حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ سِمَاكٍ أَبِي زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ لَمَّا اعْتَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ - قَالَ - دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا النَّاسُ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى وَيَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرْنَ بِالْحِجَابِ فَقَالَ عُمَرُ فَقُلْتُ لأَعْلَمَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ يَا بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا لِي وَمَا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ عَلَيْكَ بِعَيْبَتِكَ . قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ فَقُلْتُ لَهَا يَا حَفْصَةُ أَقَدْ بَلَغَ مِنْ شَأْنِكِ أَنْ تُؤْذِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُحِبُّكِ . وَلَوْلاَ أَنَا لَطَلَّقَكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَبَكَتْ أَشَدَّ الْبُكَاءِ فَقُلْتُ لَهَا أَيْنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ هُوَ فِي خِزَانَتِهِ فِي الْمَشْرُبَةِ . فَدَخَلْتُ فَإِذَا أَنَا بِرَبَاحٍ غُلاَمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاعِدًا عَلَى أُسْكُفَّةِ الْمَشْرُبَةِ مُدَلٍّ رِجْلَيْهِ عَلَى نَقِيرٍ مِنْ خَشَبٍ وَهُوَ جِذْعٌ يَرْقَى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَنْحَدِرُ فَنَادَيْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ قُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم . فَنَظَرَ رَبَاحٌ إِلَى الْغُرْفَةِ ثُمَّ نَظَرَ إِلَىَّ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا ثُمَّ رَفَعْتُ صَوْتِي فَقُلْتُ يَا رَبَاحُ اسْتَأْذِنْ لِي عِنْدَكَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنِّي أَظُنُّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ظَنَّ أَنِّي جِئْتُ مِنْ أَجْلِ حَفْصَةَ وَاللَّهِ لَئِنْ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِضَرْبِ عُنُقِهَا لأَضْرِبَنَّ عُنُقَهَا . وَرَفَعْتُ صَوْتِي فَأَوْمَأَ إِلَىَّ أَنِ ارْقَهْ فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى حَصِيرٍ فَجَلَسْتُ فَأَدْنَى عَلَيْهِ إِزَارَهُ وَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُهُ وَإِذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ فَنَظَرْتُ بِبَصَرِي فِي خِزَانَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا أَنَا بِقَبْضَةٍ مِنْ شَعِيرٍ نَحْوِ الصَّاعِ وَمِثْلِهَا قَرَظًا فِي نَاحِيَةِ الْغُرْفَةِ وَإِذَا أَفِيقٌ مُعَلَّقٌ - قَالَ - فَابْتَدَرَتْ عَيْنَاىَ قَالَ " مَا يُبْكِيكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ " . قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَمَا لِي لاَ أَبْكِي وَهَذَا الْحَصِيرُ قَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِكَ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ لاَ أَرَى فِيهَا إِلاَّ مَا أَرَى وَذَاكَ قَيْصَرُ وَكِسْرَى فِي الثِّمَارِ وَالأَنْهَارِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفْوَتُهُ وَهَذِهِ خِزَانَتُكَ . فَقَالَ " يَا ابْنَ الْخَطَّابِ أَلاَ تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَنَا الآخِرَةُ وَلَهُمُ الدُّنْيَا " . قُلْتُ بَلَى - قَالَ - وَدَخَلْتُ عَلَيْهِ حِينَ دَخَلْتُ وَأَنَا أَرَى فِي وَجْهِهِ الْغَضَبَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَشُقُّ عَلَيْكَ مِنْ شَأْنِ النِّسَاءِ فَإِنْ كُنْتَ طَلَّقْتَهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مَعَكَ وَمَلاَئِكَتَهُ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَأَنَا وَأَبُو بَكْرٍ وَالْمُؤْمِنُونَ مَعَكَ وَقَلَّمَا تَكَلَّمْتُ وَأَحْمَدُ اللَّهَ بِكَلاَمٍ إِلاَّ رَجَوْتُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ يُصَدِّقُ قَوْلِي الَّذِي أَقُولُ وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ آيَةُ التَّخْيِيرِ { عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ} { وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاَهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلاَئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ} وَكَانَتْ عَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ وَحَفْصَةُ تَظَاهَرَانِ عَلَى سَائِرِ نِسَاءِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَهُنَّ قَالَ " لاَ " . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَالْمُسْلِمُونَ يَنْكُتُونَ بِالْحَصَى يَقُولُونَ طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ أَفَأَنْزِلُ فَأُخْبِرَهُمْ أَنَّكَ لَمْ تُطَلِّقْهُنَّ قَالَ " نَعَمْ إِنْ شِئْتَ " . فَلَمْ أَزَلْ أُحَدِّثُهُ حَتَّى تَحَسَّرَ الْغَضَبُ عَنْ وَجْهِهِ وَحَتَّى كَشَرَ فَضَحِكَ وَكَانَ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ ثَغْرًا ثُمَّ نَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَزَلْتُ فَنَزَلْتُ أَتَشَبَّثُ بِالْجِذْعِ وَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّمَا يَمْشِي عَلَى الأَرْضِ مَا يَمَسُّهُ بِيَدِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا كُنْتَ فِي الْغُرْفَةِ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ . قَالَ " إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ " . فقُمْتُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي لَمْ يُطَلِّقْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ . وَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} فَكُنْتُ أَنَا اسْتَنْبَطْتُ ذَلِكَ الأَمْرَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ آيَةَ التَّخْيِيرِ .
менга Зуҳайр ибн Ҳарб ривоят қилди, бизга Умар ибн Юнус ал-Ҳанафий ривоят қилди, бизга Икрима ибн Аммор Симок Абу Зумайлдан ривоят қилди, менга Абдуллаҳ ибн Аббос ривоят қилди, менга Умар ибн ал-Хаттоб ривоят қилди, у деди: Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) ўз аёлларидан четланганда, мен масжидга кирдим, қарасам, одамлар майда тош билан ерни чизиб: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларини талоқ қилди» дердилар — бу уларга ҳижоб (ояти) буюрилишидан олдин эди. Умар деди: Мен: «Бугун буни албатта билиб оламан» дедим. (Умар) деди: Мен Оишанинг олдига кириб: «Эй Абу Бакр қизи, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га азият бериш даражасига етдингми?» дедим. У: «Мен билан сенинг орангда нима (иш) бор, эй Хаттоб ўғли?! Ўз халтангга (ишингга) қара!» деди. (Умар) деди: Мен Ҳафса бинт Умарнинг олдига кириб, унга: «Эй Ҳафса, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)га азият бериш даражасига етдингми? Аллаҳга қасамки, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сени севмаслигини биласан; агар мен бўлмаганимда, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) сени талоқ қилган бўларди» дедим. У қаттиқ йиғлади. Мен унга: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) қаерда?» дедим. У: «У юқори хона (машруба)даги омборида (хизонасида)» деди. Мен кирдим, қарасам, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг хизматкори Рабоҳ машруба бўсағасида, оёқларини хурма ёғочидан ўйилган нарсага — Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) у билан чиқиб-тушадиган хурма устунига — осилтирган ҳолда ўтирибди. Мен: «Эй Рабоҳ, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига киришимга сен орқали изн сўраб бер» деб чақирдим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради ва ҳеч нарса демади. Сўнг мен: «Эй Рабоҳ, ...