. У: «Менга эҳсон ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Аллаҳга гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир; агар сен Уни кўрмасанг ҳам, У сени кўриб турибди» дедилар. У: «Менга (қиёмат) соати ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Бу ҳақда сўралган киши сўровчидан кўра билимдонроқ эмас» дедилар. У: «Менга унинг аломатлари ҳақида хабар беринг» деди. У киши: «Чўри ўз бекасини туғиши ва ялангоёқ, яланғоч, фақир, қўй боқадиган кишиларнинг биноларда бир-биридан ўзиб (баланд қуриш билан) фахрланишини кўришингдир» дедилар. (Умар) деди: Сўнг у кетди. Мен уч (кун) турдим. Сўнг у киши: «Эй Умар, сўровчи ким эканини биласанми?» дедилар. Мен: «Аллаҳ ва Унинг Расули билгувчироқ» дедим. У киши: «У Жибрил эди — сизларга Дийнингизни ўргатиш учун келибди» дедилар.