изн сўраб бер» дедим. Рабоҳ хонага қаради, сўнг менга қаради ва ҳеч нарса демади. Сўнг овозимни кўтариб: «Эй Рабоҳ, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига киришимга изн сўраб бер, чунки мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) мени Ҳафса сабабли келди деб ўйлади деб гумон қиляпман; Аллаҳга қасамки, агар Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) менга унинг бўйнини уришни буюрса, албатта бўйнини ураман» дедим. Ва овозимни кўтардим. Шунда у менга: «Чиқ» деб ишора қилди. Мен Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг олдига кирдим, у бўйра устида ётган эди. Мен ўтирдим, у изорини устига тортди — устида ундан бошқа (кийим) йўқ эди — бўйра эса унинг ён-биқинида из қолдирган эди. Мен кўзим билан Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг омборига қарадим, қарасам, бир сўча арпа ва шунча қараз (ошловчи барг) хона бурчагида, ва осиғлиқ бир тери (афиқ) бор эди. (Умар) деди: Кўзларим ёшга тўлди. У: «Сени нима йиғлатяпти, эй Хаттоб ўғли?» деди. Мен: «Ё Набияллаҳ, қандай йиғламай — бу бўйра ён-биқингда из қолдирган, бу — сенинг омборинг, унда мен кўраётгандан бошқа нарсани кўрмаяпман; ана Қайсар ва Кисро мевазор ва дарёларда (яшаяпти), сен эса Аллаҳнинг Расули ва Унинг саралангани(сиз), бу эса сенинг омборинг!» дедим. У: «Эй Хаттоб ўғли, Охират биз учун, дунё эса улар учун бўлишига рози эмасмисан?» деди. Мен: «Ҳа (розимал)» дедим. (Умар) деди: Мен кирган пайтимда унинг юзида ғазабни кўриб турган эдим, шунинг учун: «Ё Расулуллаҳ, аёллар ишидан нима сизга оғир ботди? Агар уларни талоқ қилган бўлсангиз, Аллаҳ Сиз билан, Унинг малоикалари, Жибрил, Микоил, мен, Абу Бакр ва мўминлар Сиз билан» дедим. Мен камдан-кам Аллаҳга ҳамд айтиб сўз гапирдимки, Аллаҳ мен айтган сўзимни тасдиқлашини умид қилмасам. Ва мана шу оят — тахйир ояти — нозил бўлди: ‹Шояд унинг Робби, агар у сизларни талоқ қилса, унга сизлардан яхшироқ завжалар бадал берса›. ‹Агар иккалангиз унга қарши бир-бирингизга ёрдамлашсангиз, албатта Аллаҳ унинг Мавлосидир, Жибрил, мўминларнинг солиҳи ва малоикалар бундан кейин (унга) ёрдамчидир›. Оиша бинт Абу Бакр ва Ҳафса Набий (соллаллаҳу алайҳи васаллам)нинг бошқа аёлларига қарши бир-бирига ёрдамлашардилар. Мен: «Ё Расулуллаҳ, уларни талоқ қилдингизми?» дедим. У: «Йўқ» деди. Мен: «Ё Расулуллаҳ, мен масжидга кирдим, мусулмонлар майда тош чизиб: ‹Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларини талоқ қилди›, деяптилар; тушиб, уларга сиз уларни талоқ қилмадингиз деб хабар берайми?» дедим. У: «Ҳа, агар хоҳласанг» деди. Мен у билан гаплашиб турдим, ҳатто ғазаб унинг юзидан тарқалди ва у тишларини кўрсатиб кулди — у одамларнинг энг чиройли тишлиси эди. Сўнг Аллаҳнинг Набийси (соллаллаҳу алайҳи васаллам) тушди, мен ҳам тушдим; мен хурма устунига ёпишиб тушдим, Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) эса гўё ер устида юраётгандек, унга қўли билан тегмасдан тушди. Мен: «Ё Расулуллаҳ, сиз хонада йигирма тўққиз (кун) бўлдингиз-ку» дедим. У: «Албатта ой йигирма тўққиз (кун) ҳам бўлади» деди. Мен масжид эшигида туриб, баланд овозда: «Расулуллаҳ (соллаллаҳу алайҳи васаллам) аёлларини талоқ қилмади!» деб нидо қилдим. Ва мана шу оят нозил бўлди: ‹Уларга хавфсизлик ёки қўрқувдан бир иш (хабар) келса, уни ёйиб юборадилар; агар уни Расулга ва ўзларидан бўлган иш эгаларига қайтарганларида эди, улардан унинг тагига етадиганлар уни билган бўлардилар›. Бас, мен ўша ишнинг тагига етган эдим; ва Аллаҳ азза ва жалла тахйир оятини нозил қилди.